Diagnostiek
Hoorcollege 1
Wat is diagnostiek: het onderscheiden van (ziekte)beelden à wordt breder gezien: het
op systematische wijze informatie verzamelen, ordenen en wegen ter onderbouwing van
de volgende stap in het hulpverleningsproces.
- Diagnostiek is zo kort als mogelijk (alleen info verzamelen die echt essentieel is),
zo uitgebreid als nodig
- Het is van belang om je handelen te verantwoorden à van uit wetenschappelijk
onderzoek weten we dat iets werkt en we schrijven het handelen op zodat
collega’s het na kunnen lezen en er een mening over kunnen vormen.
Kwaliteitsbewaking:
- Diagnostisch proces à NVO-richtlijnen
- Theorieën en concepten, meetinstrumenten, psychometrie à COTAN
Het diagnostisch proces: er zijn normatieve modellen of procedures die voorschrijven
welke stappen ik welke volgorde moeten worden genomen à wij gebruiken de NVO-
richtlijnen en de theorie hier achter zijn de regulatieve cyclus en de empirische cyclus.
- Je doet als diagnosticus niet zomaar iets, je volgt een vaststaande procedure, die
navolgbaar is voor cliënten en collega’s
Als je een diagnostisch proces wilt uitvoeren moet je kennis hebben van:
- Theorieën en concepten: Je werkt vanuit theorieën over individuele verschillen
tussen personen en omgevingen en de ontwikkeling daarvan à wat hoor je, waar
past dat bij; je moet veel kenmerken, gedragingen, belevingen en
wisselwerkingen kennen.
• Geven ons handvatten voor relevante condities die van invloed kunnen zijn
binnen een persoon of vanuit de omgeving.
- Instrumenten: je hebt kennis nodig over middelen om iets te weten te komen
over een conditie binnen een persoon en/of diens omgeving à observatie,
vragen(lijsten), interviews, testen, experimenten
• Middelen om kenmerken of gedragingen van een persoon weer te geven in
een getal te kunnen interpreteren, zodat we kunnen bepaalden of bepaalde
condities wel of niet aanwezig zijn.
- Psychometrie: Om het juiste instrument te kiezen, het instrument juist te
hanteren en resultaten correct te interpreteren hebben we kennis nodig van
psychometrie, de leer van het meten à betrouwbaarheid, validiteit, normering,
scoreverdeling
• Pas als we iets weten over de verdeling van kenmerken in een populatie en
hoe we die kunnen vaststellen bij één persoon kunnen we aangeven of de
score van die persoon afwijkend of problematisch is.
In een therapeutische relatie zijn 2 dingen heel belangrijk: nabijheid en distantie
- Therapeutische alliantie bepaalt voor 30-45% de effectiviteit van hulpverlening
- Doelgericht en tijdelijk, maar ook persoonlijk
, - Intercultureel competent à binnen bepaalde culturen zijn bepaalde en normen
anders en een probleem kan er in verschillende culturen anders uitzien. Kennis,
sensitiviteit, terughoudendheid bij meetinstrumenten is nodig.
Juridische verantwoordelijkheid:
- Beroepsgeheim en informed consent
- Meldcode
Verschillende typen vragen in de praktijk:
1. Hoe ervaren alle betrokkenen het gedrag van het kind?
• Het gaat om de ervaring à verhelderende/beschrijvende diagnostiek:
voorafgaand aan de diagnostiek
o Ordenen van klachten en hulpvragen: klachtanalyse en
probleemanalyse
§ Waar maakt de hulpvrager zich zorgen om?
§ Waardoor denkt de hulpvrager of omgeving dat de problemen
zijn ontstaan?
§ Wanneer voelt de hulpvragen zich voldoende geholpen?
