SAMENVATTING:
WETENSCHAPSTHEORETISCHE
GRONDSLAGEN VAN DE PEDAGOGIEK
INHOUD
intro: wat is filosofie .............................................................................................................................4
1. inleiding .......................................................................................................................................4
1.1. weten, waarheid en wetenschap? ........................................................................................4
1.2. wetenschap en wetenschappelijkheid? ................................................................................6
1.2.1. eisen voor wetenschappelijkheid .....................................................................................7
1.2.2. zijnsleer en kennisleer .....................................................................................................7
1.3. de verlichting: zoektocht naar de fundamenten en grenzen van het weten ..............................8
2. grondslagen van epistemologisch denken .................................................................................... 10
2.1. descartes en het rationalisme ............................................................................................ 10
2.1.1. radicale twijfel .............................................................................................................. 11
2.1.2. cartesiaanse dualisme .................................................................................................. 13
2.2. Locke, Hume en het empirisme .......................................................................................... 13
2.2.1. causaliteit of oorzakelijkheid ......................................................................................... 15
2.2.2. probleem van inductie ................................................................................................... 16
2.2.3. god is een aardbei ......................................................................................................... 17
2.2.4. Bacon als compromis ................................................................................................... 17
2.3. kant en het idealisme ........................................................................................................ 18
2.3.1. de goede wil ................................................................................................................. 22
2.3.2. de categorische imperatief ............................................................................................ 23
2.4. Kuhn en het paradigmatische denken ................................................................................. 24
2.4.1. begripsbepaling paradigma ........................................................................................... 25
3. wetenschapsfilosofie in de menswetenschappen ......................................................................... 26
3.1. sociale wetenschappen, menswetenschappen of geesteswetenschappen .......................... 26
3.1.1. de spreistand van de sociale wetenschappen ................................................................. 26
3.1.2. Discussie over onderzoeksobject (het wat) ..................................................................... 28
3.1.3. Discussie over onderzoeksmethode (het hoe) ................................................................. 28
3.2. Empirisch-formele benadering ........................................................................................... 29
3.2.1. Hempel en the laws of nature ........................................................................................ 29
3.2.2. Van Wertfreiheit tot surveys: kijken, meten en verklaren .................................................. 30
, 3.3. Interpretatieve benadering ................................................................................................. 31
3.3.1. Trying to make sense of… .............................................................................................. 32
3.3.2. Van verstehen tot veldwerk: kijken, luisteren en begrijpen ............................................... 33
3.4. Kritisch-emancipatorische benadering ............................................................................... 33
3.4.1. Karl Marx: maatschappijkritiek ....................................................................................... 33
3.4.2. Westerse marxisten Lukács en Gramsci ......................................................................... 35
3.4.3. Frankfurther Schule en de kritische theorie ..................................................................... 35
3.4.4. Kritische theorie ............................................................................................................ 37
4. durf twijfelen .............................................................................................................................. 38
fENOMENOLOGIE: EDMUND HUSSERL............................................................................................... 39
Link met wat voorafging .................................................................................................................. 39
Edmund Husserl (1859 - 1938) ........................................................................................................ 39
Tekstfragment Husserl Ideas II (pg. 189 – 215 ) ................................................................................. 41
Fenomenologische traditie ............................................................................................................. 43
Husserl & wetenschap .................................................................................................................... 43
De fenomenologische reductie ....................................................................................................... 44
Methodologische stap: epoché ....................................................................................................... 44
DE leefwereld ................................................................................................................................. 44
kernelementen van de ‘fenomenologie’ ........................................................................................... 44
