STAATSRECHT
1
, Inhoudsopgave
INLEIDING................................................................................................................................................................6
LEERDOELEN ....................................................................................................................................................... 6
INLEIDING ........................................................................................................................................................... 6
BELGIË ............................................................................................................................................................ 6
RECHTSTAAT .................................................................................................................................................... 7
DEMOCRATISCHE ............................................................................................................................................ 7
MEERGELAAGDE ............................................................................................................................................. 8
IN EUROPA ...................................................................................................................................................... 8
Wat ontbreekt? ............................................................................................................................................ 8
KRACHTLIJNEN .................................................................................................................................................. 10
RECHT ............................................................................................................................................................... 10
SUMMA DIVISIO PUBLIEKRECHT – PRIVAATRECHT .............................................................................................. 10
DE BELGISCHE STAAT ............................................................................................................................................. 11
HET ONTSTAAN VAN DE STATEN .......................................................................................................................... 11
HET ONTSTAAN VAN BELGIË ............................................................................................................................... 12
DE BELGISCHE STAAT ......................................................................................................................................... 13
EEN DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT ..................................................................................................................... 15
SCHEIDING DER MACHTEN ................................................................................................................................ 15
RECHTSSTAAT .................................................................................................................................................... 18
DUNNE OPVATTING ....................................................................................................................................... 18
DIKKE OPVATTING .......................................................................................................................................... 18
ACHTERUITGANG, ZORGEN ........................................................................................................................... 19
EEN MEERGELAAGDE STAAT IN EUROPA .................................................................................................................. 19
DE (FEDERALE) STAAT BELGIË ............................................................................................................................. 20
REDEN VOOR EVOLUTIES ............................................................................................................................... 20
CONSENSUSDEMOCRATIE ............................................................................................................................ 21
HET FEDERALISME ......................................................................................................................................... 22
DE VLAAMSE EN ANDERE DEELSTATEN ............................................................................................................... 23
1970: EERSTE STAATSHERVORMING ............................................................................................................... 23
1980: TWEEDE STAATSHERVORMING ............................................................................................................. 24
1988: DERDE STAATSHERVORMING ................................................................................................................ 24
1993: VIERDE STAATSHERVORMING (SINT-MICHIELSAKKOORD) ...................................................................... 24
2001: VIJFDE STAATSHERVORMING (LAMBERMONTAKKOORD) ........................................................................ 24
2011-2014: ZESDE STAATSHERVORMING (VLINDERAKKOORD) ........................................................................ 25
BELGISCH FEDERALISME IN DE GRONDWET .................................................................................................. 25
2024 E.V.: ZEVENDE STAATSHERVORMING? .................................................................................................... 25
DE EUROPESE UNIE ........................................................................................................................................... 25
DE GEMEENTEN EN PROVINCIES ........................................................................................................................ 27
EEN DEMOCRATISCHE BESLUITVORMING ........................................................................................................... 29
DE GRONDWETTELIJKE TEKSTEN............................................................................................................................. 29
INLEIDING ......................................................................................................................................................... 29
Democratie.................................................................................................................................................... 29
De grondwet als juridisch instrument .............................................................................................................. 30
De grondwet als expressief instrument ............................................................................................................ 30
DE BELGISCHE GRONDWET ............................................................................................................................... 31
Formele grondwet .......................................................................................................................................... 31
Materiële grondwet ........................................................................................................................................ 32
Wijziging van de grondwet in zijn formele betekenis ......................................................................................... 33
Herziening materiële grondwet ....................................................................................................................... 36
DE CONSTITUTIEVE AUTONOMIE VAN DE DEELSTATEN........................................................................................ 36
DE CONSTITUERENDE VERDRAGEN VAN DE EUROPESE UNIE ............................................................................. 37
Wijzigingsprocedures ..................................................................................................................................... 37
Directe werking internationaal recht tov Belgische recht .................................................................................. 37
2
,WETGEVENDE INSTELLINGEN................................................................................................................................. 39
DEMOCRATISCHE PROCESSEN .......................................................................................................................... 39
DEBATTEREN EN ORGANISEREN......................................................................................................................... 39
ZELF BESLISSEN ................................................................................................................................................ 39