§ Wat heeft de omgeving of hulpvrager al geprobeerd?
o Oppervlakkige informatie over een breed scala aan onderwerpen
verzamelen à brede band vragenlijsten of screeningslijsten
o Geen antwoord of beslissing à vormgeven verdere diagnostisch- en
hulpverleningsproces
2. Wat is er aan de hand met het kind? Waaruit bestaat het probleem?
• Je gaat nu een objectief oordeel geven over wat er precies aan de hand is:
onderkennende diagnostiek à van subjectieve ervaring van de client, naar
objectieve beschrijving van het probleem: beschrijvende of karakteriserende
diagnostiek
A. Objectieve beschrijving van het probleem
B. Classificatie
C. Niveau bepaling
• Classificeren lijkt verklarende diagnostiek, maar dat is het niet à je kijkt of bij
een kind een bepaalde groep gedragingen/symptomen aanwezig is en geeft
daar een naam aan. Je gebruikt een nieuwe naam om gedrag van een kind te
beschrijven, maar weet daarmee nog niks/niet veel over de oorzaak en
aanpak van de problemen (de naam/stoornis verklaard niet het gedrag).
Classificeren is nooit een doel opzicht, maar het geeft toegang tot literatuur,
financiering, behandelingen en voorwaarden voor plaatsing.
3. Waarom zijn deze problemen met dit kind er nu? Hoe komt het? Wat zijn de
oorzaken van de problematische situatie?
• Altijd als je een waarom-vraag heb bevind je je in de verklarende diagnostiek
à je wilt weten hoe het komt dat bepaalde probleemgedrag voorkomt, zodat
je de problematiek begrijpt en aanknopingspunten hebt voor de behandeling.
• Je onderzoekt condities of factoren die problemen veroorzaken of in stand
houden.
• Wetenschappelijke/parate kennis is essentieel om te bepalen welke
condities/factoren relevant zijn.
, • Verklarende diagnostiek valt onder de hypothesevorming en
hypothesetoetsing (NVO-richtlijnen 3 en 4).
4. Wat is de meest geschikte behandeling of plaatsing gezien het kind en diens
situatie?
• Indicerende diagnostiek (in enge zin): je wilt nagaan of een bepaald type
behandeling of plaatsing geschikt is voor een kind, of die voldoet aan de
toelatingscriteria en er geen contra-indicaties aanwezig zijn.
• Twee typen:
1. Plaatsing: toewijzen aan de meest geschrikte behandeling; kiezen uit
alternatieven
2. Selectie: bepalen van geschiktheid voor bijvoorbeeld een opleiding
• Bij indicerend in engere zin is je advies slechts een beslissing, je zegt niks
over hoe de behandeling ingevuld moet worden
5. Wat kan er gedaan worden om de problemen te verminderen of te doen
verdwijnen?
• (Be)handelingsgerichte diagnostiek, ook wel indicerende diagnostiek in ruime
zin genoemd.
• Je wilt hulpverlening plannen en de kans van slagen van een bepaalde
interventie inschatten: behandelingsplanning en taxatie veranderbaarheid
• Je probeert te beoordelen wat kind, ouders en leerkracht nodig hebben om de
problematiek te doen verminderen: welke doelen staan centraal? Welke
aanpak is nodig om die doelen te bereiken?
• Dit type diagnostiek valt binnen de hypothesevorming, maar ook de conclusie
en het advies.
6. Heeft de geadviseerde behandeling het verwachte en gewenste effect
opgeleverd? Zijn de problemen verminderd of verdwenen?
• Evaluatie diagnostiek à vindt plaats een tijdje nadat de plaatsing of
behadeling is geïndiceerd. Het is in principe herhalingsonderzoek.
• Je wilt weten of het advies het gewenste effect heeft gehad:
o Moet de behandeling worden veranderd of bijgesteld?
o Kan de behandeling gestopt worden?
o Kan de behandeling op dezelfde manier worden voortgezet?
