Forensische psychologie
Hoorcollege 1: introductie; forensische psycho: preventie van
geweld
Doelstellingen cursus
- Inzichten in onderbelichte geweldsvormen & -dynamieken
- Inzichten in interactie context & psyché (alles staat in interactie met elkaar!
- Inzichten in preventie-initiatieven
- Inzichten in complex hulpverleningslandschap
- Inzichten in slachtofferschap
Doelstellingen groepswerk
- Leren toepassen van kennis in kader van evidence-informed/-based maatregelen of
interventies
- Resultaten van criminologisch relevant wetenschappelijk onderzoek naar waarde schatten,
analyseren, interpreteren en inzetten voor preventieve doeleinden
- Getuigen van een houding van zelfstandig en levenslang leren
- Leren extrapoleren van opgedane kennis naar nieuwe contexten
- Ontwikkelen van vaardigheden om inhoud en andere projecten kritisch en constructief te
beoordelen
Forensische psychiatrie
Wat is forensische psychologie?
“Forensic psychology is a specialty in professional psychology characterized by activities primarily
intended to provide professional psychological expertise within the judicial and legal
systems.”
(American Psychological Association, 2008)
“Forensic Psychology is the application of psychology within the legal system to create safer
communities and to assist people to find pathways away from criminal behavior
(preventie). Forensic psychologists work across many settings including, Prison and Probation
Services, Hospitals, secure Children’s homes, police forces, formulate and intervene in those
engaging in harmful behaviors, provide advice and expertise to other professionals, and develop
and facilitate training and knowledge in forensic settings, all with the ultimate goal to
contributing to the development of a safer society.”
(BPS’ Division of Forensic Psychology)
“Forensische psychologie verwijst naar de professionele praktijk van iedere klinisch psycholoog
die wetenschappelijke, technische en/of gespecialiseerde psychologische kennis toepast op (1)
justitiële vragen met betrekking tot contractuele, administratieve en juridische
probleemstellingen, en op (2) niet-justitiële vragen met betrekking tot grensoverschrijdend
gedrag (o.a. preventie, bemiddeling en vrijwillige hulpverlening).
De forensische psycholoog is diegene die gespecialiseerd is in preventie van
crimineel/normoverschrijdend gedrag, de forensische psychodiagnostiek en/of de behandeling
van plegers/slachtoffers.”
(VVKP, 2025)
Diverse termen (subdisciplines)
- Groep 1
o Criminological psychology
o Legal psychology
o Criminal Justice psychology
o Prison/corrections psychology
o Police and public safety psychology
- Groep 2
o School forensic psychology
o Investigative psychology
o Clinical forensic psychology
- Groep 3
o Forensic mental health
1
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. K. Uzieblo
, o Forensic geropsychology (= forensische psychologie gericht op ouderen)
o Forensic neuropsychology
De ontwikkeling van forensische psychologie
1. Oude Griekenland & India 1843
- Criminal Insanity
o Plato, Aristoteles, … niet iedereen die crimineel gedrag stelt is zich hier bewust van
en als iemand dit niet of onvoldoende kan bevatten, dan mogen we eigenlijk niet
dezelfde manier bestraffen als “de normale” mens
Zie huidige interneringsstatuut
o Mentale toestand soms relevant binnen wet en tijdens bepaling bestraffing
o Hadden ze door dat er juist/fout gedrag werd gesteld? Wat is de intentie?
