Samenvatting criminologie examen
1. Inleiding cursus, definitie en wetenschap criminologie
Criminologie is de wetenschappelijke studie van criminaliteit, daders, slachtoffers en maatschappelijke
reacties. Het vakgebied combineert inzichten uit psychologie, sociologie, recht en statistiek om criminaliteit te
begrijpen en evidence-based oplossingen te ontwikkelen.
Wat bestudeert een criminoloog?
Criminologen proberen vragen te beantwoorden zoals:
• Waarom plegen mensen criminaliteit?
• Hoe kunnen we criminaliteit voorkomen?
• Wat is de impact van straffen op recidive?
• Hoe denkt de maatschappij over straffen?
• Wat zijn de kenmerken van slachtoffers?
Doel: criminaliteit begrijpen en verminderen via wetenschappelijk onderbouwde beleidsmaatregelen.
Veiligheidsparadox
Hoewel criminaliteit sinds de jaren 1990 daalt ("crime drop"), voelen mensen zich onveiliger. Dit komt door:
• Nieuwe delicten zoals cybercriminaliteit
• Media-aandacht
• Publieke roep om strengere straffen
➔ Hogere straffen leiden niet automatisch tot minder criminaliteit. Effectievere afschrikking komt door
een hogere pakkans.
Strafdoelen
Er zijn verschillende strafdoelen:
• Individuele preventie: voorkomen dat de dader opnieuw de fout ingaat
• Algemene preventie: afschrikking van de samenleving, zodat zij het niet gaan doen.
• Vergelding: moreel evenwicht herstellen, iemand krijgt een straf puur omdat hij een delict heeft
gepleegd.
• Herstel: schade aan slachtoffer en samenleving goedmaken
Alternatieve straffen (zoals elektronisch toezicht) winnen terrein door overbevolking in gevangenissen.
Leeftijds-criminaliteitscurve – Adolf Quetelet
= Een curve die de stijging en daling van criminaliteit in functie van de leeftijd weergeeft.
De meeste mensen plegen criminaliteit tussen 18-25 jaar. Daarna daalt het door persoonlijke en sociale
ontwikkeling. Vroege start = grotere kans op langdurige criminele carrière.
Wat is criminaliteit?
Criminaliteit is gedrag dat door de staat verboden is en bestraft wordt. Er zijn:
• Actieve misdrijven: bv. diefstal
• Passieve misdrijven: bv. hulp weigeren bij levensgevaar
,Evolutie van criminaliteitsopvattingen
Ancien Régime
• Criminaliteit werd bepaald door de koning of vorst.
• Kritiek op het gezag = misdrijf.
• Straffen waren openbaar en bedoeld om af te schrikken.
Verlichting & Klassiek Strafrecht
• Focus verschoof naar de daad in plaats van de dader.
• Sociaal contract: burgers leven volgens regels voor veiligheid en vrijheid.
• Rationele mens: mensen maken bewuste keuzes.
• Kosten-batenanalyse: criminaliteit is een afgewogen beslissing.
• Straf is proportioneel aan de ernst van het misdrijf.
Positivisme
• Focus op de dader en zijn achtergrond.
• Criminaliteit als gevolg van:
o Sociale factoren (omgeving)
o Biologische factoren (aangeboren kenmerken)
o Psychologische factoren (persoonlijkheid, mentale gezondheid)
• Gedetermineerde mens (Lombroso): gedrag is grotendeels vooraf bepaald.
• Sociale gevaarlijkheid: niet de daad, maar het risico dat de dader vormt staat centraal.
• Sanctioneren in plaats van straffen: gericht op het beheersen van gevaar.
Criminaliteit is een sociaal construct: wat als crimineel wordt gezien, verandert doorheen tijd en ruimte (bv.
tabak, abortus).
Definities:
Enge strafrechtelijke definitie
• Criminaliteit = gedrag dat in het strafwetboek staat als misdrijf.
