Hoorcollege 1 – Introductie, diagnostische cyclus
Aantekeningen
Neuropsychologische diagnostiek
- Geen enkele patiënt is hetzelfde!
- Elke testbatterij is nieuw en afgestemd op de patiënt.
- De neuropsycholoog moet snel kunnen switchen, flexibel en creatief zijn en in
hoog tempo beslissingen kunnen nemen.
Casus:
Vrouw 71, hersentumor links pariëtaal & aangemeld voor een wakkere hersenoperatie.
• Vraagstelling: in kaart brengen cognitief functioneren ter voorbereiding op een
cognitieve monitoring tijdens de operatie. Is er sprake van een valide baseline
voor cognitieve monitoring tijdens de operatie?
• Je wil dan meten: proprioceptie, waarneming (tast), aandacht, motorische
vaardigheden, taal (vanwege locatie tumor).
• Anamnese: taalproblemen, uitvoeren van handelingen, zoals douchen,
geheugen, denktempo, aandacht en perceptie gaan naar eigen zeggen goed.
• Heteroanamnese: eerste klachten 1 maand geleden, over tijd steeds erger
geworden, begrijpt goed wat er aan de hand is en hoe haar operatie zal verlopen.
• Observaties: taalfouten, woordvindproblemen, perseveraties (vaker hetzelfde
zeggen), begrijpt testinstructies matig, start schrijfopdracht met beweging zonder
pen in haar handen.
• Op basis van bovenstaande informatie, kun je je hypotheses bijstellen:
o Houden: taalproblemen, handelingsvaardigheid (apraxie).
o Toevoegen: executieve functies (plannen), geheugen (oorzaak
taalfouten/mogelijk dementie).
• Video: vrouw doet test waarin ze de handpositie van de neuropsycholoog moet
nadoen & betekenisvolle handelingen (zoals liften) uitvoeren. Dit verliep niet
zoals normaal.
• Video: vrouw doet token test (fiches met kleuren/vormen; ‘leg de rode cirkel op
de groene rechthoek’) → vrouw lijkt de instructies vrijwel niet te begrijpen. Ze
beseft zelf wel dat het niet goed lukt. Taalbegrip probleem komt duidelijk naar
voren.
• Non-verbaal werkgeheugen bleek intact (op de blokjes tikken in volgorde).
• Duidelijke stoornis in woordvindproblemen & benoemen.
1
, • Conclusie NPO: taalstoornis met problemen in taalbegrip en productie,
stoornissen in fijne motoriek, proprioceptie rechts, de praxis en visuoconstructie
gevonden. Geheugen bleek intact. Tijdens een operatie was het beperkt wat kon
worden gemonitord, maar wel voldoende geschikt om de wakkere hersenoperatie
te ondergaan. Rekening mee houden dat je verbaal weinig kan testen
Neuropsychologische diagnostiek:
- In kaart brengen van functiestoornissen en/of cognitief profiel.
- Meenemen: aard, ernst, oorzaak, gevolg, samenhang met
stemming/persoonlijkheid, lichamelijke factoren, pijn, etc.
- Indicaties:
o Neurologische aandoeningen (beroerte, tumor, traumatisch hersenletsel,
etc)
o Psychiatrische stoornissen (schizofrenie, bipolaire stoornis, etc.)
o Ontwikkelingsstoornissen (dyslexie, ADHD, autisme, etc.)
o Veroudering en dementie
Is ook een dynamisch proces, je kan terug naar de vorige stappen, iets extra’s
toevoegen, etc.
Vraagstelling en hypothese
• Zonder goede vraagstelling is een NPO zinloos!
• Neem je onderzoek af in kader van diagnostiek/behandeling/indicatiestelling,
etc?
• Diagnosticus vormt vanaf het eerste moment hypotheses.
• Hypotheses vormen je vragen in anamnese en tijdens anamnese en
testonderzoek kun je je hypotheses bijstellen.
• Testonderzoek stem je af op hypotheses, hypothesetoetsend werken.
• Dynamisch proces!
2
, • Onderscheid diagnostische (is er sprake van ..?) en beschrijvende
(gedragsbeschrijving, sterkte-zwakte profiel, etc.) vraagstellingen.
• Verdere differentiatie typen vraagstellingen (tabel 4.1 H4):
o Onderkenning (wat is er aan de hand?)
o Verklaring (waarom vertoont pt. gedragsproblemen?)
o Predictie (hoe kan operatie het functioneren beïnvloeden?)
o Indicatie (wat zijn implicaties van sterke/zwakke punten voor revalidatie?)
o Evaluatie (wat is het effect van medicijngebruik op cognitief
functioneren?)
Voorbeeld: oudere patiënt met sinds enkele maanden geheugenklachten. Is soms
somber, drinkt veel alcohol.
• Hypothese: beginnende dementie, depressie, alcohol gerelateerde cognitieve
achteruitgang, normale veroudering.
• Door het verwerpen van een aantal hypotheses kom je uit op een
waarschijnlijkheidsdiagnose.