2. 1800
- Zaken die tot concrete resultaten hebben geleid
o Verdachte poging moord op King George III: James Hadfield
Had een zware hoofdwonde, werd paranoïde (gelinkt aan de wonde)
o ° Criminal Lunatics Act of 1800
Je kon vrijgesproken worden als je niet in staat was cognitief te beseffen wat
je had gedaan, wat de gevolgen waren, … MAAR door de nieuwe wet
hierboven, wou men dit tegengaan zodat de personen niet vrijkwamen (ze
moesten gedurende een tijd opgenomen worden)
3. 1843
- Moordpoging op PM Robert Peel
o Verdachte: Daniel McNaughten die leed aan psychotische/paranoïde gedachten
o ° McNaughten Rule: artsen moesten onderzoeken of iemand in staat is te beseffen
wat te doen, wat schadelijke aard gedrag was en of de persoon kon inschatten of het
(im)moreel was
"Every man is to be presumed to be sane, and ... that to establish a defense on the ground of
insanity, it must be clearly proved that, at the time of the committing of the act, the party accused
was laboring under such a defect of reason, from disease of mind, and not to know the nature and
quality of the act he was doing; or if he did know it, that he did not know he was doing what was
wrong."
4. 1900-…
- Oke geestestoestand is belangrijk, maar er zijn nog factoren die een invloed hebben
o Ooggetuigen
Onderzoek naar geheugen: er zitten veel fouten in, ook al waren ze heel zeker
Relevantie van psychologen binnen rechtbank (VB: zelfzekerheid lijken
we seller te geloven)
Cattell (1895): onderzoek op studenten -> ze moesten correct beschrijven
welk weer het was op een bepaalde dag
Stern (1939), …
”True psychological wisdom which we must strive to incorporate in responsiblerepresentatives of
law…around the world.” (Stern, 1939, p. 39)
o Psychologie binnen recht
Frued (1906/1959): meer stemmen kwamen op om nut psychologie in de
rechtbank te erkennen
Munsterberg (1908): On the witness stand (perceptie heeft invloed!)
“The task of the therapist … is the same as that of the examining magistrate. We have to uncover
the hidden psychological material; and in order to do this we have invented a number of detective
devices, some of which it seems that you gentlemen of the law are now about to copy from us.”
(Freud, 1906)
5. … 1917
- Verbreding veld
o Intelligentiemetingen bij kandidaten voor politie (Terman, 1916)
2
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. K. Uzieblo
, o Correlatie bloeddruk & leugens (Marston, 1917)
- Tot hier toe twee belangrijke zaken
o Beoordelen en vaststellen geestestoestand
o Rechtspsychologieleer (ooggetuigen, …)
6. 1940-…
- Erkenning expertise
o “People vs. Hawthorne” & Jenkins vs US
Expertise = centraal, niet medisch diploma (men gebruiken in het begin
artsen om de geestestoestand vast te stellen. Daarna eens psychologen en
daarop kwam de kritiek dat zij niets konden vaststellen, want alleen artsen
konden dat medisch gezien)
Hooggerechtshof heeft gezegd: jawel, psychologen hebben wel de
kennis dit vast te stellen
Discussie nog steeds gaande, want bij ons mogen alleen psychiaters dit
vaststellen
7. 1962-…
- Door het pushen van de psychologen kwam er professionalisering
o American Psychology-Law Society (1969)
o Certificaten specialisatie, richtlijnen, …
8. 2001
- Erkenning forensische psychologie door APA als specialisatie
9. Post WOII
- Uitbreiding aandacht thema’s
o “Toestemming”
o Getuigeverklaringen
o Justitiële besluitvorming
o Geweld voorspellen
o Training, …
10. 2025
- Toestand in België is forensische psychologie:
o Geen erkende discipline
o Geen masteropleiding
o Streven naar erkenning specialisatie
Forensische VS klinische psychologie
Forensische psychologie Klinische psychologie
Vaker onvrijwillige basis (vaak opgelegd, (relatief) vrijwillige basis (zelf als aanmelder)
opdrachtgever is extern (justitie))
Cliënt: 3de partner (justitie, …) Cliënt = aanvrager
Beperktere/geen vertrouwelijkheid (er moet Vertrouwelijkheid
gerapporteerd worden aan de aanmelder; ze
hebben zelf niet gekozen voor de hulpverlener)
Lijden van anderen ➔ geen/minder motivatie Eigen lijden ➔ motivatie
(niet eigen lijden of interne motivatie)
Impact op psycholoog door geweld, Impact op psycholoog, maar anders
vijandigheden, delicten, zware thema’s, …
(nood aan een veiligheidscontext)
Kritische houding = vertrekpunt (empathie is Empathische houding = vertrekpunt
er, echter moet men kritisch zijn voor
charmeren, manipulatie, …)
Hoe maatschappij beschermen als finaliteit Hoe welzijn van de cliënt bevorderen
Forensische psychodiagnostiek: veel mog. Klinische psychodiagnostiek
testen of methodieken (delictanalyse,
risicotaxatie, ….)
