GENDER EN DIVERSITEIT
Inhoudsopgave
1 GENDER, SEKSUALITEIT, DE EU EN IR..............................................................................3
2 DE GESCHIEDENIS VAN GENDERGELIJKHEID BINNEN DE EU...............................................4
2.1 OORSPRONG EN FASEN ONTWIKKELING GENDERGELIJKHEIDSBELEID EU............................................................5
2.2 THEORETISCHE LENS VAN HET FEMINISTISCH HISTORISCH INSTITUTIONALISME....................................................6
2.3 BELEIDSINSTUMENTEN VOOR- EN NADELEN................................................................................................ 7
2.3.1 Gelijke behandeling/rechten: 3 richtlijnen.................................................................................7
2.3.2 Positieve acties 1980 – 1991..................................................................................................... 7
2.3.3 Veranderingen jaren 1990......................................................................................................... 8
2.3.4 opeenvolging van crisissen....................................................................................................... 9
3 GENDER EN SEKSUALITEIT IN DE EU EN INTERNATIONALE POLITIEK..................................9
3.1 MAAR WANNEER ZETTEN LIDSTATEN ‘DUUR’ BELEID OM...........................................................................11
3.1.1 Binnenlandse factoren (naast kosten).....................................................................................11
3.1.2 Supranationale factoren.......................................................................................................... 11
3.1.3 Pincers.................................................................................................................................... 11
3.2 UITDAGINGEN OMZETTING GENDERGELIJKHEIDSBELEID................................................................................12
4 EU POLICIES AND INTERSECTIONALITY..........................................................................13
4.1 WHY DOES INTERSECTIONAL POLICYMAKING MATTER?.................................................................................13
4.2 OPERATIONALIZATION INTERSECTIONALITY FOR POLICY PURPOSES: ACADEMIC DEBATE.......................................13
4.3 KEY POLICY SHIFTS............................................................................................................................. 14
4.4 UOE KEY CHALLENGES TO INTERSECTIONALITY OPERATIONALIZATION............................................................16
5 ANTI-GENDER CAMPAGNES IN EUROPA..........................................................................16
5.1 WAAROM BESPREKEN WE ANTI-GENDER CAMPAGNES?................................................................................16
5.2 WAT ZIJN ANTI-GENDER CAMPAGNES?..................................................................................................... 16
5.3 HOE KUNNEN ANTI-GENDER CAMPAGNES BESTUDEERD WORDEN?.................................................................17
5.3.1 Verschillende benaderingen tot anti-gender campagnes........................................................17
5.3.2 Intersecties ras en gender in anti-gender mobilisaties............................................................18
6 GENDER EN CONFLICT..................................................................................................19
6.1 ONDERLIGGENDE LOGICA BOEK SJOBERG................................................................................................. 20
6.2 POPULAIRE CULTUUR OVER GENDERROLLEN IN GEWAPEND CONFLICT.............................................................20
6.2.1 Constructies............................................................................................................................ 20
6.3 GENDER EN SEKSUEEL GEWELD IN GEWAPEND CONFLICT............................................................................21
7 CONFLICT GERELATEERD SEKSUEEL GEWELD.................................................................22
8 SECURITY AND MASCULINITY........................................................................................25
8.1 MASCULINITIES AND IR........................................................................................................................ 25
8.2 MASCULINITIES AND WAR..................................................................................................................... 25
8.3 MASCULINITIES AND PEACE................................................................................................................... 26
9 DIFFUSIE VAN NORMEN + DE CREATIE VAN INTERNATIONALE HIËRARCHIËN....................28
9.1 WAT ZIJN NORMEN EN WAAROM IS DIT ONDERWERP VAN BELANG VOOR ONS...................................................28
9.2 HOE VERSPREIDEN NORMEN ZICH EN WAT SPEELT DAARBIJ ALLEMAAL EEN ROL?..............................................29
9.2.1 belangrijke vragen.................................................................................................................. 30