• Soms zijn er andere disciplines nodig voor verder onderzoek naar overige
hypotheses.
• Medicus stelt medische diagnose, neuropsycholoog niet (stelt helemaal geen
diagnoses).
• NPO bij individuele patiënt is eigenlijk een N=1 wetenschappelijke studie.
Testselectie en afname
• Om hypotheses te toetsen gebruik je verschillende bronnen: anamnese,
observaties, vragenlijsten en testen.
• Keuze voor test hangt af van doel van onderzoek en kenmerken van de patiënt:
bijv. wat als iemand hemiparese (gedeeltelijke verlamming) heeft, afatisch is, een
heel laag opleidingsniveau heeft of als iemand geen Nederlands spreekt?
• Aantal zaken waar je op moet letten:
o Leereffect (parallel versies) → bijv. verschillende Rey-figuren.
o Herhaald testen (testwise) → je weet wat de bedoeling is bij testafname in
het algemeen. Hiervoor kun je niet controleren, maar hou er rekening mee.
o Duur onderzoek → kan belastbaar zijn voor patiënt/zelf weinig tijd hebben.
o Vaste testbatterij of individueel toegesneden? → In Nederland vaak
individueel toegesneden.
o Testvolgorde → zorgen dat je zo min mogelijk interferentie hebt. Bijv. geen
talige taken tussen de 15 woorden test en het ophalen van die woorden.
o Standaardisatie → testinstructies op dezelfde manier, zodat je het goed
met normen kan vergelijken.
3
, o Testing the limits → wat meer instructies loslaten, zodat je kan testen wat
iemand nog kan.
• Kwaliteitscriteria taken en normen: validiteit, betrouwbaarheid en normering →
COTAN beoordeelt deze kwaliteit bij de meeste neuropsychologische testen.
Hierbij zelf blijven nadenken of je test toch passend is/anders/met
voorzichtigheid geïnterpreteerd moet worden.
• Computergestuurde diagnostiek: steeds meer de toekomst & veel voordelen,
maar meten ze wel hetzelfde?
• Naast cognitief functioneren ook andere factoren met vragenlijsten in kaart
brengen, zoals persoonlijkheid, emotionele problemen en klachten → kan van
invloed zijn op cognitief functioneren.
Psychometrie in de klinische neuropsychologie
Meting bestaat uit 2 onderdelen:
- Resultaat van de meetprocedure zelf.
- Bijdrage van invloeden die daarbuiten liggen, zoals stoorfactoren (vermoeidheid,
faalangst, gebrek aan motivatie, etc).
4
Aantekeningen
Neuropsychologische diagnostiek
- Geen enkele patiënt is hetzelfde!
- Elke testbatterij is nieuw en afgestemd op de patiënt.
- De neuropsycholoog moet snel kunnen switchen, flexibel en creatief zijn en in
hoog tempo beslissingen kunnen nemen.
Casus:
Vrouw 71, hersentumor links pariëtaal & aangemeld voor een wakkere hersenoperatie.
• Vraagstelling: in kaart brengen cognitief functioneren ter voorbereiding op een
cognitieve monitoring tijdens de operatie. Is er sprake van een valide baseline
voor cognitieve monitoring tijdens de operatie?
• Je wil dan meten: proprioceptie, waarneming (tast), aandacht, motorische
vaardigheden, taal (vanwege locatie tumor).
• Anamnese: taalproblemen, uitvoeren van handelingen, zoals douchen,
geheugen, denktempo, aandacht en perceptie gaan naar eigen zeggen goed.
• Heteroanamnese: eerste klachten 1 maand geleden, over tijd steeds erger
geworden, begrijpt goed wat er aan de hand is en hoe haar operatie zal verlopen.
• Observaties: taalfouten, woordvindproblemen, perseveraties (vaker hetzelfde
zeggen), begrijpt testinstructies matig, start schrijfopdracht met beweging zonder
pen in haar handen.
• Op basis van bovenstaande informatie, kun je je hypotheses bijstellen:
o Houden: taalproblemen, handelingsvaardigheid (apraxie).
o Toevoegen: executieve functies (plannen), geheugen (oorzaak
taalfouten/mogelijk dementie).
• Video: vrouw doet test waarin ze de handpositie van de neuropsycholoog moet
nadoen & betekenisvolle handelingen (zoals liften) uitvoeren. Dit verliep niet
zoals normaal.
• Video: vrouw doet token test (fiches met kleuren/vormen; ‘leg de rode cirkel op
de groene rechthoek’) → vrouw lijkt de instructies vrijwel niet te begrijpen. Ze
beseft zelf wel dat het niet goed lukt. Taalbegrip probleem komt duidelijk naar
voren.
• Non-verbaal werkgeheugen bleek intact (op de blokjes tikken in volgorde).
• Duidelijke stoornis in woordvindproblemen & benoemen.