• Onderverdeling: overtredingen, wanbedrijven, misdaden → samen: misdrijven.
• Volgens Sutherland (1949): criminaliteit is gedrag dat door de staat verboden is omdat het schade
toebrengt aan de samenleving, waarop de staat kan reageren met straf.
• Het kan gaan om:
o Actief gedrag: bv. diefstal.
o Passief gedrag (verzuim): bv. iemand in levensgevaar niet helpen.
Juridische begrippen rond strafbaarheid
• Criminaliseren: gedrag wordt illegaal én strafbaar (bv. rijden onder invloed).
• Decriminaliseren: gedrag blijft illegaal, maar is niet meer strafbaar (bv. bezit van kleine hoeveelheid
cannabis → gasboete).
• Legaliseren en reguleren: gedrag wordt legaal, maar onder voorwaarden (bv. verkoop van alcohol).
Brede sociale definitie
Criminaliteit is een sociaal construct:
• Wordt bepaald door maatschappelijke normen en waarden.
• Verandert doorheen tijd en ruimte (bv. roken was vroeger overal toegestaan).
• Criminaliteit ontstaat door sociale interactie en onderhandelingen binnen groepen.
Volgens Sutherland moeten criminologen zich niet beperken tot de strafrechtelijke definitie:
• Ook deviant gedrag, overlast en dreiging kunnen relevant zijn, zelfs als ze niet in het strafwetboek staan.
• Criminaliteit weerspiegelt culturele, politieke en sociale contexten.
Criminalisering kan:
• Van bovenaf komen (overheid beslist).
• Vanuit de samenleving ontstaan (maatschappelijke druk leidt tot regelgeving).
,Criminaliteit en politiek
De studie van criminaliteit gebeurt altijd binnen een sociale en politieke context. Wat als crimineel wordt
beschouwd, is geen vast gegeven, maar een reflectie van de tijd waarin we leven. Politieke keuzes en
maatschappelijke waarden bepalen mee wat strafbaar is.
Een duidelijk voorbeeld is de American Prohibition: toen de productie en het bezit van alcohol verboden
werden, ontstond er een illegale markt. Dit toont aan dat wetgeving niet alleen gedrag probeert te sturen, maar
ook onbedoelde gevolgen kan hebben.
Normatieve versus reactieve definities
Er bestaan verschillende manieren om criminaliteit te definiëren:
• Normatieve criminaliteitsdefinitie: Criminaliteit is gedrag dat indruist tegen een norm. Die norm kan
juridisch zijn (strafrechtsnorm), maar ook moreel of sociaal. Deze benadering is eerder eng en richt zich
op wat formeel strafbaar is.
• Reactieve criminaliteitsdefinitie: Criminaliteit ontstaat door de sociale reactie op een bepaalde
handeling. Het gaat hier niet alleen om wat in de wet staat, maar om hoe de samenleving reageert op
gedrag. Deze brede invulling benadrukt dat criminaliteit sociaal geconstrueerd is.
Wat is criminologie?
Het concept werd ontwikkeld door Garofalo, een Italiaanse academische jurist, en voor het eerst gebruikt door
Topinard.
Zij zagen criminologie als het Lombrosiaans project, genoemd naar Lombroso — een centrale figuur binnen
het positivisme. Lombroso geloofde dat uiterlijke kenmerken iets konden zeggen over crimineel gedrag. Binnen
dit project onderzoekt men:
• Karakteristieken van mensen die criminaliteit plegen versus mensen die dat niet doen
• Etiologie: waarom pleegt de ene wel criminaliteit en de andere niet?
Criminologie als overheidsproject
Naast het Lombrosiaans project bestaat ook criminologie als overheidsproject. Dit richt zich op empirisch
onderzoek naar:
• De werking van politie
• Gevangenissen
• De meting van criminaliteit
→ Ten dienste van de overheid en beleidsondersteuning.
Garland
Volgens Garland is moderne criminologie het product van deze twee afzonderlijke stromingen. Ze zijn naar
elkaar toe gegroeid en vormen nu een gecombineerde benadering.