triade subjectiviteit-intersubjectiviteit-wereld .................................................................................. 45
Naturalistische /personalistische attitude ....................................................................................... 45
Naturalistische attitude............................................................................................................... 45
utopisch denken en pedagogiek .......................................................................................................... 46
1. maatschappijkritiek ............................................................................................................... 46
1.1. Marcuse: ‘ééndimensionaliteit’ .......................................................................................... 46
1.2. guy debord: ‘spektakelmaatschappij’ ................................................................................. 49
1.3. jean boudrillard: ‘simulacra’ & ‘hyperreality’ ....................................................................... 50
de lijm: ‘natuurgeschiedenis’ ....................................................................................................... 51
maatschappijkritiek, natuurgeschiedenis en kritisch denken ......................................................... 52
2. utopisch denken ................................................................................................................... 52
Utopian encounter: “the good place is no place” .......................................................................... 53
Functies van de utopie (ricoeur 1986) ........................................................................................... 53
3. utopie en pedagogiek............................................................................................................. 57
3.1. hoop op de toekomst en door het verleden ......................................................................... 57
3.2. Hoe kunnen we bouwen aan een cultuur van toekomstdenken en toekomstgeletterdheid ..... 57
3.3. Utopie als Ideologie-kritiek ................................................................................................ 58
Feminisme, epistemologie & pedagogiek ............................................................................................ 59
, 1. feminisme: een historische schets ......................................................................................... 59
1.1. golven van feminisme ........................................................................................................ 59
1.2. de ‘eerste golf’ van feminisme ............................................................................................ 59
1.3. de ‘tweede golf’ van feminisme .......................................................................................... 61
1.4. de ‘derde golf’ van feminisme ............................................................................................ 62
1.5. een ‘vierde golf’ van feminisme .......................................................................................... 63
2. femnisme & epistemologie: standpunttheorie ......................................................................... 64
2.1. feminist standpoint theory ................................................................................................. 64
2.2. Contextualisering .............................................................................................................. 64
2.3. kernargumenten ............................................................................................................... 65
2.4. debat, kritieken, controverses ............................................................................................ 70
3. feminisme & pedagogiek: kernprincipes (bell hooks) ..................................................................... 72
3.1. feministische pedagogiek .................................................................................................. 72
3.2. kernprincipes .................................................................................................................... 72
, INTRO: WAT IS FILOSOFIE
Geen wetenschap
• gaat over vragen waarvoor (nog) geen oplossingsmethode is
• wetenschappen: vraag – onderzoeksmethode – betrouwbare kennis
= enige consensus over de antwoorden
bv.: student farmacie test de werking van een nieuwe pil door een dubbel blind placebo gerandomiseerde
proef
• centrale vragen die eigen zijn aan mens-zijn
• alle mensen verlangen van nature naar kennis
Filosofische vraagstukken geen methode
bv.: is euthanasie voor mensen met dementie toelaatbaar? Wat is de zin in het leven?
• zo redelijk mogelijk op zoek gaan naar een antwoord
o antwoord niet gebaseerd op dwang, omdat anderen het denken, traditie, intuïtie,
waarschijnlijkheid, dogma, autoriteit,…
o het gaat over de argumenten wikken en wegen
(!) veel filosofische vragen worden wetenschappelijke vraagstukken
Filosofie begint met verwondering, met twijfel
Ultieme vragen staan centraal
Voorgaande of oude ideeën blijven relevant
Westerse traditie (Zie tekst Sami Zemni)
• Een filosofie is een selectie van stemmen van een bepaalde periode (zo mis je ook verschillende
stemmen) zie ook koloniale periode dat de westerse discours stemmen overheersen
• Altijd een selectie van stemmen uit een bepaalde periode
➔ Prioriteit van de filosofie worden kennistheoretische vragen
= epistemologie
1. INLEIDING
1.1. WETEN, WAARHEID EN WETENSCHAP?
Kernidee: onderscheid tussen weten (savoir) en kennis (connaissance)
• Weten
o Veld van wat in bepaalde periode als waar wordt ervaren
o Ruimer dan rationele kennis → omvat ook impliciete ervaringen en formuleringen
o Afhankelijk van de epistèmè (denkstructuur/tijdskader) van die periode
o Je kan heel veel dingen weten maar dat betekent die dat hetzelfde is als kennis (al zeker
niet als betrouwbare kennis)
• Kennis
o Product van wetenschappen die in een periode als gezaghebbend gelden
o Expliciet, rationeel en wetenschappelijk gevalideerd
• Belangrijk:
o Foucault geeft specifieke betekenissen aan termen als: kennis, waarheid, waar, weten
o In dagelijks taalgebruik lopen deze door elkaar → in wetenschapsfilosofie nauwkeuriger
De epistemologische kwestie
• They don’t know that we know they know?”
