RECHT M.B.T. SEKSE,
SEKSUALITEITSBELEVING
EN VOORTPLANTING
PROF. DR. LIESBET STEVENS
,INHOUD
Deel 1: Recht & Gender ....................................................................................................................... 3
Recht is overal ................................................................................................................................ 3
Gender is overal .............................................................................................................................. 4
Stereotypen .................................................................................................................................... 5
Genderstereotypen ..................................................................................................................... 5
Stereotypering ............................................................................................................................. 6
Gevolgen in de context van het recht ............................................................................................ 6
Hoe tegengaan? .......................................................................................................................... 8
Deel 2: Recht & sekse ......................................................................................................................... 9
Beter zonder geslacht? .................................................................................................................... 9
Juridisch concept ‘geslacht’ ......................................................................................................... 9
Juridische relevantie van ‘geslacht’ ............................................................................................ 16
Deel 3: Strafrecht en seksualiteitsbeleving ......................................................................................... 17
Recht op bescherming tegen ongewenste seksualiteitsbeweging? ................................................... 17
Toestemming ................................................................................................................................ 20
Aantasting van de seksuele integriteit ............................................................................................ 30
Voyeurisme .................................................................................................................................. 33
Niet-consensuele verspreiding van seksueel getinte inhoud ............................................................ 36
Verkrachting ................................................................................................................................. 38
Foltering, opsluiting of zwaar geweld .............................................................................................. 41
Minderjarigen................................................................................................................................ 47
Voorbeeld examenvragen ................................................................................................................. 55
2
,DEEL 1: RECHT & GENDER
Seksegerelateerde stereotypen als uitdaging voor recht en maatschappij
RECHT IS OVERAL
Waar heeft recht invloed?
- Ons hele menselijke bestaan wordt geregeld of gekaderd door het recht
- Op straat
• Bv: stoppen voor rood licht, doorrijden bij groen licht
- Op terras
- In huis
• Bv: hoe het eruit ziet, grootte ramen, verharding tuin
- Huwelijk
• Bv: plicht tot samenwoning (vroeger zelfs plicht tot seksuele betrekkingen)
- In bed
• Met wie en hoe je seks hebt
- Wat is aanvaardbare vs niet aanvaardbare, illegale seks,…
- Vroeger: “ontucht”
- → seks tussen 2 mensen van hetzelfde geslacht, groepsseks, partnerruil, etc
- → vaak alles wat niet beantwoordde aan het ideaalbeeld van die tijd
- Schade aan mensen & samenleving
→ strafbaar
- Voortplanting
• Juridische ideeën over seksuele handelingen
• Hoe mag je voortplanting regelen
• Tot 1973 was het verboden om informatie te geven over anticonceptie
- Incest in België
→ strafbaar als het met een minderjarige is, maar als alle betrokkenen meerderjarig zijn is het
niet meer strafbaar (mits toestemming!)
- Incest zonder toestemming
→ altijd strafbaar, geen verschil in leeftijd
- Seksualiteitsbeleving
- Sekse
We zijn onbewust aan het recht onderworpen
→ Meestal gedragen we ons zoals het recht dat van ons verwacht, op basis van gewoonten ipv “kennis”
→ Zorgt voor uitdagingen
- Bv: gevoel van veiligheid op straat bij vrouwen
- Alleen met wetgeving is het heel moeilijk om de samenleving vorm te geven → gedrag verandert
niet zomaar mee
- We hebben informatie over wat kan en niet kan → dit creëert verwachtingen
- Sluimerend bestaan en wordt pas bij conflict ‘zichtbaar’
- Soms hebben mensen ook verwachtingen die niet correleren met het recht → conflict
- Er kunnen bewegingen ontstaan om het recht te veranderen, bv: huwelijk openstellen voor
mensen van het zelfde geslacht
Definitie: geheel van regels en technieken tot ordening en aansturing van bepaalde samenleving en tot
oplossing van conflicten en problemen in die samenleving