• Omvat ook monitoring tijdens of na de behandeling: wordt/is de interventie
uitgevoerd zoals bedoeld
o Nee, dan zou de behandeling effectief kunnen zijn als die beter wordt
uitgevoerd
o Ja, dan is wellicht de verkeerde behandeling gekozen en/of verkeerde
diagnose gesteld
Het type antwoord dat je zoekt bepaalt het doel van de diagnostiek en tevens het type
diagnostiek à het antwoord zelf vormt een diagnose: een bepaalde uitspraak waarin de
diagnostiek uitmondt.
Preventieve diagnostiek: je gaat kijken naar informatie waaruit kan blijken dat er
problematiek is, maar dit betekent nog niet dat je gaat handelen. Wanneer je wel gaat
handelen ben je bezig met de beschrijvende diagnostiek.
Herhaling typen diagnostiek:
, - Onderkennende diagnostiek: probleembeschrijving (aard en ernst, objectieve
beschrijving) / niveaubepaling cq screening/classificatie
- Verklarende diagnostiek: probleemoplossing / advisering
- Indicerende diagnostiek in enge zin: plaatsing/selectie
- (Be)handelingsgerichte diagnostiek (indicerend in ruimere zin):
(be)handelingsplanning / invulling begeleiding / taxatie veranderbaarheid
- Evaluatieve diagnostiek: tussentijdse bijstelling / effectbepaling
Hoofdstuk 1
Diagnostiek heeft als doel een situatie ‘door-en-door te leren kennen’, om op grond van
dat inzicht een verantwoorde beslissing te kunnen nemen over de volgende stap binnen
het hulpverleningsproces. In het diagnostisch proces wordt de situatie van kind en
ouders/verzorgers betrouwbaar (: ze dienen zo onafhankelijk mogelijk te zijn van de
onderzoeker of het specifieke moment van onderzoek) en valide (: zo dienen
instrumenten datgene te meten wat ze beogen te meten) in beeld gebracht en worden
mogelijke verklaringen voor het ontstaan en voortbestaan van de klachten en/of zorgen
getoetst. Vervolgens is het belangrijk om passende keuzes te maken ten aanzien van de
behandelmogelijkheden en gedurende de behandeling te evalueren of de geboden
behandeling de gewenste effecten oplevert en of de eerdere diagnostische
beeldvorming nog steeds de juiste blijkt. Het diagnostisch proces verloopt volgens de
stappen van de empirische cyclus, die bestaat uit 5 fasen:
1. Observatie: het verzamelen van gegevens
2. Inductie: het formuleren van hypothesen op basis van de waarnemingen
3. A Deductie: het afleiden van toetsbare voorspellingen uit die hypothesen
B Operationalisatie: de deductie wordt voortgezet door bij iedere voorspelling
adequate onderzoeksmiddelen te kiezen om deze voorspelling te toetsen
4. Toetsing à het onderzoeksplan wordt uitgevoerd, waardoor nieuwe gegevens
verzameld worden
5. Evaluatie à de uitkomsten van het onderzoek worden teruggekoppeld naar de
hypothese: welke kunnen geaccepteerd worden en welke moeten verworpen
worden?
De methode heeft een cyclisch karakter: feedback wordt teruggekoppeld, en na de
evaluatie kunnen weer nieuwe hypothesen worden opgesteld en is een volgende ronde
van toetsing mogelijk.
Bij het volgen van de empirische cyclus in de psychodiagnostiek ligt de nadruk op
voorspellen en toetsen. Psychodiagnostiek betekent echter ook de start van een
hulpverleningsproces dat als doen heeft bij te dragen aan gewenste veranderingen in
het leven van her kind à dit proces wordt ook wel de ‘regulatieve cyclus’ genoemd.
Iedere fase in dit proces kent eigen diagnostische vragen en zijn eigen type onderzoek
om de op dat moment relevante hypothesen te toetsen om de te nemen beslissingen te
onderbouwen.
