PREVENTIE EN PSYCHOSOCIAAL WELZIJN
LES 1: WAT IS PREVENTIE (NIET)?
WAT IS PREVENTIE EN WAT IS HET BELANG ERVAN?
OEFENING
Tekst: ‘De kans dat je in België kanker krijgt is groter dan elders. Maar er is geen beter land om
kankerpatiënt te zijn.’
❖ IDENTIFICEER ENKELE GEZONDHEIDSTHEMA’S (Met welke gezondheidsproblemen kan je
preventief aan de slag?) → Voedingspatroon (gezonde voeding), obesitas, kanker, tabaks- en
alcoholgebruik, illegaal druggebruik, mentaal welzijn, tuberculose, hartziekten, slaapproblemen,
angststoornissen, geluidsoverlast, …
❖ IDENTIFICEER ENKELE BELANGRIJKE STRATEGIEËN (Hoe kan er met een gezondheidsthema aan
de slag gegaan worden?) → Richtlijnen ongelijkheid, campagnes, het beleid (OH), toegankelijkheid
GGZ verbeteren, laagdrempelige sportinitiatieven, accijnsverhogingen, neutrale verpakkingen (tabak),
meer samenwerking binnen de eerstelijnszorg/ tussen verschillende diensten, lokale acties/ tot
inwoners in de wijken richten, voedingsaanbod op scholen,…
❖ PREVENTIESTRATEGIEËN:
o Educatie & vorming (campagnes)
o Regels & wetten (heffingen/taxen)
o Zorg & begeleiding (toegankelijkheid GGZ, samenwerking tussen verschillende diensten)
o Omgevingsgerichte interventies (neutrale verpakkingen tabak, sportactiviteiten)
PREVENTIE?
Tienmaal meer risicovol gokken in
sportclubs
VAD en UGent onderzochten band tussen sportclubs en
sportweddenschappen
RECLAME EN INFLUENCERS LEREN
VERKEERDE VOEDINGSNORM AAN
Sociale media proppen jongeren vol met fastfood
Jongeren zien ‘onthutsend’ veel reclame voor
ongezonde voeding op sociale media, concluderen
onderzoekers van de KU Leuven. ‘McDonald’s richt
zich op tieners op sociale media. Daar mogen we
onze ogen niet voor sluiten.’
1
,DEFINITIE PREVENTIE
Interventies die een duidelijk doel hebben (en daarom worden ontwikkeld) en die er systematisch op
gericht zijn een probleem te voorkomen. Het doel moet zijn om een probleem te voorkomen en dit moet
op een systematische manier gebeuren, niet door middel van een eenmalige interventie, maar door het
ontwikkelen van een preventiestrategie of -beleid. - (EMCDDA, online, 2019)
DEZE DEFINITIE BENADRUKT:
❖ Het voorkomen van problemen.
❖ Op een systematische manier m.a.w. problemen voorkomen door het ontwikkelen van een
preventiebeleid, NIET door het organiseren van eenmalige interventies.
DEFINITIE UITGELICHT (1)
INTERVENTIES:
“…programma’s, beleidsmaatregelen, praktijken en richtlijnen die bestaan uit doelgerichte acties
(afzonderlijke acties of een combinatie daarvan) die zijn bedoeld om gezond gedrag te bevorderen, risico-
of beschermende factoren aan te pakken en gezondheidsgerelateerde resultaten te verbeteren.” – (Sloboda
& Petras, 2014)
Programma’s – praktijken – richtlijnen – structuurgerichte strategieën (cf. wetgeving)
DOELGERICHTE acties:
❖ Frisdrankautomaten worden weggehaald (omgevingsgericht)
❖ Rookverbod rond de school (regels & afspraken)
❖ Drugscampagnes (educatie & vorming)
MEER UITLEG HIERBIJ:
Interventies die intentionele acties omvatten; focus dus op de INTENTIE om te gebruiken; daar preventief
op intreden via de verschillende interventievormen.