Directe democratie ........................................................................................................................................ 39
Referendum .............................................................................................................................................. 39
Volksraadpleging ....................................................................................................................................... 40
Tussenvormen ............................................................................................................................................... 40
Directe democratie in België ........................................................................................................................... 40
Federaal .................................................................................................................................................... 40
Deelstaten................................................................................................................................................. 40
Europese Unie ........................................................................................................................................... 41
Lokaal ....................................................................................................................................................... 41
VERKIEZINGEN EN VERTEGENWOORDIGEN ....................................................................................................... 41
Indirecte democratie: vertegenwoordigend (‘representatief’) ............................................................................ 41
1. Het federale niveau..................................................................................................................................... 42
Kamer van Volksvertegenwoordigers ........................................................................................................... 42
Senaat ...................................................................................................................................................... 45
Onverenigbaarheden ................................................................................................................................. 46
Immuniteiten ............................................................................................................................................. 46
2. Het deelstatelijke niveau ............................................................................................................................. 47
Het Vlaams Parlement ............................................................................................................................... 47
Het Waals Parlement ................................................................................................................................. 48
Parlement Franse Gemeenschap ................................................................................................................ 48
Parlement Duitstalige Gemeenschap .......................................................................................................... 48
Brussels Hoofdstedelijk Parlement ............................................................................................................. 48
3. Het Europees niveau................................................................................................................................... 49
Europees Parlement .................................................................................................................................. 49
Europese Raad .......................................................................................................................................... 49
Raad (van de Europese Unie) ...................................................................................................................... 49
Raad van Europa ≠ Raad ≠ Europese Raad................................................................................................... 50
4. De Vlaamse lokale besturen ........................................................................................................................ 50
WETGEVEN ........................................................................................................................................................ 51
1. Het federale niveau..................................................................................................................................... 51
De wet ....................................................................................................................................................... 51
Wetgevende bevoegdheden ....................................................................................................................... 52
Wetgevingsprocedure ................................................................................................................................ 53
Overdracht van wetgevende bevoegdheden aan de uitvoerende macht ........................................................ 58
2. Het deelstatelijke niveau ............................................................................................................................. 60
3. De Europese Unie ....................................................................................................................................... 61
4. De Vlaamse gemeenten en provincies ......................................................................................................... 62
Beginselen van behoorlijk wetgeven ................................................................................................................ 62
De toepassing van wetgeving in de tijd............................................................................................................. 62
Interpretatieve wetgeving................................................................................................................................ 63
DE UITVOERENDE INSTELLINGEN ........................................................................................................................... 64
VERTROUWEN EN CONTROLEREN ..................................................................................................................... 64
Federaal niveau ............................................................................................................................................. 64
Koning en federale regering ........................................................................................................................ 64
Het vertrouwen van de regering................................................................................................................... 67
De controle op de regering.......................................................................................................................... 68
Deelstatelijk niveau ........................................................................................................................................ 71
Algemene kenmerken ................................................................................................................................ 71
Bijzondere kenmerken ................................................................................................................................ 71
Europees niveau ............................................................................................................................................ 72
Samenstelling............................................................................................................................................ 72
Rechtspositie ............................................................................................................................................ 72
Controle .................................................................................................................................................... 72
Lokaal niveau ................................................................................................................................................. 72
In de Vlaamse gemeenten .......................................................................................................................... 72
In de Vlaamse provincies ............................................................................................................................ 73
BESTUREN ......................................................................................................................................................... 74