Kennis verklaringsmodellen en Kennis verklaringsmodellen psychische
predictiemodellen delictgedrag Problematieken
Grote complexiteit in cliënt …
Forensische psychologie VS forensische psychiatrie
Forensische Psychologie Forensische Psychiatrie
3
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. K. Uzieblo
, Opleiding Psychologie (MSc, PhD) Geneeskunde + specialisatie
psychiatrie
Focus Wetensch van gedrag, Medische diagnoses,
cognitieve processen en biologische
emoties en hoe kunnen we Factoren (vertrekken vanuit
deze begrijpen? stoornissen) -> medische bril
Methoden Psychologische testen, Psychiatrische diagnoses,
risicotaxatie, gedragsanalyse, medicatie, medische
therapeutische interventies, … behandeling, therapeutische
interventies, …
Toepassingen Evaluatie van Behandeling van forensische
toerekeningsvatbaarheid patiënten, medicamenteuze
(diagnostiek), risicotaxatie, therapie, evaluatie OTV,
daderprofielen, therapie, … therapie, …
Geweld
Bimodale classificatie van geweld
= er worden twee categorieën van geweld onderscheiden
Ontstaan
- Vanuit neurologisch onderzoek bij katten (Hess & Brugger, 1943): gaat over de poses die ze
aannemen (de ene is reactief (voelt zich bedreigd en gaat zichzelf beschermen) en de
andere is planmatig)
o De neurobiologe (de opwinding) bij de twee soorten katten is ook anders
Terminologie bij de mens
Affective defensive behavior Quiet biting attack
Reactief Proactief = planmatig
Reactief Instrumenteel
Affectief Predatorisch
Kenmerken vanuit biologisch onderzoek
Reactief Instrumenteel
Autonome arousal (hartslag, zweten, …) Minimale of geen autonome opwinding (onder
controle)
Subjectieve ervaring van emotie (emotie als Geen bewuste emotie
basis)
Reactief en onmiddellijk geweld Gepland, doelgericht geweld
Intern of extern ervaren bedreiging Geen ervaring van imminente bedreiging
Doel is verlagen van bedreiging Diverse doelen
Mogelijke verplaatsing van doel(wit) Geen verplaatsing van doel(wit)
Tijdgelimiteerd gedrag Geen limitatie in tijd
Voorafgaande publieke ‘houding’ Voorafgaand persoonlijk ritueel
Vnl. emotioneel/defensief Vnl. cognitief/aanval
Verhoogd & diffuus bewustzijn Verhoogd & gefocust bewustzijn
Evidentie verschillen bij:
- Kinderen:
o Reactieve agressie: internaliserende pathologie, vijandige attributie tav peers,
sociale uitsluiting, …
o Instrumentele agressie: positieve attitude tav geweld, ernstigere vormen van
antisociaal gedrag, positieve peer status/leiderschap, ..
- Psychiatrische patiënten: wetensch evidentie beperkt
o VB: woedeaanvallen na hersenletsel, effecten van medicatie, ….
- Forensische doelgroepen:
o VB: typologie partnergeweld (VB: itiem terreur = instrumenteel VS mutueel geweld
= reactief)
o VB: stalking heeft meerdere vormen instrumenteel VS reactief geweld tav naasten &
instrumenteel tav publieke figuren
Complexe realiteit
- Kritiek, o.a.:
o Reactief geweld kan ook doelgericht gedrag met zich meebrengen
o Zuivere tweedeling komt zelden voor (vaak zie je in geweldssituaties zowel
4
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. K. Uzieblo
Hoorcollege 1: introductie; forensische psycho: preventie van
geweld
Doelstellingen cursus
- Inzichten in onderbelichte geweldsvormen & -dynamieken
- Inzichten in interactie context & psyché (alles staat in interactie met elkaar!