Interventies die inzetten op enkelvoudige of een verzameling van acties vb. enkelvoudig: intentie om te
binge drinken voor het uitgaan samen met vrienden of vb. verzameling van acties: tabak aankopen (al dan
niet onder 18 jaar), tabak gebruik thuis alleen of met vrienden ergens, tabak opnieuw gebruiken op
regelmatige basis, …
DEFINITIE UITGELICHT (2)
Interventie als doelgerichte acties: Algemeen beleid - Preventief beleid - Curatief beleid
DEFINITIE UITGELICHT (3)
EEN PROBLEEM VOORKOMEN:
❖ Cf. interventies; streven naar gezondheidswinst
❖ Psycho-sociale problemen = DIT OLOD
❖ Gezondheidsproblemen (cf.medisch)
BELANG VAN PREVENTIE
❖ Gezondheid heeft een directe invloed op het welzijn.
❖ Verband tussen gezondheid en nationaal inkomensniveau (via onderwijs en arbeidsproductiviteit).
❖ Keuze van levensstijl gaat hand in hand met gezondheidsproblemen.
❖ Uitstellen of voorkomen van middelengebruik én streven naar veilige en gezonde ontwikkeling van
kinderen en jongeren (cf. talenten en vaardigheden, positieve houding t.a.v. leefwereld).
2
,PREVENTIE INITIATIEVEN?!
PREVENTIEAANPAK?
❖ Van een samenleving in zijn totaliteit (omgevingsgerichte preventie) tot individuen met risicogedrag
(geïndiceerde preventie)
❖ Alle populaties proberen te bereiken
❖ Preventieaanpakken die werken inzetten
❖ PREVENTIEBELEID:
1) Informeren en sensibiliseren
2) Regel- en wetgeving
3) Zorg en doorverwijzing
4) Omgevingsgerichte aanpak
We spreken pas van preventie wanneer we een preventiebeleid opstellen. Deze omvat 4 strategieën.
OEFENING: PREVENTIE AANPAK OF NIET?
✓ VOORBEELD 1: Dit is een PREVENTIEVE AANPAK
De lokale politie werkte een beleid uit t.a.v. inbraken in privé woningen. Hiertoe werkten ze een
strategie uit waarin ze nagaan hoe ze preventief kunnen optreden. Lokale politie inspecteurs leggen
huisbezoeken af waarbij ze hun burgers adviseren hoe ze hun eigendom kunnen beschermen. Ze
verspreiden hiertoe flyers en organiseren informatie sessies. Daarnaast verhogen ze hun patrouilles
tijdens de vakantieperiodes.
• De casus spreekt van een preventief beleid t.a.v. diefstal en dit doen ze ook.
• Ze doen dit door de burgers te informeren via flyers en het organiseren van informatiesessies (zie
strategie ‘informeren en sensibiliseren’). Daarnaast zorgen ze voor extra patrouilles tijdens
vakantieperiodes (zie strategie ‘omgevingsgerichte aanpak’).
• Bovendien verwijzen ze slachtoffers van inbraken door naar gespecialiseerde instellingen (vb.
CAW) wanneer ze hieraan nood hebben (zie strategie ‘zorg en doorverwijzing’).
VOORBEELD 2: Dit is GEEN PREVENTIEVE AANPAK
Naar aanleiding van overlast op een gemeentelijk openbaar speelpleintje (alwaar de lokale politie
meermaals diende op te treden en minderjarige jongeren voor ondervraging meenam cf. drugsdealen)
organiseert de lokale jeugddienst een infoavond voor ouders omtrent het herkennen van signalen van
druggebruik bij hun minderjarige kinderen. Tijdens deze infosessie wordt een zo neutraal mogelijk
beeld geschetst van druggebruik bij jongeren (waarom gebruiken jongeren, wat zijn voor- en nadelen
enz.). De avond wordt afgesloten met een drankje. Verder wordt geen aandacht meer geschonken
aan het thema. De Schepen van welzijn dankt de jeugdambtenaar voor het uitwerken van dit initiatief
(dat op vraag van hem werd georganiseerd).
3
, •Er wordt geen beleid uitgewerkt, enkel een eenmalige interventie georganiseerd o.b.v. een lokaal
probleem.
• Deze manier van werken zien we heel vaak terugkeren: de lokale overheid detecteert een
probleem en wil een signaal geven aan hun lokale bevolking dat ze het probleem aanpakken
(door een eenmalige interventie op te zetten en in de kijker te plaatsten). Deze biedt echter geen
structurele aanpak van het probleem.