9.3 GENDER/SEKSUALITEIT EN HET CREËEREN VAN HIËRARCHIE.........................................................................30
9.3.1 tekst Rahman I........................................................................................................................ 31
,10 LHBTI+ BELANGENBEHARTIGING IN DE EU...................................................................31
10.1 EEN (TE) KORTE GESCHIEDENIS........................................................................................................... 31
10.2 LHBTI+ BELANGENBEHARTIGING IN THEORIE......................................................................................... 32
10.3 STRATEGIEËN EN VIJANDIGHEID (REDERT, 2024)...................................................................................33
10.4 LHBTI+ BELANGENBEHARTIGING IN DE EU (KOLLMAN, 2009).................................................................35
11 TRANSNATIONAL MOVEMENTS : ROMANI FEMINISM AT THE COE AND EU LEVELS...........36
11.1 THE ROMA, ANTI-ROMA RACISM AND ROMANI ACTIVISM IN EUROPE...........................................................36
11.2 ROMANI WOMEN ACTIVISTS IN EUROPEAN POLITICS.................................................................................36
11.3 ROMA WOMEN’S ACTIVISM AND THE COUNCIL OF EUROPE........................................................................37
11.4 ROMA WOMEN’S ACTIVISM AND THE EUROPEAN UNION............................................................................38
11.4.1 concluding remarks............................................................................................................... 38
12 TRANSGENDER POLITIEK IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF.........................................39
12.1 TRANS THEMA’S IN INTERNATIONALE POLITIEK........................................................................................39
12.1.1 Trans lichamelijkheid............................................................................................................ 39
12.1.2 necropolitiek......................................................................................................................... 39
,1 GENDER, SEKSUALITEIT, DE EU EN IR
Wat zijn let’s argues : ze dienen als basis voor de les. Dus elke week moet je tegen zondag de teksten
van de volgende les dinsdag hebben gelezen en een les agrue over geschreven (per tekst, niet per les).
Max een halve A4 per document.
- Waarover gaat volgens jou de tekst en wat betoogt de auteur?
- Wat er voor jou nieuw of boeiend is aan het betoog?
o Als je niets nieuws of boeiend aan de tekst vindt, zet je dat daar ook in (hierdoor toon je
ook aan dat je de tekst hebt gelzen en snapt)
- Je kunt een eigen standpunt formuleren met betrekking tot dit betoog?
o Je kan door de tekst geprikkelt zijn maar nog altijd denken dat de auteur een fout
perspectief heeft.
- Een discussiepunt
Ook nog een extra taak maken over je masterproef te linken met gender/ seksualiteitsanalyse. Enkel
voor IBD studenten.
Focus op gender en seksualiteit
- Gender
o Processen via de welke ‘identiteiten’ van mannen/vrouwen worden geconstrueerd
o Het is een constructie van identiteiten, verwachtingen, rollen,… die we met vrouwen en
mannen associëren.
o Betekenis die in een cumtuur/bepaalde tijd wordt gegeven aan (reële & gepercieerde)
‘biologische’ verschillen
o Bepaald (mee) hoe we onze omgeving begrijpen/interpreteren
- Klassieke lezing van twee geslachten klopt NIET
o De dichtomie man-vrouw is niet zomaar ‘natuurlijk’
o Iedereen kan niet zomaar geclassifieerd worden als man of vrouw
o De vaste link geslacht/gender is niet van alle tijden & plaatsen
- Evolutie van een binair naar een gradueel gender systeem/ zelfidentificatie
o Sterke zelfindentificatie in de zin dat er voorstanders en tegenstanders van zijn
- Bewustwording dat gender altijd kruist met andere sociale makers
o Etniciteit, seksualiteit, klasse, leeftijd
Ontstaan van het idee van binair geslacht & gender => als het er 2 zijn dan zijn die ook wel
verschillend en werden ze als 2 strikt gescheiden beschouwt. Vroeger werden vrouwen niet eens als
volwaardige wezens, geen volledige mensen bescouwd. Je kan dan ook niet verbaasd zijn dat op basis
van dit denken de binaire gedachtegang over geslacht/ gender is voortgebouwd.
Anne Fausto-Sterling = Amerikaanse seksuologe, die zei dat er niet 2 maar 5 geslachten zijn met veel
variaties ertussen (niet enkel male en female maar ook herm, merm & ferm)
Bi-modaal = er zit iets tussen deze ‘mannen’ en ‘vrouwen’, het is een spectrum en geen 2 binaire
dingen. Je hebt 2 polen die je als mannelijk en vrouwelijk zou kunnen beschrijven maar het is niet
vaststaand. (Vb. van 2010 tot 202 zijn er veel lidstaten geweest die hun grondwet preventief
aangepast hebben om er in te zetten dat huwelijk voorbehouden is aan mannen en vrouwen van
verschillend geslacht, omdat ze er van uit gingen dat de EU progressieve wetgeving ging invoeren en
ze dit niet wouden, dus ze passen hun grondwet aan zodat deze EU wetgeving bij hun niet toepasbaar
zou zijn.)