Sutherland
Sutherland definieert criminologie als:
“The study of the making of laws, the breaking of laws and of society’s reaction to breaking the laws.”
Hij stelt dat criminologie breder moet kijken dan enkel wetsovertredingen. Het moet ook aandacht hebben voor
fenomenen die geen wetten overtreden, maar wel risicovol zijn en schade kunnen berokkenen.
Criminologie omvat drie hoofdgebieden:
1. De studie van criminaliteit
2. De studie van personen die criminaliteit plegen
3. De studie van de reactie (zoals strafpraktijken en penologie)
Criminologie is een interdisciplinair vakgebied dat inzichten combineert uit:
Psychologie, sociologie, recht, statistiek en wiskunde
, Mensen die criminaliteit plegen
Historisch overzicht
• Classicisme / Verlichtingsdenken: de mens wordt gezien als rationeel en verantwoordelijk voor zijn
keuzes.
• Positivisme: de mens is gedetermineerd — gedrag wordt bepaald door biologische, sociale en
psychologische factoren.
Vandaag gaan we opnieuw uit van de rationele mens, maar met aandacht voor bescherming van kwetsbare
groepen in plaats van louter bestraffing. Een voorbeeld hiervan is het jeugdrecht.
Geslachtskloof
Mannen plegen meer criminaliteit dan vrouwen, vooral bij geweldsdelicten. → Mogelijke verklaring: politie richt
zich vaker op mannen dan op vrouwen.
Criminaliteitscurve
• De meeste mensen plegen criminaliteit tussen 18 en 25 jaar.
• Een vroege start (onset) is gelinkt aan een langere en intensievere criminele carrière.
• Een kleine groep is verantwoordelijk voor een groot deel van de gepleegde criminaliteit. → Farrington’s
Cambridge Study: 411 jongens geboren rond 1950, gevolgd over 40 jaar.
→ Belangrijk: jongeren beschermen zodat ze niet in een crimineel milieu terechtkomen en daarin blijven
vastzitten.
Kunnen enkel individuen criminaliteit plegen?
Nee. Ook rechtspersonen zoals bedrijven kunnen misdrijven plegen en worden daarvoor verantwoordelijk
gesteld.
Waarom plegen mensen criminaliteit?
De meeste mensen plegen géén criminaliteit. Er zijn wel risicofactoren die de kans vergroten:
• Persoonlijke factoren: bv. lage zelfcontrole, hoge impulsiviteit
• Directe omgeving: bv. invloed van vrienden, ouders, familie
• Structurele factoren: bv. buurt waarin je opgroeit
Belangrijk: opgroeien in een risicovol milieu betekent niet dat je “gedoemd” bent om crimineel te worden. Er is
een verschil tussen:
• Correlatie: bepaalde factoren vergroten de kans op criminaliteit
• Causaliteit: een factor veroorzaakt altijd criminaliteit
Beschermende factoren
Dit zijn het tegenovergestelde van risicofactoren. Ze verkleinen de kans op criminaliteit:
• Connectie met positieve personen
• Goede band tussen kind en ouder
Reacties op criminaliteit
Historisch overzicht
Doorheen de geschiedenis zijn de reacties op criminaliteit sterk geëvolueerd:
• Middeleeuwen: straffen waren vooral publiek en bedoeld als afschrikking. Denk aan voorbeeldstraffen
en de doodstraf.
o België: de doodstraf bleef wettelijk mogelijk tot 1996, maar werd voor het laatst uitgevoerd in
1863. Nadien werd ze omgezet in levenslange gevangenisstraf.
• Verlichting: introductie van de gevangenisstraf met focus op algemene preventie.
• Positivisme: verschuiving naar hulpverlening en bijzondere preventie, gericht op de individuele dader.
Reacties op criminaliteit verlopen via verschillende rechtsvormen, zoals het administratief recht en het
strafrecht.