HOE ANDERS AANPAKKEN:
o Omgevingsgerichte aanpak => Fysieke omgeving veranderen
o Lokale vzw betrekken => Aanbod voor jongeren uitbreiden? => BV: sportcoaches op speelpleinen
o Regels & afspraken => De jongeren/ de doelgroep betrekken => Waar kunnen ze overal terecht?
o Zorg & begeleiding => Wat kan de politie doen? => samenwerkingen met drugpunt,
vroeginterventies opstarten, doorverwijzing naar De Sleutel, …
VOORBEELD 3: Dit is GEEN PREVENTIEVE AANPAK
Lokale politie-inspecteurs gaan op scholen langs om jongeren te informeren over middelen. Vaak
gaat dit gepaard met een getuigenis van een ex-gebruiker. Deze activiteit wordt één maal per jaar
georganiseerd voor de 6de leerjaren van de basisscholen in de gemeentes van de politiezone. De
activiteit heeft tot doel om kinderen te confronteren met middelen, hen te wijzen op de gevaren en de
mogelijke kans op verslaving eraan.
• Opnieuw, het organiseren van een eenmalige activiteit (ook al komt deze elk jaar terug voor de
leerlingen 6de jaar lager onderwijs), is geen preventie aanpak.
• Ook enkel wijzen op de gevaren van middelen is niet effectief (zie verder).
• Bovendien stellen we het werken met getuigenissen in vraag (zie verder).
PREVENTIE: EEN VLEUGJE GESCHIEDENIS
Omdat artsen dachten dat de ziekte overgebracht werd door de lucht, hulden zij zich bij de
behandeling van pestpatiënten in dikke mantels en opvallende maskers. De maskers
werden gevuld met kruiden om de giftige lucht te zuiveren. Deze zogenaamde pestdokters
hielden er vaak twijfelachtige behandelmethoden op na. Zo dachten zij dat ziekte
veroorzaakt werd door een teveel aan bloed, iets wat verholpen kon worden door middel
van het plaatsen van bloedzuigers op de huid.
MIDDEN 19 D E EEUW
• Sanitaire maatregelen
• ‘Gezonde omgeving’ ter preventie van ziekteverspreiding
• Nog weinig doelbewust en systematisch
• 21ste eeuw: preventie wetenschap
• Rond diverse thema’s
Up until the 1970s, Belgian schools served light beer during lunch.
Belgians drank this beer as often as water and coffee!
4
LES 1: WAT IS PREVENTIE (NIET)?
WAT IS PREVENTIE EN WAT IS HET BELANG ERVAN?
OEFENING
Tekst: ‘De kans dat je in België kanker krijgt is groter dan elders. Maar er is geen beter land om
kankerpatiënt te zijn.’
❖ IDENTIFICEER ENKELE GEZONDHEIDSTHEMA’S (Met welke gezondheidsproblemen kan je
preventief aan de slag?) → Voedingspatroon (gezonde voeding), obesitas, kanker, tabaks- en
alcoholgebruik, illegaal druggebruik, mentaal welzijn, tuberculose, hartziekten, slaapproblemen,
angststoornissen, geluidsoverlast, …
❖ IDENTIFICEER ENKELE BELANGRIJKE STRATEGIEËN (Hoe kan er met een gezondheidsthema aan
de slag gegaan worden?) → Richtlijnen ongelijkheid, campagnes, het beleid (OH), toegankelijkheid
GGZ verbeteren, laagdrempelige sportinitiatieven, accijnsverhogingen, neutrale verpakkingen (tabak),
meer samenwerking binnen de eerstelijnszorg/ tussen verschillende diensten, lokale acties/ tot
inwoners in de wijken richten, voedingsaanbod op scholen,…
❖ PREVENTIESTRATEGIEËN:
o Educatie & vorming (campagnes)
o Regels & wetten (heffingen/taxen)
o Zorg & begeleiding (toegankelijkheid GGZ, samenwerking tussen verschillende diensten)
o Omgevingsgerichte interventies (neutrale verpakkingen tabak, sportactiviteiten)
PREVENTIE?
Tienmaal meer risicovol gokken in
sportclubs
VAD en UGent onderzochten band tussen sportclubs en
sportweddenschappen
RECLAME EN INFLUENCERS LEREN
VERKEERDE VOEDINGSNORM AAN
Sociale media proppen jongeren vol met fastfood
Jongeren zien ‘onthutsend’ veel reclame voor
ongezonde voeding op sociale media, concluderen
onderzoekers van de KU Leuven. ‘McDonald’s richt
zich op tieners op sociale media. Daar mogen we
onze ogen niet voor sluiten.’
