SAMENVATTING FILOSOFIE
LES 1: DE OORSPRONG VAN DE FILOSOFIE
Wat is filosofie?
1. Filosofie begint met verwondering (Plato)
2. Welke filosofische vraag stelde je jezelf ooit/ onlangs? => Is er leven na de dood? Deze
vraag rijst op vanuit verwondering => je wil dit weten! Filosofie begint met die verwondering,
met die vragen!
Oorsprong van de filosofie:
Etymologie: filein en Sophia (Athena, Minerva, Tara, Saraswati)
1) Griekse filein: “houden van” => houden van wijsheid
2) Sophia: (godin van de) Wijsheid => Meeste filosofen zijn mannen, maar wijsheid wordt vaak
gekoppeld aan een vrouw. Wijsheid wordt geassocieerd met het vrouwelijke
Oorsprong: twee visies
1) Filosofie is zo oud als de mensheid
2) Filosofie is ontstaan in bepaalde periode in bepaalde regio
Mythos (o.a. de drie “religies van het boek”)
- De zondeval
- Interpretatie?
Adam & Eva
De boom van kennis van goed en kwaad
Ze mogen niet eten van de boom van kennis van goed en kwaad
=> eigen ervaring: pasgeboren en de toestand van geen kennis van goed & kwaad,
geen oordeel en dan de toestand van dit is goed en dit is slecht, je moet kleren
aandoen, je moet dit en dat,…Verschil in ervaring tussen pasgeboren kind en iemand
met de kennis van goed en kwaad => je beschuldigd of je schaamt jezelf! => schuld
(beschuldigen) en schaamte is een bron van lijden => door die kennis val je uit het
continuüm van de natuur je weet iets meer, MAAR tegelijk ontstaat er
psychologisch lijden => we zijn beginnen oordelen
=> er zit hier een diepe psychologische waarde in!
Oordelen & veroordelen = de bron van al het lijden
Je wordt verdreven uit het aardsparadijs = je komt los van de natuur => er is psychologisch
lijden
Mythos o.a. Homeros, Hesiodos
- Odysseus en de sirenen
- Interpretatie?
Homeros was een blinde schrijver => heeft 2 epossen geschreven => de Ilias (=
verfilmd als Troy (het paard van Troje))
Odysseus => bedacht de list van het paard van Troje => dit gaat over de terugtocht
oorlog is afgelopen en Odysseus keert terug met al zijn schepen en hij maakt van
alles mee hoe ga je als man om met verleiding => je richting verliezen en je laten
verleiden
1
, => levensverhaal van alles wat wij in het leven meemaken en mee struggelen. Het leven gaat
met vallen en opstaan. Wijsheid zit minstens evenveel in de mythos niet alleen in de Logos!
Van mythos naar logos
Nieuwe manier van denken en verklaren dan traditionele eerder mythische verklaringsmodellen)
- Natuur wordt uit de natuur verklaard => Het pure rationele denken en de empirie winnen aan
belang!
- Groter belang van (zintuiglijke) observatie
Hoe is deze sprong in het ‘denken’ te begrijpen?
Overgang ging samen met verstedelijking en daardoor botsing van modellen?
Dichter Xenophanes reflecteert over de vraag hoe we zo verschillen in visie over de goden:
“Als dieren handen bezaten zoals de mensen, zouden de paarden de goden als paarden afbeelden, de
ossen als ossen. De Ethiopiërs maken hun goden zwart met stompe neuzen; de Thraciërs zeggen dat
de hunne blauwe ogen en rood haar bezitten. In werkelijkheid hebben de mensen nooit iets over de
goden geweten en zullen dat ook nooit weten” => Deze quote staat niet in de cursus! Hij observeert
als wij onze Goden afbeelden dan beelden we ze af als mensen. Iedereen heeft zo zijn eigen Goden.
Logos in het Oosten
India => Upanishaden, Boeddha & Mahavira
China => Confucius en Lao Tzu (Taoïsme)
Filosofie tussen religie en wetenschap
Cfr. Omschrijving van Italiaanse filosoof de Crescenzo
1) Wetenschap bestudeert op systematische wijze de ‘objectieve’ verschijnselen of fenomenen
1. Domein: de materiële (waarneembare?) werkelijkheid
2. Natuurfilosofie werd fysica (1543: Copernicus en Vesalius), later ook andere
natuurwetenschappen en sociologie/psychologie
3. Ratio (rede, verstand) en empirie (zintuiglijke waarneming)
2) Religie zoekt naar iets absoluuts en biedt troost en zingeving
1. Domein: zingeving, waarden, bewustzijn
2. “Voorbij” zintuigen en verstand
We hebben verschillende domeinen aan de ene kant wetenschap en aan de andere kant
religie => filosofie zit hiertussen zegt hij!