3
,Doel: de samenleving te ordenen en in een bepaalde richting te sturen + conflicten die zich voordoen op
te lossen
Dus: regelingen van menselijke verhoudingen
- Ook de verhouding tussen overheid en particuliere personen
• Speciale verhouding
• Overheid kan je boetes opleggen en je opsluiten
• Heeft veel macht & middelen
• Publiek recht → (organisatie staat)
o Bv: strafrecht → rechtstak die probeert burgers te beschermen tegen almachtige
overheid
o Bv: fiscaalrecht
- Tussen particuliere personen onderling
→ Burgerrecht
• Bv: personenrecht (naam, status)
• Bv: familierecht
Bepaalde doelstellingen van het recht
- Scheppen van sociale orde
- Bevorderen van niet-gewelddadige conflictbeslechting
- Bewerkstellingen van een zo rechtvaardig mogelijke verdeling van schaarse goederen in de
samenleving
• Bv: door belastingen te heffen
- Kanaliseren van sociale verandering
• Bv: mogelijkheid same sex marriage! (mogelijks examenvraag)
- Garanderen van ontplooiing en autonomie van burgers
GENDER IS OVERAL
Genderopvattingen zijn overal waar mensen zijn
Seksuele identiteit
- Sekse
• Fysieke kenmerken, biologisch geslacht
- Genderidentiteit
• Concept ontwikkeld om aan te geven dat je niet enkel biologische seksekenmerken hebt,
maar ook een bepaald gevoel dat je ontwikkelt in je leven
• Behoor je bij de groep van mannen of vrouwen → begonnen met deze tweedeling
• Maar kan ook genderfluïde en non-binair zijn
• Is dus een gevoel
- Genderexpressie
• Welke kleren je draagt, je haar,…
• Hoe breng je je identiteit wel of niet tot uiting
• Vaak heel onbewust maar kan veel bepalend zijn
- Seksuele oriëntatie
• Op wie je seksuele en relationele gevoelens gericht zijn
• Maar ook aseksueel en aromantisch
- Voortplanting
4
,STEREOTYPEN
Stereotypen: definities
- ‘a generalized view or preconception of attributes or charateristics possessed by, or the roles that
should be performed by, members of a particular group’.
(< Rebecca Cook en Simone Cusack)
- ‘beliefs about groups of people’
(< Alexandra Timmer)
- ‘a preconceived belief formed before full knowledge or evidence is available about the attributes,
characteristics or roles of a social group or subgroup’
(< Veronica Birga)
• Sociale groep: bv vrouwen
• Subgroup: bv huisvrouwen (carrière)
• Gaat over groepen van mensen en de rollen die ze geacht worden te nemen/volgen
• Stereotypen zijn snelwegen van de hersenen en die snelwegen helpen ons snel op situaties
reageren
• We hebben allemaal stereotype opvattingen, je kan je hier bewust van zijn maar heel vaak
weet je niet wat je stereotype opvattingen zijn
• Wel kan je het onbewuste proces bewust terugdraaien wnr je beseft dat je een stereotype
had
Stereotypen zijn
- Beschrijvend (of descriptief) en/of normerend (of prescriptief) en/of roltyperend foutief of kunnen
een grond van ‘waarheid’ bevatten
• Beschrijvend: gebaseerd op vaststellingen
o Bv: vrouwen kunnen niet autorijden → komt van kijken naar cijfers van alle ongelukken
en niet de soort ongelukken
o Als je genderstereotypen wilt ontmaskeren heb je cijfers nodig
• Normerend: zeggen hoe je u moet gedragen
o Bv: meisjes zijn lief en vriendelijk en communiceren, terwijl jongens sportief zijn en niet
communiceren → komt van de speelplaats waar gezien wordt dat meisjes meer
babbelen en jongens vaker sporten
o Bv: mannen spreken niet over hun gevoelens
• Uiterste is wanneer je bij roltypering uitkomt → je verbindt een rol aan een aantal
eigenschappen
• Gevaar: wanneer je een rol niet volgt word je sneller gestraft
o Bv: een vrouw die haar kind fysiek mishandelt loopt het risico zwaarder gestraft te
worden dan een man
- Negatief of schijnbaar ‘positief’
- Overtuigingen van individuele personen, maar ook collectieve opvattingen ≈ sociale normen
• Als individuele opvattingen door heel veel mensen gedeeld worden kunnen het sociale
normen worden
GENDERSTEREOTYPEN
Soorten
- Seksestereotypen
≈ gelieerd aan het ‘vrouw’ of ‘man’ zijn
- Genderrolstereotypen
≈ gelieerd aan genderrollen
5
, - Seksualiteitsstereotypen
≈ gelieerd aan seksualiteitsbeleving
- Intersectionele stereotypen
≈ ‘mix’ van stereotypen: gender en/of andere
STEREOTYPERING
Er is een onderscheid tussen stereotypen en opvattingen, en het fenomeen van stereotypering
Stereotypering is
- Fenomeen waarbij een stereotype wordt toegepast op een individu dat tot de (sub)groep behoort
- Kan bewust gebeuren, maar ook onbewust
- Overgang van het denken naar het doen → Vaak een examenvraag
Alle vormen van (directe) discriminatie zijn vormen van stereotypering, maar niet alle vormen van
stereotypering zijn vormen van discriminatie
Indirect discrimineren
- Nadelige maatregel trekken voor een bepaalde groep zonder dat je hebt doorhebt
- Bv: zeggen dat mensen die deeltijds werken niet mogen meedoen aan bepaalde opleidingen
- Dit lijkt neutraal, maar is het niet omdat vrouwen meer deeltijds werken dan mannen
GEVOLGEN IN DE CONTEXT VAN HET RECHT
Gebruik van het woord ‘slachtoffer’
- Gereduceerd tot één kenmerk, één deel van je identiteit
- Zoveel verschillende soorten slachtoffers, dingen waar je slachtoffer van kunt zijn
- Hoe noem je iemand die zegt “ik ben geen slachtoffer”?