1. Inleiding cursus, definitie en wetenschap criminologie
Criminologie is de wetenschappelijke studie van criminaliteit, daders, slachtoffers en maatschappelijke
reacties. Het vakgebied combineert inzichten uit psychologie, sociologie, recht en statistiek om criminaliteit te
begrijpen en evidence-based oplossingen te ontwikkelen.
Wat bestudeert een criminoloog?
Criminologen proberen vragen te beantwoorden zoals:
• Waarom plegen mensen criminaliteit?
• Hoe kunnen we criminaliteit voorkomen?
• Wat is de impact van straffen op recidive?
• Hoe denkt de maatschappij over straffen?
• Wat zijn de kenmerken van slachtoffers?
Doel: criminaliteit begrijpen en verminderen via wetenschappelijk onderbouwde beleidsmaatregelen.
Veiligheidsparadox
Hoewel criminaliteit sinds de jaren 1990 daalt ("crime drop"), voelen mensen zich onveiliger. Dit komt door:
• Nieuwe delicten zoals cybercriminaliteit
• Media-aandacht
• Publieke roep om strengere straffen
➔ Hogere straffen leiden niet automatisch tot minder criminaliteit. Effectievere afschrikking komt door
een hogere pakkans.
Strafdoelen
Er zijn verschillende strafdoelen:
• Individuele preventie: voorkomen dat de dader opnieuw de fout ingaat
• Algemene preventie: afschrikking van de samenleving, zodat zij het niet gaan doen.
• Vergelding: moreel evenwicht herstellen, iemand krijgt een straf puur omdat hij een delict heeft
gepleegd.
• Herstel: schade aan slachtoffer en samenleving goedmaken
Alternatieve straffen (zoals elektronisch toezicht) winnen terrein door overbevolking in gevangenissen.
Leeftijds-criminaliteitscurve – Adolf Quetelet
= Een curve die de stijging en daling van criminaliteit in functie van de leeftijd weergeeft.
De meeste mensen plegen criminaliteit tussen 18-25 jaar. Daarna daalt het door persoonlijke en sociale
ontwikkeling. Vroege start = grotere kans op langdurige criminele carrière.
Wat is criminaliteit?
Criminaliteit is gedrag dat door de staat verboden is en bestraft wordt. Er zijn:
• Actieve misdrijven: bv. diefstal
• Passieve misdrijven: bv. hulp weigeren bij levensgevaar
,Evolutie van criminaliteitsopvattingen
Ancien Régime
• Criminaliteit werd bepaald door de koning of vorst.
• Kritiek op het gezag = misdrijf.
• Straffen waren openbaar en bedoeld om af te schrikken.
Verlichting & Klassiek Strafrecht
• Focus verschoof naar de daad in plaats van de dader.
• Sociaal contract: burgers leven volgens regels voor veiligheid en vrijheid.
• Rationele mens: mensen maken bewuste keuzes.
• Kosten-batenanalyse: criminaliteit is een afgewogen beslissing.
• Straf is proportioneel aan de ernst van het misdrijf.
Positivisme
• Focus op de dader en zijn achtergrond.
• Criminaliteit als gevolg van:
o Sociale factoren (omgeving)
o Biologische factoren (aangeboren kenmerken)
o Psychologische factoren (persoonlijkheid, mentale gezondheid)
• Gedetermineerde mens (Lombroso): gedrag is grotendeels vooraf bepaald.
• Sociale gevaarlijkheid: niet de daad, maar het risico dat de dader vormt staat centraal.
• Sanctioneren in plaats van straffen: gericht op het beheersen van gevaar.
Criminaliteit is een sociaal construct: wat als crimineel wordt gezien, verandert doorheen tijd en ruimte (bv.
tabak, abortus).
Definities:
Enge strafrechtelijke definitie
• Criminaliteit = gedrag dat in het strafwetboek staat als misdrijf.
• Onderverdeling: overtredingen, wanbedrijven, misdaden → samen: misdrijven.