3
, Op federaal niveau ......................................................................................................................................... 74
Algemene bevoegdheden ........................................................................................................................... 74
Bijzondere bevoegdheden .......................................................................................................................... 75
Procedure ................................................................................................................................................. 81
Overdracht van bevoegdheden ................................................................................................................... 82
Op deelstatelijk niveau ................................................................................................................................... 83
Op Europees niveau ....................................................................................................................................... 83
Op lokaal niveau ............................................................................................................................................ 84
BESTUURLIJKE RECHTSHANDELINGEN............................................................................................................... 84
Het bestuur ................................................................................................................................................... 84
De bestuurlijke rechtshandeling ..................................................................................................................... 86
BEHOORLIJK BESTUREN..................................................................................................................................... 87
Uitwerking van bestuurlijke rechtshandelingen in de tijd .................................................................................. 87
Behoorlijk beschikkend besturen .................................................................................................................... 87
BESTUURLIJK BEROEP ........................................................................................................................................ 90
OPENBAARHEID VAN BESTUUR .......................................................................................................................... 92
Behoorlijk besturen ........................................................................................................................................ 92
TAALGEBRUIK DOOR HET BESTUUR .................................................................................................................... 92
Bestuurstaal .................................................................................................................................................. 92
HANDHAVING DOOR HET BESTUUR ................................................................................................................... 95
DE BEVOEGDHEIDSVERDELING .......................................................................................................................... 97
GEFEDEREERDE BEVOEGDHEDEN ......................................................................................................................... 97
BEVOEGDHEIDSVERDELING IN BELGIË .............................................................................................................. 97
GRONDSLAGEN ................................................................................................................................................. 97
1. De autonomie van de federale entiteiten...................................................................................................... 97
2. De gelijkheid van de federale entiteiten........................................................................................................ 98
Nuanceringen op autonomie- en gelijkheidsbeginsel ....................................................................................... 98
3. Het exclusiviteitsbeginsel ..........................................................................................................................100
Materiële exclusiviteit ...............................................................................................................................100
Nuances op materiële exclusiviteit ................................................................................................................100
Territoriale exclusiviteit .............................................................................................................................102
DE FEDERALE BEVOEGDHEDEN ........................................................................................................................102
Toegewezen bevoegdheden .......................................................................................................................102
Verticale residuaire bevoegdheden ............................................................................................................103
DE GEMEENSCHAPSBEVOEGDHEDEN ..............................................................................................................104
Cultuur en onderwijs .....................................................................................................................................104
Persoonsgebonden aangelegenheden ............................................................................................................105
Taalgebruik ...................................................................................................................................................106
DE GEWESTBEVOEGDHEDEN ............................................................................................................................107
ASYMMETRIE.....................................................................................................................................................107
IMPLICIETE BEVOEGDHEDEN ............................................................................................................................107
INSTRUMENTELE BEVOEGDHEDEN ...................................................................................................................108
GRENZEN AAN DE BEVOEGDHEIDSUITOEFENING..............................................................................................113
VERHOUDINGEN TUSSEN DE FEDERALE ENTITEITEN .........................................................................................114
TERRITORIAAL GEDECENTRALISEERDE BEVOEGDHEDEN ...................................................................................... 118
BEVOEGDHEDEN VAN DE VLAAMSE GEMEENTEN ..............................................................................................118
BEVOEGDHEDEN VAN DE VLAAMSE OCMW’S ....................................................................................................119
BEVOEGDHEDEN VAN DE PROVINCIES ..............................................................................................................119
TOEZICHT OP DE LOKALE BESTUREN .................................................................................................................119
DE INWONERS EN HUN GRONDRECHTEN ..........................................................................................................120
DE INWONERS ..................................................................................................................................................... 120
DE GRONDRECHTEN ............................................................................................................................................ 125
DE ONTWIKKELING VAN GRONDRECHTEN ........................................................................................................125
1. Van nationaal naar internationaal ...............................................................................................................125
De Raad van Europa - EVRM ......................................................................................................................126
De Europese Unie .....................................................................................................................................127
Verenigde Naties .......................................................................................................................................127
2. Van BUPO naar ECOSOC ...........................................................................................................................128