- Andere varianten: doelwit & overlever
• Evolueren van slachtoffer naar overlever
• Fase na overlevensschap: iemand die niet meer bepaald is door dat seksuele onrecht dat
ooit gebeurt is
• Personen met een (seksuele) geweldgeschiedenis?
- Ook een vraag: moeten we het seksuele altijd benoemen?
• Context van intrafamiliaal, bv: partnergeweld is meestal seksueel
Overtuigingen van individuele personen, maar ook collectieve opvattingen ≈ sociale normen
& als stereotypen hun weg vinden in het recht wordt het nog ‘gevaarlijker’
Pro memorie: een van de functies van het recht = scheppen van sociale orde
→ Hoe? Door bepaalde regels op te leggen
Gevolgen – algemeen
- Ondergraaft de aanspraken of verwachtingen die vrouwen en/of personen die afwijken van
genderstereotypen formuleren t.a.v. het recht als maatschappij-ordenend systeem
- Versterkt de aanspraken of verwachtingen die mannen en/of personen die conformeren aan
genderstereotypen formuleren t.a.v. het recht als maatschappij-ordenend systeem
→ Doet beide tegelijk, & de twee dimensies overlappen elkaar voortdurend
• Bij personen die afwijken van genderstereotypen kunnen ook bv mannen zitten
• In de tweede categorie kunnen ook vrouwen zitten die conformeren aan genderstereotypen
→ zij kunnen door het recht ondersteunt worden
6
SEKSUALITEITSBELEVING
EN VOORTPLANTING
PROF. DR. LIESBET STEVENS
,INHOUD
Deel 1: Recht & Gender ....................................................................................................................... 3
Recht is overal ................................................................................................................................ 3
Gender is overal .............................................................................................................................. 4
Stereotypen .................................................................................................................................... 5
Genderstereotypen ..................................................................................................................... 5
Stereotypering ............................................................................................................................. 6
Gevolgen in de context van het recht ............................................................................................ 6
Hoe tegengaan? .......................................................................................................................... 8
Deel 2: Recht & sekse ......................................................................................................................... 9
Beter zonder geslacht? .................................................................................................................... 9
Juridisch concept ‘geslacht’ ......................................................................................................... 9
Juridische relevantie van ‘geslacht’ ............................................................................................ 16
Deel 3: Strafrecht en seksualiteitsbeleving ......................................................................................... 17
Recht op bescherming tegen ongewenste seksualiteitsbeweging? ................................................... 17
Toestemming ................................................................................................................................ 20
Aantasting van de seksuele integriteit ............................................................................................ 30
Voyeurisme .................................................................................................................................. 33
Niet-consensuele verspreiding van seksueel getinte inhoud ............................................................ 36
Verkrachting ................................................................................................................................. 38
Foltering, opsluiting of zwaar geweld .............................................................................................. 41
Minderjarigen................................................................................................................................ 47
Voorbeeld examenvragen ................................................................................................................. 55
2
,DEEL 1: RECHT & GENDER
Seksegerelateerde stereotypen als uitdaging voor recht en maatschappij
RECHT IS OVERAL
Waar heeft recht invloed?
- Ons hele menselijke bestaan wordt geregeld of gekaderd door het recht
- Op straat
• Bv: stoppen voor rood licht, doorrijden bij groen licht
- Op terras
- In huis
• Bv: hoe het eruit ziet, grootte ramen, verharding tuin
- Huwelijk
• Bv: plicht tot samenwoning (vroeger zelfs plicht tot seksuele betrekkingen)
- In bed
• Met wie en hoe je seks hebt
- Wat is aanvaardbare vs niet aanvaardbare, illegale seks,…
- Vroeger: “ontucht”
- → seks tussen 2 mensen van hetzelfde geslacht, groepsseks, partnerruil, etc
- → vaak alles wat niet beantwoordde aan het ideaalbeeld van die tijd
- Schade aan mensen & samenleving
→ strafbaar
- Voortplanting
• Juridische ideeën over seksuele handelingen
• Hoe mag je voortplanting regelen
• Tot 1973 was het verboden om informatie te geven over anticonceptie
- Incest in België
→ strafbaar als het met een minderjarige is, maar als alle betrokkenen meerderjarig zijn is het
niet meer strafbaar (mits toestemming!)