- Probleemherkenning: aan het begin van het hulpverleningsproces is de blik nog
breed en georiënteerd op alle mogelijke betekenisvolle biologische, psychische
en sociale factoren uit de context van het kind. Het is typerend voor deze fase dat
Hoorcollege 1
Wat is diagnostiek: het onderscheiden van (ziekte)beelden à wordt breder gezien: het
op systematische wijze informatie verzamelen, ordenen en wegen ter onderbouwing van
de volgende stap in het hulpverleningsproces.
- Diagnostiek is zo kort als mogelijk (alleen info verzamelen die echt essentieel is),
zo uitgebreid als nodig
- Het is van belang om je handelen te verantwoorden à van uit wetenschappelijk
onderzoek weten we dat iets werkt en we schrijven het handelen op zodat
collega’s het na kunnen lezen en er een mening over kunnen vormen.
Kwaliteitsbewaking:
- Diagnostisch proces à NVO-richtlijnen
- Theorieën en concepten, meetinstrumenten, psychometrie à COTAN
Het diagnostisch proces: er zijn normatieve modellen of procedures die voorschrijven
welke stappen ik welke volgorde moeten worden genomen à wij gebruiken de NVO-
richtlijnen en de theorie hier achter zijn de regulatieve cyclus en de empirische cyclus.
- Je doet als diagnosticus niet zomaar iets, je volgt een vaststaande procedure, die
navolgbaar is voor cliënten en collega’s
Als je een diagnostisch proces wilt uitvoeren moet je kennis hebben van:
- Theorieën en concepten: Je werkt vanuit theorieën over individuele verschillen
tussen personen en omgevingen en de ontwikkeling daarvan à wat hoor je, waar
past dat bij; je moet veel kenmerken, gedragingen, belevingen en
wisselwerkingen kennen.
• Geven ons handvatten voor relevante condities die van invloed kunnen zijn
binnen een persoon of vanuit de omgeving.
- Instrumenten: je hebt kennis nodig over middelen om iets te weten te komen
over een conditie binnen een persoon en/of diens omgeving à observatie,
vragen(lijsten), interviews, testen, experimenten
• Middelen om kenmerken of gedragingen van een persoon weer te geven in
een getal te kunnen interpreteren, zodat we kunnen bepaalden of bepaalde
condities wel of niet aanwezig zijn.
- Psychometrie: Om het juiste instrument te kiezen, het instrument juist te
hanteren en resultaten correct te interpreteren hebben we kennis nodig van
psychometrie, de leer van het meten à betrouwbaarheid, validiteit, normering,
scoreverdeling
• Pas als we iets weten over de verdeling van kenmerken in een populatie en
hoe we die kunnen vaststellen bij één persoon kunnen we aangeven of de
score van die persoon afwijkend of problematisch is.
In een therapeutische relatie zijn 2 dingen heel belangrijk: nabijheid en distantie
- Therapeutische alliantie bepaalt voor 30-45% de effectiviteit van hulpverlening
- Doelgericht en tijdelijk, maar ook persoonlijk
, - Intercultureel competent à binnen bepaalde culturen zijn bepaalde en normen
anders en een probleem kan er in verschillende culturen anders uitzien. Kennis,
sensitiviteit, terughoudendheid bij meetinstrumenten is nodig.
Juridische verantwoordelijkheid:
- Beroepsgeheim en informed consent
- Meldcode
Verschillende typen vragen in de praktijk:
1. Hoe ervaren alle betrokkenen het gedrag van het kind?
• Het gaat om de ervaring à verhelderende/beschrijvende diagnostiek:
voorafgaand aan de diagnostiek
o Ordenen van klachten en hulpvragen: klachtanalyse en
probleemanalyse
§ Waar maakt de hulpvrager zich zorgen om?
§ Waardoor denkt de hulpvrager of omgeving dat de problemen
zijn ontstaan?
§ Wanneer voelt de hulpvragen zich voldoende geholpen?