1
, • Conclusie NPO: taalstoornis met problemen in taalbegrip en productie,
stoornissen in fijne motoriek, proprioceptie rechts, de praxis en visuoconstructie
gevonden. Geheugen bleek intact. Tijdens een operatie was het beperkt wat kon
worden gemonitord, maar wel voldoende geschikt om de wakkere hersenoperatie
te ondergaan. Rekening mee houden dat je verbaal weinig kan testen
Neuropsychologische diagnostiek:
- In kaart brengen van functiestoornissen en/of cognitief profiel.
- Meenemen: aard, ernst, oorzaak, gevolg, samenhang met
stemming/persoonlijkheid, lichamelijke factoren, pijn, etc.
- Indicaties:
o Neurologische aandoeningen (beroerte, tumor, traumatisch hersenletsel,
etc)
o Psychiatrische stoornissen (schizofrenie, bipolaire stoornis, etc.)
o Ontwikkelingsstoornissen (dyslexie, ADHD, autisme, etc.)
o Veroudering en dementie
Is ook een dynamisch proces, je kan terug naar de vorige stappen, iets extra’s
toevoegen, etc.
Vraagstelling en hypothese
• Zonder goede vraagstelling is een NPO zinloos!
• Neem je onderzoek af in kader van diagnostiek/behandeling/indicatiestelling,
etc?
• Diagnosticus vormt vanaf het eerste moment hypotheses.
• Hypotheses vormen je vragen in anamnese en tijdens anamnese en
testonderzoek kun je je hypotheses bijstellen.
• Testonderzoek stem je af op hypotheses, hypothesetoetsend werken.
• Dynamisch proces!
2
, • Onderscheid diagnostische (is er sprake van ..?) en beschrijvende
(gedragsbeschrijving, sterkte-zwakte profiel, etc.) vraagstellingen.
• Verdere differentiatie typen vraagstellingen (tabel 4.1 H4):
o Onderkenning (wat is er aan de hand?)
o Verklaring (waarom vertoont pt. gedragsproblemen?)
o Predictie (hoe kan operatie het functioneren beïnvloeden?)
o Indicatie (wat zijn implicaties van sterke/zwakke punten voor revalidatie?)
o Evaluatie (wat is het effect van medicijngebruik op cognitief
functioneren?)
Voorbeeld: oudere patiënt met sinds enkele maanden geheugenklachten. Is soms
somber, drinkt veel alcohol.
• Hypothese: beginnende dementie, depressie, alcohol gerelateerde cognitieve
achteruitgang, normale veroudering.
• Door het verwerpen van een aantal hypotheses kom je uit op een
waarschijnlijkheidsdiagnose.
• Soms zijn er andere disciplines nodig voor verder onderzoek naar overige
hypotheses.
• Medicus stelt medische diagnose, neuropsycholoog niet (stelt helemaal geen
diagnoses).
• NPO bij individuele patiënt is eigenlijk een N=1 wetenschappelijke studie.
Testselectie en afname
• Om hypotheses te toetsen gebruik je verschillende bronnen: anamnese,
observaties, vragenlijsten en testen.
• Keuze voor test hangt af van doel van onderzoek en kenmerken van de patiënt:
bijv. wat als iemand hemiparese (gedeeltelijke verlamming) heeft, afatisch is, een
heel laag opleidingsniveau heeft of als iemand geen Nederlands spreekt?
• Aantal zaken waar je op moet letten:
o Leereffect (parallel versies) → bijv. verschillende Rey-figuren.
o Herhaald testen (testwise) → je weet wat de bedoeling is bij testafname in
het algemeen. Hiervoor kun je niet controleren, maar hou er rekening mee.
o Duur onderzoek → kan belastbaar zijn voor patiënt/zelf weinig tijd hebben.
o Vaste testbatterij of individueel toegesneden? → In Nederland vaak
individueel toegesneden.
o Testvolgorde → zorgen dat je zo min mogelijk interferentie hebt. Bijv. geen
talige taken tussen de 15 woorden test en het ophalen van die woorden.
o Standaardisatie → testinstructies op dezelfde manier, zodat je het goed
met normen kan vergelijken.
3
, o Testing the limits → wat meer instructies loslaten, zodat je kan testen wat
iemand nog kan.
• Kwaliteitscriteria taken en normen: validiteit, betrouwbaarheid en normering →
COTAN beoordeelt deze kwaliteit bij de meeste neuropsychologische testen.
Hierbij zelf blijven nadenken of je test toch passend is/anders/met
voorzichtigheid geïnterpreteerd moet worden.
• Computergestuurde diagnostiek: steeds meer de toekomst & veel voordelen,
maar meten ze wel hetzelfde?
• Naast cognitief functioneren ook andere factoren met vragenlijsten in kaart
brengen, zoals persoonlijkheid, emotionele problemen en klachten → kan van
invloed zijn op cognitief functioneren.
Psychometrie in de klinische neuropsychologie
Meting bestaat uit 2 onderdelen:
- Resultaat van de meetprocedure zelf.
- Bijdrage van invloeden die daarbuiten liggen, zoals stoorfactoren (vermoeidheid,
faalangst, gebrek aan motivatie, etc).
4