- Inzichten in preventie-initiatieven
- Inzichten in complex hulpverleningslandschap
- Inzichten in slachtofferschap
Doelstellingen groepswerk
- Leren toepassen van kennis in kader van evidence-informed/-based maatregelen of
interventies
- Resultaten van criminologisch relevant wetenschappelijk onderzoek naar waarde schatten,
analyseren, interpreteren en inzetten voor preventieve doeleinden
- Getuigen van een houding van zelfstandig en levenslang leren
- Leren extrapoleren van opgedane kennis naar nieuwe contexten
- Ontwikkelen van vaardigheden om inhoud en andere projecten kritisch en constructief te
beoordelen
Forensische psychiatrie
Wat is forensische psychologie?
“Forensic psychology is a specialty in professional psychology characterized by activities primarily
intended to provide professional psychological expertise within the judicial and legal
systems.”
(American Psychological Association, 2008)
“Forensic Psychology is the application of psychology within the legal system to create safer
communities and to assist people to find pathways away from criminal behavior
(preventie). Forensic psychologists work across many settings including, Prison and Probation
Services, Hospitals, secure Children’s homes, police forces, formulate and intervene in those
engaging in harmful behaviors, provide advice and expertise to other professionals, and develop
and facilitate training and knowledge in forensic settings, all with the ultimate goal to
contributing to the development of a safer society.”
(BPS’ Division of Forensic Psychology)
“Forensische psychologie verwijst naar de professionele praktijk van iedere klinisch psycholoog
die wetenschappelijke, technische en/of gespecialiseerde psychologische kennis toepast op (1)
justitiële vragen met betrekking tot contractuele, administratieve en juridische
probleemstellingen, en op (2) niet-justitiële vragen met betrekking tot grensoverschrijdend
gedrag (o.a. preventie, bemiddeling en vrijwillige hulpverlening).
De forensische psycholoog is diegene die gespecialiseerd is in preventie van
crimineel/normoverschrijdend gedrag, de forensische psychodiagnostiek en/of de behandeling
van plegers/slachtoffers.”
(VVKP, 2025)
Diverse termen (subdisciplines)
- Groep 1
o Criminological psychology
o Legal psychology
o Criminal Justice psychology
o Prison/corrections psychology
o Police and public safety psychology
- Groep 2
o School forensic psychology
o Investigative psychology
o Clinical forensic psychology
- Groep 3
o Forensic mental health
1
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. K. Uzieblo
, o Forensic geropsychology (= forensische psychologie gericht op ouderen)
o Forensic neuropsychology
De ontwikkeling van forensische psychologie
1. Oude Griekenland & India 1843
- Criminal Insanity
o Plato, Aristoteles, … niet iedereen die crimineel gedrag stelt is zich hier bewust van
en als iemand dit niet of onvoldoende kan bevatten, dan mogen we eigenlijk niet
dezelfde manier bestraffen als “de normale” mens
Zie huidige interneringsstatuut
o Mentale toestand soms relevant binnen wet en tijdens bepaling bestraffing
o Hadden ze door dat er juist/fout gedrag werd gesteld? Wat is de intentie?
2. 1800
- Zaken die tot concrete resultaten hebben geleid
o Verdachte poging moord op King George III: James Hadfield
Had een zware hoofdwonde, werd paranoïde (gelinkt aan de wonde)
o ° Criminal Lunatics Act of 1800
Je kon vrijgesproken worden als je niet in staat was cognitief te beseffen wat
je had gedaan, wat de gevolgen waren, … MAAR door de nieuwe wet
hierboven, wou men dit tegengaan zodat de personen niet vrijkwamen (ze
moesten gedurende een tijd opgenomen worden)
3. 1843
- Moordpoging op PM Robert Peel
o Verdachte: Daniel McNaughten die leed aan psychotische/paranoïde gedachten
o ° McNaughten Rule: artsen moesten onderzoeken of iemand in staat is te beseffen
wat te doen, wat schadelijke aard gedrag was en of de persoon kon inschatten of het
(im)moreel was
"Every man is to be presumed to be sane, and ... that to establish a defense on the ground of
insanity, it must be clearly proved that, at the time of the committing of the act, the party accused
was laboring under such a defect of reason, from disease of mind, and not to know the nature and
quality of the act he was doing; or if he did know it, that he did not know he was doing what was
wrong."