§ Wat heeft de omgeving of hulpvrager al geprobeerd?
o Oppervlakkige informatie over een breed scala aan onderwerpen
verzamelen à brede band vragenlijsten of screeningslijsten
o Geen antwoord of beslissing à vormgeven verdere diagnostisch- en
hulpverleningsproces
2. Wat is er aan de hand met het kind? Waaruit bestaat het probleem?
• Je gaat nu een objectief oordeel geven over wat er precies aan de hand is:
onderkennende diagnostiek à van subjectieve ervaring van de client, naar
objectieve beschrijving van het probleem: beschrijvende of karakteriserende
diagnostiek
A. Objectieve beschrijving van het probleem
B. Classificatie
C. Niveau bepaling
• Classificeren lijkt verklarende diagnostiek, maar dat is het niet à je kijkt of bij
een kind een bepaalde groep gedragingen/symptomen aanwezig is en geeft
daar een naam aan. Je gebruikt een nieuwe naam om gedrag van een kind te
beschrijven, maar weet daarmee nog niks/niet veel over de oorzaak en
aanpak van de problemen (de naam/stoornis verklaard niet het gedrag).
Classificeren is nooit een doel opzicht, maar het geeft toegang tot literatuur,
financiering, behandelingen en voorwaarden voor plaatsing.
3. Waarom zijn deze problemen met dit kind er nu? Hoe komt het? Wat zijn de
oorzaken van de problematische situatie?
• Altijd als je een waarom-vraag heb bevind je je in de verklarende diagnostiek
à je wilt weten hoe het komt dat bepaalde probleemgedrag voorkomt, zodat
je de problematiek begrijpt en aanknopingspunten hebt voor de behandeling.
• Je onderzoekt condities of factoren die problemen veroorzaken of in stand
houden.
• Wetenschappelijke/parate kennis is essentieel om te bepalen welke
condities/factoren relevant zijn.
, • Verklarende diagnostiek valt onder de hypothesevorming en
hypothesetoetsing (NVO-richtlijnen 3 en 4).
4. Wat is de meest geschikte behandeling of plaatsing gezien het kind en diens
situatie?
• Indicerende diagnostiek (in enge zin): je wilt nagaan of een bepaald type
behandeling of plaatsing geschikt is voor een kind, of die voldoet aan de
toelatingscriteria en er geen contra-indicaties aanwezig zijn.
• Twee typen:
1. Plaatsing: toewijzen aan de meest geschrikte behandeling; kiezen uit
alternatieven
2. Selectie: bepalen van geschiktheid voor bijvoorbeeld een opleiding
• Bij indicerend in engere zin is je advies slechts een beslissing, je zegt niks
over hoe de behandeling ingevuld moet worden
5. Wat kan er gedaan worden om de problemen te verminderen of te doen
verdwijnen?
• (Be)handelingsgerichte diagnostiek, ook wel indicerende diagnostiek in ruime
zin genoemd.
• Je wilt hulpverlening plannen en de kans van slagen van een bepaalde
interventie inschatten: behandelingsplanning en taxatie veranderbaarheid
• Je probeert te beoordelen wat kind, ouders en leerkracht nodig hebben om de
problematiek te doen verminderen: welke doelen staan centraal? Welke
aanpak is nodig om die doelen te bereiken?
• Dit type diagnostiek valt binnen de hypothesevorming, maar ook de conclusie
en het advies.
6. Heeft de geadviseerde behandeling het verwachte en gewenste effect
opgeleverd? Zijn de problemen verminderd of verdwenen?
• Evaluatie diagnostiek à vindt plaats een tijdje nadat de plaatsing of
behadeling is geïndiceerd. Het is in principe herhalingsonderzoek.
• Je wilt weten of het advies het gewenste effect heeft gehad:
o Moet de behandeling worden veranderd of bijgesteld?
o Kan de behandeling gestopt worden?
o Kan de behandeling op dezelfde manier worden voortgezet?