Wetenschap heeft het domein van de fenomenale werkelijkheid (het komt en gaat)
Religie zoekt naar wat niet veranderd = het nominale => wat eeuwig is, wat blijft!
=> filosofie houdt zich net hiermee bezig
=> er zijn zaken waar de wetenschap niet aan kan BV: wat is de zin van het leven? => dit
kan de wetenschap niet beantwoorden
=> bewustzijn kan je niet kennen
Soort van filosofische vragen
- De vragen van Kant
o Wat kan ik weten (ons denken)
2
, o Wat moet ik doen (ons handelen (ethiek en sociale filosofie)
o Wat mag ik hopen (onze verwachtingen)
Wat is de mens?
Deze 3 vragen zijn terug te brengen tot de vraag: Wat is de mens?
- Indeling van Ferry
Kennis: werkelijkheid
Ethiek: rechtvaardigheid
Wijsheid: heil of geluk => Wijsheid wordt gekoppeld aan heil. => Wat hopen wij?
Het huis van de filosofie
(1): wat is = zijn en zijnden
1. Metafysica & ontologie (leer van het zijn) over de fundamentele aard van de werkelijkheid vb. wat
is zijn? Vrijheid? Eeuwigheid? Zin? => Metafysica = het domein boven, buiten de waarneembare of
fenomenale werkelijkheid, Ontologie = de leer van het zijn!
2. Over datgene wat bestaat = de zijnden
o De wereld, de natuur of “kosmos” = kosmologie of natuurfilosofie (waaruit de
wetenschappen zoals fysica, scheikunde, biologie zich ontwikkelden)
o De geest of “psyche” = filosofie van de geest (waaruit de psychologie ontsproot)
o De mens of “antropos” = wijsgerige antropologie (waaruit sociologie, economie,…)
(2): wat ‘behoort = drie grote waarden
2.1. Het Ware
1) De epistemologie of kennisleer houdt zich bezig met de vragen over waarheid en kennis.
Voorbeelden van zulke vragen zijn: "wat is kennis?", "wat is waarheid?", "wat is het verschil tussen
waarheid en mening?"; "waarop is ware kennis gefundeerd"; wat zijn de grenzen van de kennis en
"hoe kunnen we zekere kennis bereiken?".
2) De logica houdt zich bezig met de vraag: "wat is geldig redeneren". In de twintigste eeuw
ontstonden de wetenschapsfilosofie, de taalfilosofie en de bewustzijnsfilosofie als aparte takken van
de kennisleer.
3) De wetenschapsfilosofie houdt zich bezig met de grondslagen van de kennis van de afzonderlijke
wetenschappen. Methoden, grondstellingen, begrippen en doel worden hier verhelderd en aan
kritisch onderzoek onderworpen.
4) De taalfilosofie behandelt het ontstaan, de ontwikkeling, de betekenis en de functie van de taal.
2.2. Het Goede en het Rechtvaardige
1. De ethiek onderzoekt het goede. Ze vraagt wat goedheid en rechtvaardigheid is, of en hoe het
goede kan gefundeerd worden, of normen en waarden een universele grond hebben, dan wel relatief
zijn aan de mens en cultuur.
2. Toegepast op de maatschappij vertaalt de vraag naar het goede zich in de vraag: "hoe dient een
rechtvaardige maatschappij te worden georganiseerd?" Dit soort vragen behoort tot het domein van
de politieke en/of sociale filosofie.
3. Ook de rechtsfilosofie is een apart vakgebied: daarin wordt o.a. de vraag gesteld naar de aard en
de oorsprong van recht en haar verhouding tot ethiek.
3
, 2.3. Het Schone
1. De esthetica houdt zich bezig met de vraag naar wat Schoonheid en wat Kunst is.
2. Afgeleide deelgebieden zijn de kunst- en cultuurfilosofie.
De voorsocratische natuurfilosofen
1) 6de – 5de eeuw vchr
2) Rond Egeïsche Zee (o.a. Milete)
3) Vraag naar de aard van de kosmos (kosmologie)
o Wat is het eerste beginsel (archè)?
o Welke kosmische krachten spelen in het proces van verandering (kosmogonie)
Thales van Milete
1) ‘Eerste’ filosoof – volgens Plato onbeholpen en niet erg praktisch aangelegd
2) Archè of oerbeginsel van alles is water: reductionisme of het herleiden van complexe
werkelijkheid tot één beginsel => alles ontstaat uit water en keert ernaar terug!