4
1
, Inhoudsopgave
INLEIDING................................................................................................................................................................6
LEERDOELEN ....................................................................................................................................................... 6
INLEIDING ........................................................................................................................................................... 6
BELGIË ............................................................................................................................................................ 6
RECHTSTAAT .................................................................................................................................................... 7
DEMOCRATISCHE ............................................................................................................................................ 7
MEERGELAAGDE ............................................................................................................................................. 8
IN EUROPA ...................................................................................................................................................... 8
Wat ontbreekt? ............................................................................................................................................ 8
KRACHTLIJNEN .................................................................................................................................................. 10
RECHT ............................................................................................................................................................... 10
SUMMA DIVISIO PUBLIEKRECHT – PRIVAATRECHT .............................................................................................. 10
DE BELGISCHE STAAT ............................................................................................................................................. 11
HET ONTSTAAN VAN DE STATEN .......................................................................................................................... 11
HET ONTSTAAN VAN BELGIË ............................................................................................................................... 12
DE BELGISCHE STAAT ......................................................................................................................................... 13
EEN DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT ..................................................................................................................... 15
SCHEIDING DER MACHTEN ................................................................................................................................ 15
RECHTSSTAAT .................................................................................................................................................... 18
DUNNE OPVATTING ....................................................................................................................................... 18
DIKKE OPVATTING .......................................................................................................................................... 18
ACHTERUITGANG, ZORGEN ........................................................................................................................... 19
EEN MEERGELAAGDE STAAT IN EUROPA .................................................................................................................. 19
DE (FEDERALE) STAAT BELGIË ............................................................................................................................. 20
REDEN VOOR EVOLUTIES ............................................................................................................................... 20
CONSENSUSDEMOCRATIE ............................................................................................................................ 21
HET FEDERALISME ......................................................................................................................................... 22
DE VLAAMSE EN ANDERE DEELSTATEN ............................................................................................................... 23
1970: EERSTE STAATSHERVORMING ............................................................................................................... 23
1980: TWEEDE STAATSHERVORMING ............................................................................................................. 24
1988: DERDE STAATSHERVORMING ................................................................................................................ 24
1993: VIERDE STAATSHERVORMING (SINT-MICHIELSAKKOORD) ...................................................................... 24
2001: VIJFDE STAATSHERVORMING (LAMBERMONTAKKOORD) ........................................................................ 24
2011-2014: ZESDE STAATSHERVORMING (VLINDERAKKOORD) ........................................................................ 25
BELGISCH FEDERALISME IN DE GRONDWET .................................................................................................. 25
2024 E.V.: ZEVENDE STAATSHERVORMING? .................................................................................................... 25
DE EUROPESE UNIE ........................................................................................................................................... 25
DE GEMEENTEN EN PROVINCIES ........................................................................................................................ 27
EEN DEMOCRATISCHE BESLUITVORMING ........................................................................................................... 29
DE GRONDWETTELIJKE TEKSTEN............................................................................................................................. 29
INLEIDING ......................................................................................................................................................... 29
Democratie.................................................................................................................................................... 29
De grondwet als juridisch instrument .............................................................................................................. 30
De grondwet als expressief instrument ............................................................................................................ 30
DE BELGISCHE GRONDWET ............................................................................................................................... 31
Formele grondwet .......................................................................................................................................... 31
Materiële grondwet ........................................................................................................................................ 32
Wijziging van de grondwet in zijn formele betekenis ......................................................................................... 33
Herziening materiële grondwet ....................................................................................................................... 36
DE CONSTITUTIEVE AUTONOMIE VAN DE DEELSTATEN........................................................................................ 36
DE CONSTITUERENDE VERDRAGEN VAN DE EUROPESE UNIE ............................................................................. 37
Wijzigingsprocedures ..................................................................................................................................... 37
Directe werking internationaal recht tov Belgische recht .................................................................................. 37
2
,WETGEVENDE INSTELLINGEN................................................................................................................................. 39
DEMOCRATISCHE PROCESSEN .......................................................................................................................... 39
DEBATTEREN EN ORGANISEREN......................................................................................................................... 39
ZELF BESLISSEN ................................................................................................................................................ 39