4. 1900-…
- Oke geestestoestand is belangrijk, maar er zijn nog factoren die een invloed hebben
o Ooggetuigen
Onderzoek naar geheugen: er zitten veel fouten in, ook al waren ze heel zeker
Relevantie van psychologen binnen rechtbank (VB: zelfzekerheid lijken
we seller te geloven)
Cattell (1895): onderzoek op studenten -> ze moesten correct beschrijven
welk weer het was op een bepaalde dag
Stern (1939), …
”True psychological wisdom which we must strive to incorporate in responsiblerepresentatives of
law…around the world.” (Stern, 1939, p. 39)
o Psychologie binnen recht
Frued (1906/1959): meer stemmen kwamen op om nut psychologie in de
rechtbank te erkennen
Munsterberg (1908): On the witness stand (perceptie heeft invloed!)
“The task of the therapist … is the same as that of the examining magistrate. We have to uncover
the hidden psychological material; and in order to do this we have invented a number of detective
devices, some of which it seems that you gentlemen of the law are now about to copy from us.”
(Freud, 1906)
5. … 1917
- Verbreding veld
o Intelligentiemetingen bij kandidaten voor politie (Terman, 1916)
2
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. K. Uzieblo
, o Correlatie bloeddruk & leugens (Marston, 1917)
- Tot hier toe twee belangrijke zaken
o Beoordelen en vaststellen geestestoestand
o Rechtspsychologieleer (ooggetuigen, …)
6. 1940-…
- Erkenning expertise
o “People vs. Hawthorne” & Jenkins vs US
Expertise = centraal, niet medisch diploma (men gebruiken in het begin
artsen om de geestestoestand vast te stellen. Daarna eens psychologen en
daarop kwam de kritiek dat zij niets konden vaststellen, want alleen artsen
konden dat medisch gezien)
Hooggerechtshof heeft gezegd: jawel, psychologen hebben wel de
kennis dit vast te stellen
Discussie nog steeds gaande, want bij ons mogen alleen psychiaters dit
vaststellen
7. 1962-…
- Door het pushen van de psychologen kwam er professionalisering
o American Psychology-Law Society (1969)
o Certificaten specialisatie, richtlijnen, …
8. 2001
- Erkenning forensische psychologie door APA als specialisatie
9. Post WOII
- Uitbreiding aandacht thema’s
o “Toestemming”
o Getuigeverklaringen
o Justitiële besluitvorming
o Geweld voorspellen
o Training, …
10. 2025
- Toestand in België is forensische psychologie:
o Geen erkende discipline
o Geen masteropleiding
o Streven naar erkenning specialisatie
Forensische VS klinische psychologie
Forensische psychologie Klinische psychologie
Vaker onvrijwillige basis (vaak opgelegd, (relatief) vrijwillige basis (zelf als aanmelder)
opdrachtgever is extern (justitie))
Cliënt: 3de partner (justitie, …) Cliënt = aanvrager
Beperktere/geen vertrouwelijkheid (er moet Vertrouwelijkheid
gerapporteerd worden aan de aanmelder; ze
hebben zelf niet gekozen voor de hulpverlener)
Lijden van anderen ➔ geen/minder motivatie Eigen lijden ➔ motivatie
(niet eigen lijden of interne motivatie)
Impact op psycholoog door geweld, Impact op psycholoog, maar anders
vijandigheden, delicten, zware thema’s, …
(nood aan een veiligheidscontext)
Kritische houding = vertrekpunt (empathie is Empathische houding = vertrekpunt
er, echter moet men kritisch zijn voor
charmeren, manipulatie, …)
Hoe maatschappij beschermen als finaliteit Hoe welzijn van de cliënt bevorderen
Forensische psychodiagnostiek: veel mog. Klinische psychodiagnostiek
testen of methodieken (delictanalyse,
risicotaxatie, ….)