- Incest zonder toestemming
→ altijd strafbaar, geen verschil in leeftijd
- Seksualiteitsbeleving
- Sekse
We zijn onbewust aan het recht onderworpen
→ Meestal gedragen we ons zoals het recht dat van ons verwacht, op basis van gewoonten ipv “kennis”
→ Zorgt voor uitdagingen
- Bv: gevoel van veiligheid op straat bij vrouwen
- Alleen met wetgeving is het heel moeilijk om de samenleving vorm te geven → gedrag verandert
niet zomaar mee
- We hebben informatie over wat kan en niet kan → dit creëert verwachtingen
- Sluimerend bestaan en wordt pas bij conflict ‘zichtbaar’
- Soms hebben mensen ook verwachtingen die niet correleren met het recht → conflict
- Er kunnen bewegingen ontstaan om het recht te veranderen, bv: huwelijk openstellen voor
mensen van het zelfde geslacht
Definitie: geheel van regels en technieken tot ordening en aansturing van bepaalde samenleving en tot
oplossing van conflicten en problemen in die samenleving
3
,Doel: de samenleving te ordenen en in een bepaalde richting te sturen + conflicten die zich voordoen op
te lossen
Dus: regelingen van menselijke verhoudingen
- Ook de verhouding tussen overheid en particuliere personen
• Speciale verhouding
• Overheid kan je boetes opleggen en je opsluiten
• Heeft veel macht & middelen
• Publiek recht → (organisatie staat)
o Bv: strafrecht → rechtstak die probeert burgers te beschermen tegen almachtige
overheid
o Bv: fiscaalrecht
- Tussen particuliere personen onderling
→ Burgerrecht
• Bv: personenrecht (naam, status)
• Bv: familierecht
Bepaalde doelstellingen van het recht
- Scheppen van sociale orde
- Bevorderen van niet-gewelddadige conflictbeslechting
- Bewerkstellingen van een zo rechtvaardig mogelijke verdeling van schaarse goederen in de
samenleving
• Bv: door belastingen te heffen
- Kanaliseren van sociale verandering
• Bv: mogelijkheid same sex marriage! (mogelijks examenvraag)
- Garanderen van ontplooiing en autonomie van burgers
GENDER IS OVERAL
Genderopvattingen zijn overal waar mensen zijn
Seksuele identiteit
- Sekse
• Fysieke kenmerken, biologisch geslacht
- Genderidentiteit
• Concept ontwikkeld om aan te geven dat je niet enkel biologische seksekenmerken hebt,
maar ook een bepaald gevoel dat je ontwikkelt in je leven
• Behoor je bij de groep van mannen of vrouwen → begonnen met deze tweedeling
• Maar kan ook genderfluïde en non-binair zijn
• Is dus een gevoel
- Genderexpressie
• Welke kleren je draagt, je haar,…
• Hoe breng je je identiteit wel of niet tot uiting
• Vaak heel onbewust maar kan veel bepalend zijn
- Seksuele oriëntatie
• Op wie je seksuele en relationele gevoelens gericht zijn
• Maar ook aseksueel en aromantisch
- Voortplanting
4
,STEREOTYPEN
Stereotypen: definities
- ‘a generalized view or preconception of attributes or charateristics possessed by, or the roles that
should be performed by, members of a particular group’.