Directe democratie ........................................................................................................................................ 39
Referendum .............................................................................................................................................. 39
Volksraadpleging ....................................................................................................................................... 40
Tussenvormen ............................................................................................................................................... 40
Directe democratie in België ........................................................................................................................... 40
Federaal .................................................................................................................................................... 40
Deelstaten................................................................................................................................................. 40
Europese Unie ........................................................................................................................................... 41
Lokaal ....................................................................................................................................................... 41
VERKIEZINGEN EN VERTEGENWOORDIGEN ....................................................................................................... 41
Indirecte democratie: vertegenwoordigend (‘representatief’) ............................................................................ 41
1. Het federale niveau..................................................................................................................................... 42
Kamer van Volksvertegenwoordigers ........................................................................................................... 42
Senaat ...................................................................................................................................................... 45
Onverenigbaarheden ................................................................................................................................. 46
Immuniteiten ............................................................................................................................................. 46
2. Het deelstatelijke niveau ............................................................................................................................. 47
Het Vlaams Parlement ............................................................................................................................... 47
Het Waals Parlement ................................................................................................................................. 48
Parlement Franse Gemeenschap ................................................................................................................ 48
Parlement Duitstalige Gemeenschap .......................................................................................................... 48
Brussels Hoofdstedelijk Parlement ............................................................................................................. 48
3. Het Europees niveau................................................................................................................................... 49
Europees Parlement .................................................................................................................................. 49
Europese Raad .......................................................................................................................................... 49
Raad (van de Europese Unie) ...................................................................................................................... 49
Raad van Europa ≠ Raad ≠ Europese Raad................................................................................................... 50
4. De Vlaamse lokale besturen ........................................................................................................................ 50
WETGEVEN ........................................................................................................................................................ 51
1. Het federale niveau..................................................................................................................................... 51
De wet ....................................................................................................................................................... 51
Wetgevende bevoegdheden ....................................................................................................................... 52
Wetgevingsprocedure ................................................................................................................................ 53
Overdracht van wetgevende bevoegdheden aan de uitvoerende macht ........................................................ 58
2. Het deelstatelijke niveau ............................................................................................................................. 60
3. De Europese Unie ....................................................................................................................................... 61
4. De Vlaamse gemeenten en provincies ......................................................................................................... 62
Beginselen van behoorlijk wetgeven ................................................................................................................ 62
De toepassing van wetgeving in de tijd............................................................................................................. 62
Interpretatieve wetgeving................................................................................................................................ 63
DE UITVOERENDE INSTELLINGEN ........................................................................................................................... 64
VERTROUWEN EN CONTROLEREN ..................................................................................................................... 64
Federaal niveau ............................................................................................................................................. 64
Koning en federale regering ........................................................................................................................ 64
Het vertrouwen van de regering................................................................................................................... 67
De controle op de regering.......................................................................................................................... 68
Deelstatelijk niveau ........................................................................................................................................ 71
Algemene kenmerken ................................................................................................................................ 71
Bijzondere kenmerken ................................................................................................................................ 71
Europees niveau ............................................................................................................................................ 72
Samenstelling............................................................................................................................................ 72
Rechtspositie ............................................................................................................................................ 72
Controle .................................................................................................................................................... 72
Lokaal niveau ................................................................................................................................................. 72
In de Vlaamse gemeenten .......................................................................................................................... 72
In de Vlaamse provincies ............................................................................................................................ 73
BESTUREN ......................................................................................................................................................... 74