• Volgens Sutherland (1949): criminaliteit is gedrag dat door de staat verboden is omdat het schade
toebrengt aan de samenleving, waarop de staat kan reageren met straf.
• Het kan gaan om:
o Actief gedrag: bv. diefstal.
o Passief gedrag (verzuim): bv. iemand in levensgevaar niet helpen.
Juridische begrippen rond strafbaarheid
• Criminaliseren: gedrag wordt illegaal én strafbaar (bv. rijden onder invloed).
• Decriminaliseren: gedrag blijft illegaal, maar is niet meer strafbaar (bv. bezit van kleine hoeveelheid
cannabis → gasboete).
• Legaliseren en reguleren: gedrag wordt legaal, maar onder voorwaarden (bv. verkoop van alcohol).
Brede sociale definitie
Criminaliteit is een sociaal construct:
• Wordt bepaald door maatschappelijke normen en waarden.
• Verandert doorheen tijd en ruimte (bv. roken was vroeger overal toegestaan).
• Criminaliteit ontstaat door sociale interactie en onderhandelingen binnen groepen.
Volgens Sutherland moeten criminologen zich niet beperken tot de strafrechtelijke definitie:
• Ook deviant gedrag, overlast en dreiging kunnen relevant zijn, zelfs als ze niet in het strafwetboek staan.
• Criminaliteit weerspiegelt culturele, politieke en sociale contexten.
Criminalisering kan:
• Van bovenaf komen (overheid beslist).
• Vanuit de samenleving ontstaan (maatschappelijke druk leidt tot regelgeving).
,Criminaliteit en politiek
De studie van criminaliteit gebeurt altijd binnen een sociale en politieke context. Wat als crimineel wordt
beschouwd, is geen vast gegeven, maar een reflectie van de tijd waarin we leven. Politieke keuzes en
maatschappelijke waarden bepalen mee wat strafbaar is.
Een duidelijk voorbeeld is de American Prohibition: toen de productie en het bezit van alcohol verboden
werden, ontstond er een illegale markt. Dit toont aan dat wetgeving niet alleen gedrag probeert te sturen, maar
ook onbedoelde gevolgen kan hebben.
Normatieve versus reactieve definities
Er bestaan verschillende manieren om criminaliteit te definiëren:
• Normatieve criminaliteitsdefinitie: Criminaliteit is gedrag dat indruist tegen een norm. Die norm kan
juridisch zijn (strafrechtsnorm), maar ook moreel of sociaal. Deze benadering is eerder eng en richt zich
op wat formeel strafbaar is.
• Reactieve criminaliteitsdefinitie: Criminaliteit ontstaat door de sociale reactie op een bepaalde
handeling. Het gaat hier niet alleen om wat in de wet staat, maar om hoe de samenleving reageert op
gedrag. Deze brede invulling benadrukt dat criminaliteit sociaal geconstrueerd is.
Wat is criminologie?
Het concept werd ontwikkeld door Garofalo, een Italiaanse academische jurist, en voor het eerst gebruikt door
Topinard.
Zij zagen criminologie als het Lombrosiaans project, genoemd naar Lombroso — een centrale figuur binnen
het positivisme. Lombroso geloofde dat uiterlijke kenmerken iets konden zeggen over crimineel gedrag. Binnen
dit project onderzoekt men:
• Karakteristieken van mensen die criminaliteit plegen versus mensen die dat niet doen
• Etiologie: waarom pleegt de ene wel criminaliteit en de andere niet?
Criminologie als overheidsproject
Naast het Lombrosiaans project bestaat ook criminologie als overheidsproject. Dit richt zich op empirisch
onderzoek naar:
• De werking van politie
• Gevangenissen
• De meting van criminaliteit
→ Ten dienste van de overheid en beleidsondersteuning.
Garland
Volgens Garland is moderne criminologie het product van deze twee afzonderlijke stromingen. Ze zijn naar
elkaar toe gegroeid en vormen nu een gecombineerde benadering.
