Psychogerontologie
HOC 1: Belangrijke thema’s bij veroudering deel 1
Psychogerontologie: definitie
- Psychogerontologie = de psychologie van het ouder worden en het sociaal-emotion
functioneren van ouderen
Vergrijzing
Ouderen: Wie?
- Verschillende termen: senioren, bejaarden,… → ouderen
- Welke leeftijd? (chronologische leeftijd):
➔ 65-74j: “jonge” ouderen
➔ 75-84j: “oude” ouderen
➔ >85j: “oudste” ouderen
➔ >100j: “centenarian”
➔ >110j: “super centenarian”
- Functionele leeftijd:
➔ Biologische leeftijd = gebaseerd op kwal vd werking vd lichaamssystemen/organen
• “biologische leeftijdstest” (nagaan levensverwachting + hoe gezond men gaat ouder
worden)
➔ Psychologische leeftijd = gebaseerd op function op psychologische/cognitieve tests
(geheugen, intelligentie, leercapaciteit,…)
➔ Sociale leeftijd = gebaseerd op welke sociale rollen een persoon inneemt (familie, werk,
gemeenschap)
• Bv: grootouder heeft hogere sociale leeftijd dan ouder; een gepensioneerde is
“ouder” dan een werkende persoon
- Chronologische leeftijd = meest gehanteerd (= ‘leeftijd volgens de jaren’)
➔ Bevolkingspiramides
➔ Bevolkingsvooruitzichten
Enkele cijfers
- Vergrijzing van de bevolking (dubbele vergrijzing)
,- Europa: dia19-24
➔ Tussen 2019 en 2050:
• 75-84j: stijging van 56,1%
• 65-74j: stijging van 16,6%
• <55j: daling van 13,5%
Biopsychosociale perspectief
- = ontwikkeling/veroudering is complex samenspel van biologische, psychologische en
sociale processen
- Biologische: werken vd lichaamsfuncties en structuren doorheen verouderingsproces
- Psychologische: cognities, gevoelens, emoties, persoonlijkheid
- Sociale: positie binnen sociale structuren (familie, cultuur, wereld, land, gemeenschap)
4 principes van “het ouder worden”
1. Veranderingen id levensloop verlopen continu
➔ Continuïteitsprincipe: hetgene dat gebeurt op oudere leeftijd bouwt voort op
gebeurtenissen uit het verleden
2. Enkel de “overlevenden” z diegenen die oud w
➔ De enige voorwaarde om oud te worden = niet doodgaan
3. Individualiteit doet ertoe dia30-31
➔ Mythe: als mensen ouder w lijken ze steeds meer en meer op elkaar
4. Normaal verouderen is verschillend van ziekte
➔ Normaal verouderen (primair), pathologisch verouderen (secundair en tertiair) en
optimaal (succesvol) ouder worden
➔ Verliezen: primary aging (normal age related changes), secondary aging (disease-related
impairments), tertiary aging (rapid decline shortly before death)
➔ Winnen: optimal aging (changes that improve the individual’s functioning)
- Manieren om leven te verkorten:
➔ Overgewicht hebben: BMI index
➔ Drinken & rijden: fataliteiten
➔ Onvoldoende fruit & groenten eten: voedselconsumptie
➔ Fysiek actief zijn: vrijetijd fysieke activiteit
➔ Roken: rokers op dit moment
Persoonlijk VS sociaal ouder worden
- Personal aging = veranderingen binnen het individu (ontogenetische benadering)
- Social aging = mensen veranderen gelijktijdig met/als resultaat van veranderende omgeving
➔ Normatieve leeftijdsgerelateerde invloeden = culturele normen
• Zich laten leiden door die gebeurtenissen te laten plaatsvinden die een cultuur of
generatie vasthangen aan bepaalde momenten id levensloop (cfr verwachtingen)
➔ Normatieve geschiedenisgerelateerde invloeden
• = gebeurtenissen die iedereen binnen een bepaalde cultuur op een bepaald moment
overkomt (ongeacht leeftijd) → impact van covid19
➔ Niet normatieve invloeden = toevallige gebeurtenissen die een individu overkomt
,HOC 1: Belangrijke thema’s en begrippen bij veroudering deel 2
Modellen van ontwikkeling
Nature en nurture
- Veroudering stoelt op de principes van de ontwikkelingspsychologie
- Nu vaak: developmental science
➔ Naast psychologische, ook sociale en biologische perspectief!