3) Stelling van Thales: A/B = D/C
4) Ken jezelf als fundamentele filosofische taak (Wie ben ik?, Wat is de mens?, Wat is het zelf?)
Anaximander van Milete
1) Leerling van Thales Eén fragment bewaard:
2) Het apeiron (het onbepaalde of onbeperkte) is het eerste beginsel “Waaruit de bestaande dingen hun
waaruit alles voorkomt geboorte hebben, daarin vinden ze
3) Eerste overgeleverde poging tot een kosmogonie: verklaring voor ook hun ondergang, zoals het hoort;
ontstaan van de wereld als een scheiding en inwerking van ze geven elkaar immers recht (díkè)
tegengestelde elementen op elkaar en boete voor het onrecht (adikía),
Hij beschrijft de veranderingen in de wereld in termen van overeenkomstig de verordening van
rechtvaardigheid en onrechtvaardigheid, in menselijke termen dus. de tijd"
Pythagoras en de Verborgen orde
1) Term philosophos: “ik blijf zoeken en nadenken, tot ik de werkelijkheid begrijp”
2) Werkelijkheid kan uitgedrukt worden in getallen en hun onderlinge verhoudingen
3) Harmonie der sferen (muziek)
4) Idee van reïncarnatie van de ziel
Stelling van Pythagoras: a²+ b² = c²
Parmenides: het eeuwige “zijn”
1) Centraal staat de vraag naar het zijn (ontologie) => ‘Zijn is, niet Zijn is niet’
2) Beroemdste uitspraak: “Alles (het Zijn) is één en onvergankelijk en aan zichzelf gelijk”
o Al het tijdelijke verschijnt en verdwijnt in het eeuwige zijn
o Denk aan de metafoor van een computerscherm
=> Parmenides kijkt naar het onveranderlijke! => Het licht van de projector veranderd nooit, maar wat
er geprojecteerd wordt wel!
Herakleitos: de voortdurende “wording” of verandering
1) Bijnaam “de Duistere” omwille van diepe uitspraken:
4
LES 1: DE OORSPRONG VAN DE FILOSOFIE
Wat is filosofie?
1. Filosofie begint met verwondering (Plato)
2. Welke filosofische vraag stelde je jezelf ooit/ onlangs? => Is er leven na de dood? Deze
vraag rijst op vanuit verwondering => je wil dit weten! Filosofie begint met die verwondering,
met die vragen!
Oorsprong van de filosofie:
Etymologie: filein en Sophia (Athena, Minerva, Tara, Saraswati)
1) Griekse filein: “houden van” => houden van wijsheid
2) Sophia: (godin van de) Wijsheid => Meeste filosofen zijn mannen, maar wijsheid wordt vaak
gekoppeld aan een vrouw. Wijsheid wordt geassocieerd met het vrouwelijke
Oorsprong: twee visies
1) Filosofie is zo oud als de mensheid
2) Filosofie is ontstaan in bepaalde periode in bepaalde regio
Mythos (o.a. de drie “religies van het boek”)
- De zondeval
- Interpretatie?
Adam & Eva
De boom van kennis van goed en kwaad
Ze mogen niet eten van de boom van kennis van goed en kwaad
=> eigen ervaring: pasgeboren en de toestand van geen kennis van goed & kwaad,
geen oordeel en dan de toestand van dit is goed en dit is slecht, je moet kleren
aandoen, je moet dit en dat,…Verschil in ervaring tussen pasgeboren kind en iemand
met de kennis van goed en kwaad => je beschuldigd of je schaamt jezelf! => schuld
(beschuldigen) en schaamte is een bron van lijden => door die kennis val je uit het
continuüm van de natuur je weet iets meer, MAAR tegelijk ontstaat er
psychologisch lijden => we zijn beginnen oordelen
=> er zit hier een diepe psychologische waarde in!
Oordelen & veroordelen = de bron van al het lijden
Je wordt verdreven uit het aardsparadijs = je komt los van de natuur => er is psychologisch
lijden
Mythos o.a. Homeros, Hesiodos
- Odysseus en de sirenen
- Interpretatie?