1
,DEFINITIE PREVENTIE
Interventies die een duidelijk doel hebben (en daarom worden ontwikkeld) en die er systematisch op
gericht zijn een probleem te voorkomen. Het doel moet zijn om een probleem te voorkomen en dit moet
op een systematische manier gebeuren, niet door middel van een eenmalige interventie, maar door het
ontwikkelen van een preventiestrategie of -beleid. - (EMCDDA, online, 2019)
DEZE DEFINITIE BENADRUKT:
❖ Het voorkomen van problemen.
❖ Op een systematische manier m.a.w. problemen voorkomen door het ontwikkelen van een
preventiebeleid, NIET door het organiseren van eenmalige interventies.
DEFINITIE UITGELICHT (1)
INTERVENTIES:
“…programma’s, beleidsmaatregelen, praktijken en richtlijnen die bestaan uit doelgerichte acties
(afzonderlijke acties of een combinatie daarvan) die zijn bedoeld om gezond gedrag te bevorderen, risico-
of beschermende factoren aan te pakken en gezondheidsgerelateerde resultaten te verbeteren.” – (Sloboda
& Petras, 2014)
Programma’s – praktijken – richtlijnen – structuurgerichte strategieën (cf. wetgeving)
DOELGERICHTE acties:
❖ Frisdrankautomaten worden weggehaald (omgevingsgericht)
❖ Rookverbod rond de school (regels & afspraken)
❖ Drugscampagnes (educatie & vorming)
MEER UITLEG HIERBIJ:
Interventies die intentionele acties omvatten; focus dus op de INTENTIE om te gebruiken; daar preventief
op intreden via de verschillende interventievormen.
Interventies die inzetten op enkelvoudige of een verzameling van acties vb. enkelvoudig: intentie om te
binge drinken voor het uitgaan samen met vrienden of vb. verzameling van acties: tabak aankopen (al dan
niet onder 18 jaar), tabak gebruik thuis alleen of met vrienden ergens, tabak opnieuw gebruiken op
regelmatige basis, …
DEFINITIE UITGELICHT (2)
Interventie als doelgerichte acties: Algemeen beleid - Preventief beleid - Curatief beleid
DEFINITIE UITGELICHT (3)
EEN PROBLEEM VOORKOMEN:
❖ Cf. interventies; streven naar gezondheidswinst
❖ Psycho-sociale problemen = DIT OLOD
❖ Gezondheidsproblemen (cf.medisch)
BELANG VAN PREVENTIE
❖ Gezondheid heeft een directe invloed op het welzijn.
❖ Verband tussen gezondheid en nationaal inkomensniveau (via onderwijs en arbeidsproductiviteit).
❖ Keuze van levensstijl gaat hand in hand met gezondheidsproblemen.
❖ Uitstellen of voorkomen van middelengebruik én streven naar veilige en gezonde ontwikkeling van
kinderen en jongeren (cf. talenten en vaardigheden, positieve houding t.a.v. leefwereld).
2
,PREVENTIE INITIATIEVEN?!
PREVENTIEAANPAK?
❖ Van een samenleving in zijn totaliteit (omgevingsgerichte preventie) tot individuen met risicogedrag
(geïndiceerde preventie)
❖ Alle populaties proberen te bereiken
❖ Preventieaanpakken die werken inzetten
❖ PREVENTIEBELEID:
1) Informeren en sensibiliseren
2) Regel- en wetgeving
3) Zorg en doorverwijzing
4) Omgevingsgerichte aanpak
We spreken pas van preventie wanneer we een preventiebeleid opstellen. Deze omvat 4 strategieën.
OEFENING: PREVENTIE AANPAK OF NIET?
✓ VOORBEELD 1: Dit is een PREVENTIEVE AANPAK
De lokale politie werkte een beleid uit t.a.v. inbraken in privé woningen. Hiertoe werkten ze een
strategie uit waarin ze nagaan hoe ze preventief kunnen optreden. Lokale politie inspecteurs leggen
huisbezoeken af waarbij ze hun burgers adviseren hoe ze hun eigendom kunnen beschermen. Ze
verspreiden hiertoe flyers en organiseren informatie sessies. Daarnaast verhogen ze hun patrouilles
tijdens de vakantieperiodes.