- Nature-nurture debat:
➔ Nature: Gesell: het maturatieproces ligt volledig vast (ouders kunnen praktisch niks
beïnvloeden)
➔ Nurture: John B Watson: de ontw w volledig beïnvl door omgeving die ouders scheppen
- Nature en nurture in wisselwerking:
1. Organismic model
• Nature bepaalt ontwikkeling
• Genetische predisposities bepalen verandering
• Verandering gebeurt in fasen/trappen
2. Mechanismic model
• Nurture bepaalt ontwikkeling
• Externe ervaringen bepalen verandering
• Blootstelling aan ervaringen gebeurt continu
3. Interactionistisch model
• Nature en nurture: complex samenspel van genen en omgevingservaringen
• Niche-picking
• Reciprociteit
Benaderingen van de vergrijzing en het verouderingsproces
1. Biologische theorieën:
➔ Achtergrond: genen en DNA
➔ Voorgeprogrammeerde verouderingstheorieën
➔ Random error theorieën
2. Psychologische theorieën:
➔ Psychosociale theorie van Erikson
➔ Cognitieve ontwikkelingstheorie van Piaget
➔ Identiteitsprocestheorie van Whitbourne
3. Socioculturele theorieën
➔ Ecologisch perspectief van Bronfenbrenner
➔ Levenskoersperspectief
➔ Ageisme
Biologische benadering
- Achtergrond:
, ➔ Genoom → chromosomen → DNA → genen → eiwitten produceren (mutaties in genen
kunnen voorkomen) dia9
➔ Het optreden van ziekten hangt niet enkel af van genen of mutaties: maar ook van
omgevingsinvloeden
- Geprogrammeerde verouderingstheorieën:
➔ Veroudering en dood z geprogrammeerd in hardware ve organisme
➔ Gomperts functie = formule om rela tss leeftijd en waarschijnlijkheid om dood te gaan
aan te tonen dia11
➔ Principe van replicatieve senescence = het verlies vd vaardigheid v cellen om zichzelf
te blijven delen (oorzaak: telomeren) dia12
- Random error theorieën:
➔ Veroudering reflecteert ongeplande veranderingen in organisme over tijd
➔ Cross linking theorie: schadelijke wijzigingen in collageen tgv aaneenklitting v ladders
van aminozuren dia15+16
➔ Vrije radicalen theorie: doel ve vrij radicaal is zich binden aan ander molecule, zodanig
dat die molecule haar functies verlies (middel: anti-oxidanten) dia17
➔ Auto-immune theorie
➔ Error catastrophe theorie dia19+20
Psychologische benadering
- Psychosociale theorie van Erikson:
➔ Ego of zelf ontwikkelt zich door 8 fasen
• Elke fase bestaat uit crisis of conflict
• Ontw kan pas verder gaan indien conflict positief werd opgelost
• Epigenetische matrix (elke fase vloeit voort uit vorige fase volgens vastgelegd
patroon)
➔ Belangrijke fasen binnen de volwassenheid: dia24
• Identiteit VS identiteitsverwarring
• Intimiteit VS isolatie
• Generativiteit VS stagnatie
• Ego integriteit VS wanhoop
- Cognitieve ontwikkelingstheorie van Piaget:
➔ 2 manieren waarop mensen omgaan met nieuwe ervaringen
• Assimilatie (inpassing in schema’s)
• Accommodatie (aanpassing van schema’s)
➔ Equilibrium
- Identity proces theorie van Whitbourne:
➔ Persoonlijke identiteit: van nature uit heeft ied positief beeld van zichzelf
➔ Drempels: 3 manieren om hiermee om te gaan
• Identity accommodatie: ‘over the hill’ syndrome, compulsive illness behavior
HOC 1: Belangrijke thema’s bij veroudering deel 1
Psychogerontologie: definitie
- Psychogerontologie = de psychologie van het ouder worden en het sociaal-emotion
functioneren van ouderen
Vergrijzing
Ouderen: Wie?