Homeros was een blinde schrijver => heeft 2 epossen geschreven => de Ilias (=
verfilmd als Troy (het paard van Troje))
Odysseus => bedacht de list van het paard van Troje => dit gaat over de terugtocht
oorlog is afgelopen en Odysseus keert terug met al zijn schepen en hij maakt van
alles mee hoe ga je als man om met verleiding => je richting verliezen en je laten
verleiden
1
, => levensverhaal van alles wat wij in het leven meemaken en mee struggelen. Het leven gaat
met vallen en opstaan. Wijsheid zit minstens evenveel in de mythos niet alleen in de Logos!
Van mythos naar logos
Nieuwe manier van denken en verklaren dan traditionele eerder mythische verklaringsmodellen)
- Natuur wordt uit de natuur verklaard => Het pure rationele denken en de empirie winnen aan
belang!
- Groter belang van (zintuiglijke) observatie
Hoe is deze sprong in het ‘denken’ te begrijpen?
Overgang ging samen met verstedelijking en daardoor botsing van modellen?
Dichter Xenophanes reflecteert over de vraag hoe we zo verschillen in visie over de goden:
“Als dieren handen bezaten zoals de mensen, zouden de paarden de goden als paarden afbeelden, de
ossen als ossen. De Ethiopiërs maken hun goden zwart met stompe neuzen; de Thraciërs zeggen dat
de hunne blauwe ogen en rood haar bezitten. In werkelijkheid hebben de mensen nooit iets over de
goden geweten en zullen dat ook nooit weten” => Deze quote staat niet in de cursus! Hij observeert
als wij onze Goden afbeelden dan beelden we ze af als mensen. Iedereen heeft zo zijn eigen Goden.
Logos in het Oosten
India => Upanishaden, Boeddha & Mahavira
China => Confucius en Lao Tzu (Taoïsme)
Filosofie tussen religie en wetenschap
Cfr. Omschrijving van Italiaanse filosoof de Crescenzo
1) Wetenschap bestudeert op systematische wijze de ‘objectieve’ verschijnselen of fenomenen
1. Domein: de materiële (waarneembare?) werkelijkheid
2. Natuurfilosofie werd fysica (1543: Copernicus en Vesalius), later ook andere
natuurwetenschappen en sociologie/psychologie
3. Ratio (rede, verstand) en empirie (zintuiglijke waarneming)
2) Religie zoekt naar iets absoluuts en biedt troost en zingeving
1. Domein: zingeving, waarden, bewustzijn
2. “Voorbij” zintuigen en verstand
We hebben verschillende domeinen aan de ene kant wetenschap en aan de andere kant
religie => filosofie zit hiertussen zegt hij!
Wetenschap heeft het domein van de fenomenale werkelijkheid (het komt en gaat)
Religie zoekt naar wat niet veranderd = het nominale => wat eeuwig is, wat blijft!
=> filosofie houdt zich net hiermee bezig
=> er zijn zaken waar de wetenschap niet aan kan BV: wat is de zin van het leven? => dit
kan de wetenschap niet beantwoorden
=> bewustzijn kan je niet kennen
Soort van filosofische vragen
- De vragen van Kant
o Wat kan ik weten (ons denken)
2
, o Wat moet ik doen (ons handelen (ethiek en sociale filosofie)
o Wat mag ik hopen (onze verwachtingen)
Wat is de mens?
Deze 3 vragen zijn terug te brengen tot de vraag: Wat is de mens?
- Indeling van Ferry
Kennis: werkelijkheid
Ethiek: rechtvaardigheid
Wijsheid: heil of geluk => Wijsheid wordt gekoppeld aan heil. => Wat hopen wij?
Het huis van de filosofie
(1): wat is = zijn en zijnden
1. Metafysica & ontologie (leer van het zijn) over de fundamentele aard van de werkelijkheid vb. wat
is zijn? Vrijheid? Eeuwigheid? Zin? => Metafysica = het domein boven, buiten de waarneembare of
fenomenale werkelijkheid, Ontologie = de leer van het zijn!
2. Over datgene wat bestaat = de zijnden
o De wereld, de natuur of “kosmos” = kosmologie of natuurfilosofie (waaruit de
wetenschappen zoals fysica, scheikunde, biologie zich ontwikkelden)
o De geest of “psyche” = filosofie van de geest (waaruit de psychologie ontsproot)
o De mens of “antropos” = wijsgerige antropologie (waaruit sociologie, economie,…)
(2): wat ‘behoort = drie grote waarden
2.1. Het Ware
1) De epistemologie of kennisleer houdt zich bezig met de vragen over waarheid en kennis.