WETENSCHAPSTHEORETISCHE
GRONDSLAGEN VAN DE PEDAGOGIEK
INHOUD
intro: wat is filosofie .............................................................................................................................4
1. inleiding .......................................................................................................................................4
1.1. weten, waarheid en wetenschap? ........................................................................................4
1.2. wetenschap en wetenschappelijkheid? ................................................................................6
1.2.1. eisen voor wetenschappelijkheid .....................................................................................7
1.2.2. zijnsleer en kennisleer .....................................................................................................7
1.3. de verlichting: zoektocht naar de fundamenten en grenzen van het weten ..............................8
2. grondslagen van epistemologisch denken .................................................................................... 10
2.1. descartes en het rationalisme ............................................................................................ 10
2.1.1. radicale twijfel .............................................................................................................. 11
2.1.2. cartesiaanse dualisme .................................................................................................. 13
2.2. Locke, Hume en het empirisme .......................................................................................... 13
2.2.1. causaliteit of oorzakelijkheid ......................................................................................... 15
2.2.2. probleem van inductie ................................................................................................... 16
2.2.3. god is een aardbei ......................................................................................................... 17
2.2.4. Bacon als compromis ................................................................................................... 17
2.3. kant en het idealisme ........................................................................................................ 18
2.3.1. de goede wil ................................................................................................................. 22
2.3.2. de categorische imperatief ............................................................................................ 23
2.4. Kuhn en het paradigmatische denken ................................................................................. 24
2.4.1. begripsbepaling paradigma ........................................................................................... 25
3. wetenschapsfilosofie in de menswetenschappen ......................................................................... 26
3.1. sociale wetenschappen, menswetenschappen of geesteswetenschappen .......................... 26
3.1.1. de spreistand van de sociale wetenschappen ................................................................. 26
3.1.2. Discussie over onderzoeksobject (het wat) ..................................................................... 28
3.1.3. Discussie over onderzoeksmethode (het hoe) ................................................................. 28
3.2. Empirisch-formele benadering ........................................................................................... 29
3.2.1. Hempel en the laws of nature ........................................................................................ 29
3.2.2. Van Wertfreiheit tot surveys: kijken, meten en verklaren .................................................. 30
, 3.3. Interpretatieve benadering ................................................................................................. 31
3.3.1. Trying to make sense of… .............................................................................................. 32
3.3.2. Van verstehen tot veldwerk: kijken, luisteren en begrijpen ............................................... 33
3.4. Kritisch-emancipatorische benadering ............................................................................... 33
3.4.1. Karl Marx: maatschappijkritiek ....................................................................................... 33
3.4.2. Westerse marxisten Lukács en Gramsci ......................................................................... 35
3.4.3. Frankfurther Schule en de kritische theorie ..................................................................... 35
3.4.4. Kritische theorie ............................................................................................................ 37
4. durf twijfelen .............................................................................................................................. 38
fENOMENOLOGIE: EDMUND HUSSERL............................................................................................... 39
Link met wat voorafging .................................................................................................................. 39
Edmund Husserl (1859 - 1938) ........................................................................................................ 39
Tekstfragment Husserl Ideas II (pg. 189 – 215 ) ................................................................................. 41
Fenomenologische traditie ............................................................................................................. 43
Husserl & wetenschap .................................................................................................................... 43
De fenomenologische reductie ....................................................................................................... 44
Methodologische stap: epoché ....................................................................................................... 44
DE leefwereld ................................................................................................................................. 44
kernelementen van de ‘fenomenologie’ ........................................................................................... 44