- Verschillende termen: senioren, bejaarden,… → ouderen
- Welke leeftijd? (chronologische leeftijd):
➔ 65-74j: “jonge” ouderen
➔ 75-84j: “oude” ouderen
➔ >85j: “oudste” ouderen
➔ >100j: “centenarian”
➔ >110j: “super centenarian”
- Functionele leeftijd:
➔ Biologische leeftijd = gebaseerd op kwal vd werking vd lichaamssystemen/organen
• “biologische leeftijdstest” (nagaan levensverwachting + hoe gezond men gaat ouder
worden)
➔ Psychologische leeftijd = gebaseerd op function op psychologische/cognitieve tests
(geheugen, intelligentie, leercapaciteit,…)
➔ Sociale leeftijd = gebaseerd op welke sociale rollen een persoon inneemt (familie, werk,
gemeenschap)
• Bv: grootouder heeft hogere sociale leeftijd dan ouder; een gepensioneerde is
“ouder” dan een werkende persoon
- Chronologische leeftijd = meest gehanteerd (= ‘leeftijd volgens de jaren’)
➔ Bevolkingspiramides
➔ Bevolkingsvooruitzichten
Enkele cijfers
- Vergrijzing van de bevolking (dubbele vergrijzing)
,- Europa: dia19-24
➔ Tussen 2019 en 2050:
• 75-84j: stijging van 56,1%
• 65-74j: stijging van 16,6%
• <55j: daling van 13,5%
Biopsychosociale perspectief
- = ontwikkeling/veroudering is complex samenspel van biologische, psychologische en
sociale processen
- Biologische: werken vd lichaamsfuncties en structuren doorheen verouderingsproces
- Psychologische: cognities, gevoelens, emoties, persoonlijkheid
- Sociale: positie binnen sociale structuren (familie, cultuur, wereld, land, gemeenschap)
4 principes van “het ouder worden”
1. Veranderingen id levensloop verlopen continu
➔ Continuïteitsprincipe: hetgene dat gebeurt op oudere leeftijd bouwt voort op
gebeurtenissen uit het verleden
2. Enkel de “overlevenden” z diegenen die oud w
➔ De enige voorwaarde om oud te worden = niet doodgaan
3. Individualiteit doet ertoe dia30-31
➔ Mythe: als mensen ouder w lijken ze steeds meer en meer op elkaar
4. Normaal verouderen is verschillend van ziekte
➔ Normaal verouderen (primair), pathologisch verouderen (secundair en tertiair) en
optimaal (succesvol) ouder worden
➔ Verliezen: primary aging (normal age related changes), secondary aging (disease-related
impairments), tertiary aging (rapid decline shortly before death)
➔ Winnen: optimal aging (changes that improve the individual’s functioning)
- Manieren om leven te verkorten:
➔ Overgewicht hebben: BMI index
➔ Drinken & rijden: fataliteiten
➔ Onvoldoende fruit & groenten eten: voedselconsumptie
➔ Fysiek actief zijn: vrijetijd fysieke activiteit
➔ Roken: rokers op dit moment
Persoonlijk VS sociaal ouder worden
- Personal aging = veranderingen binnen het individu (ontogenetische benadering)
- Social aging = mensen veranderen gelijktijdig met/als resultaat van veranderende omgeving
➔ Normatieve leeftijdsgerelateerde invloeden = culturele normen
• Zich laten leiden door die gebeurtenissen te laten plaatsvinden die een cultuur of
generatie vasthangen aan bepaalde momenten id levensloop (cfr verwachtingen)
➔ Normatieve geschiedenisgerelateerde invloeden
• = gebeurtenissen die iedereen binnen een bepaalde cultuur op een bepaald moment
overkomt (ongeacht leeftijd) → impact van covid19
➔ Niet normatieve invloeden = toevallige gebeurtenissen die een individu overkomt
,HOC 1: Belangrijke thema’s en begrippen bij veroudering deel 2
Modellen van ontwikkeling
Nature en nurture
- Veroudering stoelt op de principes van de ontwikkelingspsychologie
- Nu vaak: developmental science
➔ Naast psychologische, ook sociale en biologische perspectief!