• De casus spreekt van een preventief beleid t.a.v. diefstal en dit doen ze ook.
• Ze doen dit door de burgers te informeren via flyers en het organiseren van informatiesessies (zie
strategie ‘informeren en sensibiliseren’). Daarnaast zorgen ze voor extra patrouilles tijdens
vakantieperiodes (zie strategie ‘omgevingsgerichte aanpak’).
• Bovendien verwijzen ze slachtoffers van inbraken door naar gespecialiseerde instellingen (vb.
CAW) wanneer ze hieraan nood hebben (zie strategie ‘zorg en doorverwijzing’).
VOORBEELD 2: Dit is GEEN PREVENTIEVE AANPAK
Naar aanleiding van overlast op een gemeentelijk openbaar speelpleintje (alwaar de lokale politie
meermaals diende op te treden en minderjarige jongeren voor ondervraging meenam cf. drugsdealen)
organiseert de lokale jeugddienst een infoavond voor ouders omtrent het herkennen van signalen van
druggebruik bij hun minderjarige kinderen. Tijdens deze infosessie wordt een zo neutraal mogelijk
beeld geschetst van druggebruik bij jongeren (waarom gebruiken jongeren, wat zijn voor- en nadelen
enz.). De avond wordt afgesloten met een drankje. Verder wordt geen aandacht meer geschonken
aan het thema. De Schepen van welzijn dankt de jeugdambtenaar voor het uitwerken van dit initiatief
(dat op vraag van hem werd georganiseerd).
3
, •Er wordt geen beleid uitgewerkt, enkel een eenmalige interventie georganiseerd o.b.v. een lokaal
probleem.
• Deze manier van werken zien we heel vaak terugkeren: de lokale overheid detecteert een
probleem en wil een signaal geven aan hun lokale bevolking dat ze het probleem aanpakken
(door een eenmalige interventie op te zetten en in de kijker te plaatsten). Deze biedt echter geen
structurele aanpak van het probleem.
HOE ANDERS AANPAKKEN:
o Omgevingsgerichte aanpak => Fysieke omgeving veranderen
o Lokale vzw betrekken => Aanbod voor jongeren uitbreiden? => BV: sportcoaches op speelpleinen
o Regels & afspraken => De jongeren/ de doelgroep betrekken => Waar kunnen ze overal terecht?
o Zorg & begeleiding => Wat kan de politie doen? => samenwerkingen met drugpunt,
vroeginterventies opstarten, doorverwijzing naar De Sleutel, …
VOORBEELD 3: Dit is GEEN PREVENTIEVE AANPAK
Lokale politie-inspecteurs gaan op scholen langs om jongeren te informeren over middelen. Vaak
gaat dit gepaard met een getuigenis van een ex-gebruiker. Deze activiteit wordt één maal per jaar
georganiseerd voor de 6de leerjaren van de basisscholen in de gemeentes van de politiezone. De
activiteit heeft tot doel om kinderen te confronteren met middelen, hen te wijzen op de gevaren en de
mogelijke kans op verslaving eraan.
• Opnieuw, het organiseren van een eenmalige activiteit (ook al komt deze elk jaar terug voor de
leerlingen 6de jaar lager onderwijs), is geen preventie aanpak.
• Ook enkel wijzen op de gevaren van middelen is niet effectief (zie verder).
• Bovendien stellen we het werken met getuigenissen in vraag (zie verder).
PREVENTIE: EEN VLEUGJE GESCHIEDENIS
Omdat artsen dachten dat de ziekte overgebracht werd door de lucht, hulden zij zich bij de
behandeling van pestpatiënten in dikke mantels en opvallende maskers. De maskers
werden gevuld met kruiden om de giftige lucht te zuiveren. Deze zogenaamde pestdokters
hielden er vaak twijfelachtige behandelmethoden op na. Zo dachten zij dat ziekte
veroorzaakt werd door een teveel aan bloed, iets wat verholpen kon worden door middel
van het plaatsen van bloedzuigers op de huid.
MIDDEN 19 D E EEUW
• Sanitaire maatregelen
• ‘Gezonde omgeving’ ter preventie van ziekteverspreiding
• Nog weinig doelbewust en systematisch
• 21ste eeuw: preventie wetenschap
• Rond diverse thema’s
Up until the 1970s, Belgian schools served light beer during lunch.
Belgians drank this beer as often as water and coffee!
4