triade subjectiviteit-intersubjectiviteit-wereld .................................................................................. 45
Naturalistische /personalistische attitude ....................................................................................... 45
Naturalistische attitude............................................................................................................... 45
utopisch denken en pedagogiek .......................................................................................................... 46
1. maatschappijkritiek ............................................................................................................... 46
1.1. Marcuse: ‘ééndimensionaliteit’ .......................................................................................... 46
1.2. guy debord: ‘spektakelmaatschappij’ ................................................................................. 49
1.3. jean boudrillard: ‘simulacra’ & ‘hyperreality’ ....................................................................... 50
de lijm: ‘natuurgeschiedenis’ ....................................................................................................... 51
maatschappijkritiek, natuurgeschiedenis en kritisch denken ......................................................... 52
2. utopisch denken ................................................................................................................... 52
Utopian encounter: “the good place is no place” .......................................................................... 53
Functies van de utopie (ricoeur 1986) ........................................................................................... 53
3. utopie en pedagogiek............................................................................................................. 57
3.1. hoop op de toekomst en door het verleden ......................................................................... 57
3.2. Hoe kunnen we bouwen aan een cultuur van toekomstdenken en toekomstgeletterdheid ..... 57
3.3. Utopie als Ideologie-kritiek ................................................................................................ 58
Feminisme, epistemologie & pedagogiek ............................................................................................ 59
, 1. feminisme: een historische schets ......................................................................................... 59
1.1. golven van feminisme ........................................................................................................ 59
1.2. de ‘eerste golf’ van feminisme ............................................................................................ 59
1.3. de ‘tweede golf’ van feminisme .......................................................................................... 61
1.4. de ‘derde golf’ van feminisme ............................................................................................ 62
1.5. een ‘vierde golf’ van feminisme .......................................................................................... 63
2. femnisme & epistemologie: standpunttheorie ......................................................................... 64
2.1. feminist standpoint theory ................................................................................................. 64
2.2. Contextualisering .............................................................................................................. 64
2.3. kernargumenten ............................................................................................................... 65
2.4. debat, kritieken, controverses ............................................................................................ 70
3. feminisme & pedagogiek: kernprincipes (bell hooks) ..................................................................... 72
3.1. feministische pedagogiek .................................................................................................. 72
3.2. kernprincipes .................................................................................................................... 72
, INTRO: WAT IS FILOSOFIE
Geen wetenschap
• gaat over vragen waarvoor (nog) geen oplossingsmethode is
• wetenschappen: vraag – onderzoeksmethode – betrouwbare kennis
= enige consensus over de antwoorden
bv.: student farmacie test de werking van een nieuwe pil door een dubbel blind placebo gerandomiseerde
proef
• centrale vragen die eigen zijn aan mens-zijn
• alle mensen verlangen van nature naar kennis
Filosofische vraagstukken geen methode
bv.: is euthanasie voor mensen met dementie toelaatbaar? Wat is de zin in het leven?
• zo redelijk mogelijk op zoek gaan naar een antwoord
o antwoord niet gebaseerd op dwang, omdat anderen het denken, traditie, intuïtie,
waarschijnlijkheid, dogma, autoriteit,…
o het gaat over de argumenten wikken en wegen
(!) veel filosofische vragen worden wetenschappelijke vraagstukken
Filosofie begint met verwondering, met twijfel
Ultieme vragen staan centraal
Voorgaande of oude ideeën blijven relevant
Westerse traditie (Zie tekst Sami Zemni)
• Een filosofie is een selectie van stemmen van een bepaalde periode (zo mis je ook verschillende
stemmen) zie ook koloniale periode dat de westerse discours stemmen overheersen
• Altijd een selectie van stemmen uit een bepaalde periode
➔ Prioriteit van de filosofie worden kennistheoretische vragen
= epistemologie
1. INLEIDING
1.1. WETEN, WAARHEID EN WETENSCHAP?
Kernidee: onderscheid tussen weten (savoir) en kennis (connaissance)
• Weten
o Veld van wat in bepaalde periode als waar wordt ervaren
o Ruimer dan rationele kennis → omvat ook impliciete ervaringen en formuleringen
o Afhankelijk van de epistèmè (denkstructuur/tijdskader) van die periode
o Je kan heel veel dingen weten maar dat betekent die dat hetzelfde is als kennis (al zeker
niet als betrouwbare kennis)
• Kennis
o Product van wetenschappen die in een periode als gezaghebbend gelden
o Expliciet, rationeel en wetenschappelijk gevalideerd
• Belangrijk:
o Foucault geeft specifieke betekenissen aan termen als: kennis, waarheid, waar, weten
o In dagelijks taalgebruik lopen deze door elkaar → in wetenschapsfilosofie nauwkeuriger
De epistemologische kwestie
• They don’t know that we know they know?”