- Nature-nurture debat:
➔ Nature: Gesell: het maturatieproces ligt volledig vast (ouders kunnen praktisch niks
beïnvloeden)
➔ Nurture: John B Watson: de ontw w volledig beïnvl door omgeving die ouders scheppen
- Nature en nurture in wisselwerking:
1. Organismic model
• Nature bepaalt ontwikkeling
• Genetische predisposities bepalen verandering
• Verandering gebeurt in fasen/trappen
2. Mechanismic model
• Nurture bepaalt ontwikkeling
• Externe ervaringen bepalen verandering
• Blootstelling aan ervaringen gebeurt continu
3. Interactionistisch model
• Nature en nurture: complex samenspel van genen en omgevingservaringen
• Niche-picking
• Reciprociteit
Benaderingen van de vergrijzing en het verouderingsproces
1. Biologische theorieën:
➔ Achtergrond: genen en DNA
➔ Voorgeprogrammeerde verouderingstheorieën
➔ Random error theorieën
2. Psychologische theorieën:
➔ Psychosociale theorie van Erikson
➔ Cognitieve ontwikkelingstheorie van Piaget
➔ Identiteitsprocestheorie van Whitbourne
3. Socioculturele theorieën
➔ Ecologisch perspectief van Bronfenbrenner
➔ Levenskoersperspectief
➔ Ageisme
Biologische benadering
- Achtergrond:
, ➔ Genoom → chromosomen → DNA → genen → eiwitten produceren (mutaties in genen
kunnen voorkomen) dia9
➔ Het optreden van ziekten hangt niet enkel af van genen of mutaties: maar ook van
omgevingsinvloeden
- Geprogrammeerde verouderingstheorieën:
➔ Veroudering en dood z geprogrammeerd in hardware ve organisme
➔ Gomperts functie = formule om rela tss leeftijd en waarschijnlijkheid om dood te gaan
aan te tonen dia11
➔ Principe van replicatieve senescence = het verlies vd vaardigheid v cellen om zichzelf
te blijven delen (oorzaak: telomeren) dia12
- Random error theorieën:
➔ Veroudering reflecteert ongeplande veranderingen in organisme over tijd
➔ Cross linking theorie: schadelijke wijzigingen in collageen tgv aaneenklitting v ladders
van aminozuren dia15+16
➔ Vrije radicalen theorie: doel ve vrij radicaal is zich binden aan ander molecule, zodanig
dat die molecule haar functies verlies (middel: anti-oxidanten) dia17
➔ Auto-immune theorie
➔ Error catastrophe theorie dia19+20
Psychologische benadering
- Psychosociale theorie van Erikson:
➔ Ego of zelf ontwikkelt zich door 8 fasen
• Elke fase bestaat uit crisis of conflict
• Ontw kan pas verder gaan indien conflict positief werd opgelost
• Epigenetische matrix (elke fase vloeit voort uit vorige fase volgens vastgelegd
patroon)
➔ Belangrijke fasen binnen de volwassenheid: dia24
• Identiteit VS identiteitsverwarring
• Intimiteit VS isolatie
• Generativiteit VS stagnatie
• Ego integriteit VS wanhoop
- Cognitieve ontwikkelingstheorie van Piaget:
➔ 2 manieren waarop mensen omgaan met nieuwe ervaringen
• Assimilatie (inpassing in schema’s)
• Accommodatie (aanpassing van schema’s)
➔ Equilibrium
- Identity proces theorie van Whitbourne:
➔ Persoonlijke identiteit: van nature uit heeft ied positief beeld van zichzelf
➔ Drempels: 3 manieren om hiermee om te gaan
• Identity accommodatie: ‘over the hill’ syndrome, compulsive illness behavior