Sutherland
Sutherland definieert criminologie als:
“The study of the making of laws, the breaking of laws and of society’s reaction to breaking the laws.”
Hij stelt dat criminologie breder moet kijken dan enkel wetsovertredingen. Het moet ook aandacht hebben voor
fenomenen die geen wetten overtreden, maar wel risicovol zijn en schade kunnen berokkenen.
Criminologie omvat drie hoofdgebieden:
1. De studie van criminaliteit
2. De studie van personen die criminaliteit plegen
3. De studie van de reactie (zoals strafpraktijken en penologie)
Criminologie is een interdisciplinair vakgebied dat inzichten combineert uit:
Psychologie, sociologie, recht, statistiek en wiskunde
, Mensen die criminaliteit plegen
Historisch overzicht
• Classicisme / Verlichtingsdenken: de mens wordt gezien als rationeel en verantwoordelijk voor zijn
keuzes.
• Positivisme: de mens is gedetermineerd — gedrag wordt bepaald door biologische, sociale en
psychologische factoren.
Vandaag gaan we opnieuw uit van de rationele mens, maar met aandacht voor bescherming van kwetsbare
groepen in plaats van louter bestraffing. Een voorbeeld hiervan is het jeugdrecht.
Geslachtskloof
Mannen plegen meer criminaliteit dan vrouwen, vooral bij geweldsdelicten. → Mogelijke verklaring: politie richt
zich vaker op mannen dan op vrouwen.
Criminaliteitscurve
• De meeste mensen plegen criminaliteit tussen 18 en 25 jaar.
• Een vroege start (onset) is gelinkt aan een langere en intensievere criminele carrière.
• Een kleine groep is verantwoordelijk voor een groot deel van de gepleegde criminaliteit. → Farrington’s
Cambridge Study: 411 jongens geboren rond 1950, gevolgd over 40 jaar.
→ Belangrijk: jongeren beschermen zodat ze niet in een crimineel milieu terechtkomen en daarin blijven
vastzitten.
Kunnen enkel individuen criminaliteit plegen?
Nee. Ook rechtspersonen zoals bedrijven kunnen misdrijven plegen en worden daarvoor verantwoordelijk
gesteld.
Waarom plegen mensen criminaliteit?
De meeste mensen plegen géén criminaliteit. Er zijn wel risicofactoren die de kans vergroten:
• Persoonlijke factoren: bv. lage zelfcontrole, hoge impulsiviteit
• Directe omgeving: bv. invloed van vrienden, ouders, familie
• Structurele factoren: bv. buurt waarin je opgroeit
Belangrijk: opgroeien in een risicovol milieu betekent niet dat je “gedoemd” bent om crimineel te worden. Er is
een verschil tussen:
• Correlatie: bepaalde factoren vergroten de kans op criminaliteit
• Causaliteit: een factor veroorzaakt altijd criminaliteit
Beschermende factoren
Dit zijn het tegenovergestelde van risicofactoren. Ze verkleinen de kans op criminaliteit:
• Connectie met positieve personen
• Goede band tussen kind en ouder
Reacties op criminaliteit
Historisch overzicht
Doorheen de geschiedenis zijn de reacties op criminaliteit sterk geëvolueerd:
• Middeleeuwen: straffen waren vooral publiek en bedoeld als afschrikking. Denk aan voorbeeldstraffen
en de doodstraf.
o België: de doodstraf bleef wettelijk mogelijk tot 1996, maar werd voor het laatst uitgevoerd in
1863. Nadien werd ze omgezet in levenslange gevangenisstraf.
• Verlichting: introductie van de gevangenisstraf met focus op algemene preventie.
• Positivisme: verschuiving naar hulpverlening en bijzondere preventie, gericht op de individuele dader.
Reacties op criminaliteit verlopen via verschillende rechtsvormen, zoals het administratief recht en het
strafrecht.