Voorbeelden van zulke vragen zijn: "wat is kennis?", "wat is waarheid?", "wat is het verschil tussen
waarheid en mening?"; "waarop is ware kennis gefundeerd"; wat zijn de grenzen van de kennis en
"hoe kunnen we zekere kennis bereiken?".
2) De logica houdt zich bezig met de vraag: "wat is geldig redeneren". In de twintigste eeuw
ontstonden de wetenschapsfilosofie, de taalfilosofie en de bewustzijnsfilosofie als aparte takken van
de kennisleer.
3) De wetenschapsfilosofie houdt zich bezig met de grondslagen van de kennis van de afzonderlijke
wetenschappen. Methoden, grondstellingen, begrippen en doel worden hier verhelderd en aan
kritisch onderzoek onderworpen.
4) De taalfilosofie behandelt het ontstaan, de ontwikkeling, de betekenis en de functie van de taal.
2.2. Het Goede en het Rechtvaardige
1. De ethiek onderzoekt het goede. Ze vraagt wat goedheid en rechtvaardigheid is, of en hoe het
goede kan gefundeerd worden, of normen en waarden een universele grond hebben, dan wel relatief
zijn aan de mens en cultuur.
2. Toegepast op de maatschappij vertaalt de vraag naar het goede zich in de vraag: "hoe dient een
rechtvaardige maatschappij te worden georganiseerd?" Dit soort vragen behoort tot het domein van
de politieke en/of sociale filosofie.
3. Ook de rechtsfilosofie is een apart vakgebied: daarin wordt o.a. de vraag gesteld naar de aard en
de oorsprong van recht en haar verhouding tot ethiek.
3
, 2.3. Het Schone
1. De esthetica houdt zich bezig met de vraag naar wat Schoonheid en wat Kunst is.
2. Afgeleide deelgebieden zijn de kunst- en cultuurfilosofie.
De voorsocratische natuurfilosofen
1) 6de – 5de eeuw vchr
2) Rond Egeïsche Zee (o.a. Milete)
3) Vraag naar de aard van de kosmos (kosmologie)
o Wat is het eerste beginsel (archè)?
o Welke kosmische krachten spelen in het proces van verandering (kosmogonie)
Thales van Milete
1) ‘Eerste’ filosoof – volgens Plato onbeholpen en niet erg praktisch aangelegd
2) Archè of oerbeginsel van alles is water: reductionisme of het herleiden van complexe
werkelijkheid tot één beginsel => alles ontstaat uit water en keert ernaar terug!
3) Stelling van Thales: A/B = D/C
4) Ken jezelf als fundamentele filosofische taak (Wie ben ik?, Wat is de mens?, Wat is het zelf?)
Anaximander van Milete
1) Leerling van Thales Eén fragment bewaard:
2) Het apeiron (het onbepaalde of onbeperkte) is het eerste beginsel “Waaruit de bestaande dingen hun
waaruit alles voorkomt geboorte hebben, daarin vinden ze
3) Eerste overgeleverde poging tot een kosmogonie: verklaring voor ook hun ondergang, zoals het hoort;
ontstaan van de wereld als een scheiding en inwerking van ze geven elkaar immers recht (díkè)
tegengestelde elementen op elkaar en boete voor het onrecht (adikía),
Hij beschrijft de veranderingen in de wereld in termen van overeenkomstig de verordening van
rechtvaardigheid en onrechtvaardigheid, in menselijke termen dus. de tijd"
Pythagoras en de Verborgen orde
1) Term philosophos: “ik blijf zoeken en nadenken, tot ik de werkelijkheid begrijp”
2) Werkelijkheid kan uitgedrukt worden in getallen en hun onderlinge verhoudingen
3) Harmonie der sferen (muziek)
4) Idee van reïncarnatie van de ziel
Stelling van Pythagoras: a²+ b² = c²
Parmenides: het eeuwige “zijn”
1) Centraal staat de vraag naar het zijn (ontologie) => ‘Zijn is, niet Zijn is niet’
2) Beroemdste uitspraak: “Alles (het Zijn) is één en onvergankelijk en aan zichzelf gelijk”
o Al het tijdelijke verschijnt en verdwijnt in het eeuwige zijn
o Denk aan de metafoor van een computerscherm
=> Parmenides kijkt naar het onveranderlijke! => Het licht van de projector veranderd nooit, maar wat
er geprojecteerd wordt wel!
Herakleitos: de voortdurende “wording” of verandering
1) Bijnaam “de Duistere” omwille van diepe uitspraken:
4