Kennis verklaringsmodellen en Kennis verklaringsmodellen psychische
predictiemodellen delictgedrag Problematieken
Grote complexiteit in cliënt …
Forensische psychologie VS forensische psychiatrie
Forensische Psychologie Forensische Psychiatrie
3
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. K. Uzieblo
, Opleiding Psychologie (MSc, PhD) Geneeskunde + specialisatie
psychiatrie
Focus Wetensch van gedrag, Medische diagnoses,
cognitieve processen en biologische
emoties en hoe kunnen we Factoren (vertrekken vanuit
deze begrijpen? stoornissen) -> medische bril
Methoden Psychologische testen, Psychiatrische diagnoses,
risicotaxatie, gedragsanalyse, medicatie, medische
therapeutische interventies, … behandeling, therapeutische
interventies, …
Toepassingen Evaluatie van Behandeling van forensische
toerekeningsvatbaarheid patiënten, medicamenteuze
(diagnostiek), risicotaxatie, therapie, evaluatie OTV,
daderprofielen, therapie, … therapie, …
Geweld
Bimodale classificatie van geweld
= er worden twee categorieën van geweld onderscheiden
Ontstaan
- Vanuit neurologisch onderzoek bij katten (Hess & Brugger, 1943): gaat over de poses die ze
aannemen (de ene is reactief (voelt zich bedreigd en gaat zichzelf beschermen) en de
andere is planmatig)
o De neurobiologe (de opwinding) bij de twee soorten katten is ook anders
Terminologie bij de mens
Affective defensive behavior Quiet biting attack
Reactief Proactief = planmatig
Reactief Instrumenteel
Affectief Predatorisch
Kenmerken vanuit biologisch onderzoek
Reactief Instrumenteel
Autonome arousal (hartslag, zweten, …) Minimale of geen autonome opwinding (onder
controle)
Subjectieve ervaring van emotie (emotie als Geen bewuste emotie
basis)
Reactief en onmiddellijk geweld Gepland, doelgericht geweld
Intern of extern ervaren bedreiging Geen ervaring van imminente bedreiging
Doel is verlagen van bedreiging Diverse doelen
Mogelijke verplaatsing van doel(wit) Geen verplaatsing van doel(wit)
Tijdgelimiteerd gedrag Geen limitatie in tijd
Voorafgaande publieke ‘houding’ Voorafgaand persoonlijk ritueel
Vnl. emotioneel/defensief Vnl. cognitief/aanval
Verhoogd & diffuus bewustzijn Verhoogd & gefocust bewustzijn
Evidentie verschillen bij:
- Kinderen:
o Reactieve agressie: internaliserende pathologie, vijandige attributie tav peers,
sociale uitsluiting, …
o Instrumentele agressie: positieve attitude tav geweld, ernstigere vormen van
antisociaal gedrag, positieve peer status/leiderschap, ..
- Psychiatrische patiënten: wetensch evidentie beperkt
o VB: woedeaanvallen na hersenletsel, effecten van medicatie, ….
- Forensische doelgroepen:
o VB: typologie partnergeweld (VB: itiem terreur = instrumenteel VS mutueel geweld
= reactief)
o VB: stalking heeft meerdere vormen instrumenteel VS reactief geweld tav naasten &
instrumenteel tav publieke figuren
Complexe realiteit
- Kritiek, o.a.:
o Reactief geweld kan ook doelgericht gedrag met zich meebrengen
o Zuivere tweedeling komt zelden voor (vaak zie je in geweldssituaties zowel
4
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. K. Uzieblo