3
, Op federaal niveau ......................................................................................................................................... 74
Algemene bevoegdheden ........................................................................................................................... 74
Bijzondere bevoegdheden .......................................................................................................................... 75
Procedure ................................................................................................................................................. 81
Overdracht van bevoegdheden ................................................................................................................... 82
Op deelstatelijk niveau ................................................................................................................................... 83
Op Europees niveau ....................................................................................................................................... 83
Op lokaal niveau ............................................................................................................................................ 84
BESTUURLIJKE RECHTSHANDELINGEN............................................................................................................... 84
Het bestuur ................................................................................................................................................... 84
De bestuurlijke rechtshandeling ..................................................................................................................... 86
BEHOORLIJK BESTUREN..................................................................................................................................... 87
Uitwerking van bestuurlijke rechtshandelingen in de tijd .................................................................................. 87
Behoorlijk beschikkend besturen .................................................................................................................... 87
BESTUURLIJK BEROEP ........................................................................................................................................ 90
OPENBAARHEID VAN BESTUUR .......................................................................................................................... 92
Behoorlijk besturen ........................................................................................................................................ 92
TAALGEBRUIK DOOR HET BESTUUR .................................................................................................................... 92
Bestuurstaal .................................................................................................................................................. 92
HANDHAVING DOOR HET BESTUUR ................................................................................................................... 95
DE BEVOEGDHEIDSVERDELING .......................................................................................................................... 97
GEFEDEREERDE BEVOEGDHEDEN ......................................................................................................................... 97
BEVOEGDHEIDSVERDELING IN BELGIË .............................................................................................................. 97
GRONDSLAGEN ................................................................................................................................................. 97
1. De autonomie van de federale entiteiten...................................................................................................... 97
2. De gelijkheid van de federale entiteiten........................................................................................................ 98
Nuanceringen op autonomie- en gelijkheidsbeginsel ....................................................................................... 98
3. Het exclusiviteitsbeginsel ..........................................................................................................................100
Materiële exclusiviteit ...............................................................................................................................100
Nuances op materiële exclusiviteit ................................................................................................................100
Territoriale exclusiviteit .............................................................................................................................102
DE FEDERALE BEVOEGDHEDEN ........................................................................................................................102
Toegewezen bevoegdheden .......................................................................................................................102
Verticale residuaire bevoegdheden ............................................................................................................103
DE GEMEENSCHAPSBEVOEGDHEDEN ..............................................................................................................104
Cultuur en onderwijs .....................................................................................................................................104
Persoonsgebonden aangelegenheden ............................................................................................................105
Taalgebruik ...................................................................................................................................................106
DE GEWESTBEVOEGDHEDEN ............................................................................................................................107
ASYMMETRIE.....................................................................................................................................................107
IMPLICIETE BEVOEGDHEDEN ............................................................................................................................107
INSTRUMENTELE BEVOEGDHEDEN ...................................................................................................................108
GRENZEN AAN DE BEVOEGDHEIDSUITOEFENING..............................................................................................113
VERHOUDINGEN TUSSEN DE FEDERALE ENTITEITEN .........................................................................................114
TERRITORIAAL GEDECENTRALISEERDE BEVOEGDHEDEN ...................................................................................... 118
BEVOEGDHEDEN VAN DE VLAAMSE GEMEENTEN ..............................................................................................118
BEVOEGDHEDEN VAN DE VLAAMSE OCMW’S ....................................................................................................119
BEVOEGDHEDEN VAN DE PROVINCIES ..............................................................................................................119
TOEZICHT OP DE LOKALE BESTUREN .................................................................................................................119
DE INWONERS EN HUN GRONDRECHTEN ..........................................................................................................120
DE INWONERS ..................................................................................................................................................... 120
DE GRONDRECHTEN ............................................................................................................................................ 125
DE ONTWIKKELING VAN GRONDRECHTEN ........................................................................................................125
1. Van nationaal naar internationaal ...............................................................................................................125
De Raad van Europa - EVRM ......................................................................................................................126
De Europese Unie .....................................................................................................................................127
Verenigde Naties .......................................................................................................................................127
2. Van BUPO naar ECOSOC ...........................................................................................................................128
4