(< Rebecca Cook en Simone Cusack)
- ‘beliefs about groups of people’
(< Alexandra Timmer)
- ‘a preconceived belief formed before full knowledge or evidence is available about the attributes,
characteristics or roles of a social group or subgroup’
(< Veronica Birga)
• Sociale groep: bv vrouwen
• Subgroup: bv huisvrouwen (carrière)
• Gaat over groepen van mensen en de rollen die ze geacht worden te nemen/volgen
• Stereotypen zijn snelwegen van de hersenen en die snelwegen helpen ons snel op situaties
reageren
• We hebben allemaal stereotype opvattingen, je kan je hier bewust van zijn maar heel vaak
weet je niet wat je stereotype opvattingen zijn
• Wel kan je het onbewuste proces bewust terugdraaien wnr je beseft dat je een stereotype
had
Stereotypen zijn
- Beschrijvend (of descriptief) en/of normerend (of prescriptief) en/of roltyperend foutief of kunnen
een grond van ‘waarheid’ bevatten
• Beschrijvend: gebaseerd op vaststellingen
o Bv: vrouwen kunnen niet autorijden → komt van kijken naar cijfers van alle ongelukken
en niet de soort ongelukken
o Als je genderstereotypen wilt ontmaskeren heb je cijfers nodig
• Normerend: zeggen hoe je u moet gedragen
o Bv: meisjes zijn lief en vriendelijk en communiceren, terwijl jongens sportief zijn en niet
communiceren → komt van de speelplaats waar gezien wordt dat meisjes meer
babbelen en jongens vaker sporten
o Bv: mannen spreken niet over hun gevoelens
• Uiterste is wanneer je bij roltypering uitkomt → je verbindt een rol aan een aantal
eigenschappen
• Gevaar: wanneer je een rol niet volgt word je sneller gestraft
o Bv: een vrouw die haar kind fysiek mishandelt loopt het risico zwaarder gestraft te
worden dan een man
- Negatief of schijnbaar ‘positief’
- Overtuigingen van individuele personen, maar ook collectieve opvattingen ≈ sociale normen
• Als individuele opvattingen door heel veel mensen gedeeld worden kunnen het sociale
normen worden
GENDERSTEREOTYPEN
Soorten
- Seksestereotypen
≈ gelieerd aan het ‘vrouw’ of ‘man’ zijn
- Genderrolstereotypen
≈ gelieerd aan genderrollen
5
, - Seksualiteitsstereotypen
≈ gelieerd aan seksualiteitsbeleving
- Intersectionele stereotypen
≈ ‘mix’ van stereotypen: gender en/of andere
STEREOTYPERING
Er is een onderscheid tussen stereotypen en opvattingen, en het fenomeen van stereotypering
Stereotypering is
- Fenomeen waarbij een stereotype wordt toegepast op een individu dat tot de (sub)groep behoort
- Kan bewust gebeuren, maar ook onbewust
- Overgang van het denken naar het doen → Vaak een examenvraag
Alle vormen van (directe) discriminatie zijn vormen van stereotypering, maar niet alle vormen van
stereotypering zijn vormen van discriminatie
Indirect discrimineren
- Nadelige maatregel trekken voor een bepaalde groep zonder dat je hebt doorhebt
- Bv: zeggen dat mensen die deeltijds werken niet mogen meedoen aan bepaalde opleidingen
- Dit lijkt neutraal, maar is het niet omdat vrouwen meer deeltijds werken dan mannen
GEVOLGEN IN DE CONTEXT VAN HET RECHT
Gebruik van het woord ‘slachtoffer’
- Gereduceerd tot één kenmerk, één deel van je identiteit
- Zoveel verschillende soorten slachtoffers, dingen waar je slachtoffer van kunt zijn
- Hoe noem je iemand die zegt “ik ben geen slachtoffer”?
- Andere varianten: doelwit & overlever
• Evolueren van slachtoffer naar overlever
• Fase na overlevensschap: iemand die niet meer bepaald is door dat seksuele onrecht dat
ooit gebeurt is
• Personen met een (seksuele) geweldgeschiedenis?
- Ook een vraag: moeten we het seksuele altijd benoemen?
• Context van intrafamiliaal, bv: partnergeweld is meestal seksueel
Overtuigingen van individuele personen, maar ook collectieve opvattingen ≈ sociale normen
& als stereotypen hun weg vinden in het recht wordt het nog ‘gevaarlijker’
Pro memorie: een van de functies van het recht = scheppen van sociale orde
→ Hoe? Door bepaalde regels op te leggen
Gevolgen – algemeen
- Ondergraaft de aanspraken of verwachtingen die vrouwen en/of personen die afwijken van
genderstereotypen formuleren t.a.v. het recht als maatschappij-ordenend systeem
- Versterkt de aanspraken of verwachtingen die mannen en/of personen die conformeren aan
genderstereotypen formuleren t.a.v. het recht als maatschappij-ordenend systeem
→ Doet beide tegelijk, & de twee dimensies overlappen elkaar voortdurend
• Bij personen die afwijken van genderstereotypen kunnen ook bv mannen zitten
• In de tweede categorie kunnen ook vrouwen zitten die conformeren aan genderstereotypen
→ zij kunnen door het recht ondersteunt worden
6