• Omvat ook monitoring tijdens of na de behandeling: wordt/is de interventie
uitgevoerd zoals bedoeld
o Nee, dan zou de behandeling effectief kunnen zijn als die beter wordt
uitgevoerd
o Ja, dan is wellicht de verkeerde behandeling gekozen en/of verkeerde
diagnose gesteld
Het type antwoord dat je zoekt bepaalt het doel van de diagnostiek en tevens het type
diagnostiek à het antwoord zelf vormt een diagnose: een bepaalde uitspraak waarin de
diagnostiek uitmondt.
Preventieve diagnostiek: je gaat kijken naar informatie waaruit kan blijken dat er
problematiek is, maar dit betekent nog niet dat je gaat handelen. Wanneer je wel gaat
handelen ben je bezig met de beschrijvende diagnostiek.
Herhaling typen diagnostiek:
, - Onderkennende diagnostiek: probleembeschrijving (aard en ernst, objectieve
beschrijving) / niveaubepaling cq screening/classificatie
- Verklarende diagnostiek: probleemoplossing / advisering
- Indicerende diagnostiek in enge zin: plaatsing/selectie
- (Be)handelingsgerichte diagnostiek (indicerend in ruimere zin):
(be)handelingsplanning / invulling begeleiding / taxatie veranderbaarheid
- Evaluatieve diagnostiek: tussentijdse bijstelling / effectbepaling
Hoofdstuk 1
Diagnostiek heeft als doel een situatie ‘door-en-door te leren kennen’, om op grond van
dat inzicht een verantwoorde beslissing te kunnen nemen over de volgende stap binnen
het hulpverleningsproces. In het diagnostisch proces wordt de situatie van kind en
ouders/verzorgers betrouwbaar (: ze dienen zo onafhankelijk mogelijk te zijn van de
onderzoeker of het specifieke moment van onderzoek) en valide (: zo dienen
instrumenten datgene te meten wat ze beogen te meten) in beeld gebracht en worden
mogelijke verklaringen voor het ontstaan en voortbestaan van de klachten en/of zorgen
getoetst. Vervolgens is het belangrijk om passende keuzes te maken ten aanzien van de
behandelmogelijkheden en gedurende de behandeling te evalueren of de geboden
behandeling de gewenste effecten oplevert en of de eerdere diagnostische
beeldvorming nog steeds de juiste blijkt. Het diagnostisch proces verloopt volgens de
stappen van de empirische cyclus, die bestaat uit 5 fasen:
1. Observatie: het verzamelen van gegevens
2. Inductie: het formuleren van hypothesen op basis van de waarnemingen
3. A Deductie: het afleiden van toetsbare voorspellingen uit die hypothesen
B Operationalisatie: de deductie wordt voortgezet door bij iedere voorspelling
adequate onderzoeksmiddelen te kiezen om deze voorspelling te toetsen
4. Toetsing à het onderzoeksplan wordt uitgevoerd, waardoor nieuwe gegevens
verzameld worden
5. Evaluatie à de uitkomsten van het onderzoek worden teruggekoppeld naar de
hypothese: welke kunnen geaccepteerd worden en welke moeten verworpen
worden?
De methode heeft een cyclisch karakter: feedback wordt teruggekoppeld, en na de
evaluatie kunnen weer nieuwe hypothesen worden opgesteld en is een volgende ronde
van toetsing mogelijk.
Bij het volgen van de empirische cyclus in de psychodiagnostiek ligt de nadruk op
voorspellen en toetsen. Psychodiagnostiek betekent echter ook de start van een
hulpverleningsproces dat als doen heeft bij te dragen aan gewenste veranderingen in
het leven van her kind à dit proces wordt ook wel de ‘regulatieve cyclus’ genoemd.
Iedere fase in dit proces kent eigen diagnostische vragen en zijn eigen type onderzoek
om de op dat moment relevante hypothesen te toetsen om de te nemen beslissingen te
onderbouwen.
- Probleemherkenning: aan het begin van het hulpverleningsproces is de blik nog
breed en georiënteerd op alle mogelijke betekenisvolle biologische, psychische
en sociale factoren uit de context van het kind. Het is typerend voor deze fase dat