Niet alle landen zijn strikt binair, denk maar aan België, er is een soort van Juridische erkenning zoals
transwetgeving (niet perfect, er valt nog veel te verbeteren) maar deze wetgeving is nog altijd redelijk
progressief.
Heteronormativiteit
, - Vb. politici in de internationale politiek zijn ook sterk gegenderd. De manier waarop
oorlogsgeweld/ macht gezien wordt is heel sterk heteronormatief en laat geen ruimte voor
diversiteit
- Vb. In het leger mocht je niet vragen naar de seksuele geaardheid van je collegas, en je mocht
het ook niet zeggen als er naar gevraagd werd. Het idee hierachter is dat het idee van een
echte ‘man’ bepaalde mannelijke waarden hebben die niet zouden passen bij homo’s en hun
‘vrouwelijke waarden’, deze tegenstelling en het feit dat dit aan bod zou komen, kan de interne
cohesie beïnvloeden
- Vb. 3 personen in een huwelijk niet toegestaan in België (klopt niet met de normen in het
Westen)
Focus op het supra- en internationale niveau
= Overstijgen niveau natiestaat: EU, internationale organisaties & poltiek, globale arena. De EU heeft
bv een sterke vorm van autonomie omdat het wetgeving en beslissingen kan opleggen aan lidstaten,
dus het overstijgt het nationale niveau, belangrijk om hier naar te kijken.
- Judith Squires (2001): Framing politics
o Vertrekpunt: the personal is political (claimt hier dus mee dat het basis idee van de
polititieke studies voorheen fout is, de politiek houdt zich niet enkel bezig met de
publieke sfeer, je moet ook naar het private kijken om er meer inzicht over te krijgen.
Zelfs bij de bevolking zelf is er ook geen strikte scheiding tussen publiek en prive want
de staat beslist bv over met wie je vanaf welke leeftijd naar bed mag, mag trouwen,
samenwonen, etc)
Liberale democratie: scheiding publieke/ private sfeer
Publieke sfeer: beperkingen opleggen aan individuen en je geeft ze zoveel
mogelijk rechten
Private sfeer (civiele maatschappij): vrij van overheidsinmening (enkel bv over
met wie je wanneer naar bed mag, partnergeweld, etc maar vrij weinig inmening)
o Feministen dagen tweedeling uit
Inadequare theoretisering van poltieke macht (ubiquitous character of power =
het is wel een vorm van macht maar het is niet toereikent om hier zo naar te
kijken)
Tweedeling besteldigt patriarchaat (het houdt het in stand door gender
ongelijkheid inb de private sfeer te miskennen)
Het idee dat als je zo kijkt naar de politiek (scheiding publiek en privaat en
privaat is niet politiek), dan versterk je bestaande machtsverhoudingen en
reproduceer je het patriarchaat. Je miskent gender en ongelijkheden in de
private sfeer dan. En een totaal inadequate theoretisering van wat macht
is.
o VS probeert hun positie uit te spelen, wij zijn sterker dan jullie en
als jullie niet doen wat we willen dan drijven we de handelstarieven
op etc.
o Feministen zeggen: dat is een dimensie van macht maar we
moeten anders kijken naar macht
o Wat is nog de specificiteit van poltiek wanneer het persoonlijke politiek is? Hoe baken je
dit dan nog af?
= het verwijnen van begrenzing politiek
organiseren van de samenwerking? Internationaal beperkter dan supranationaal
Doel van deze cursus: gender bias van politieke theorieën kunnen herkennen, openbreken van
bestaande invalshoeken, concepten, … Ook kennis en wetenschap kritisch benaderen & nieuwe
inzichten genereren.
2 DE GESCHIEDENIS VAN GENDERGELIJKHEID BINNEN DE EU
EU is een “multi-level polity” => betekent dat je een systeem hebt waar veerschillende niveaus
autonome beslissingsmacht hebben maar ze worden wel door elkaar beïnvloedt. Wat ook belangrijk is
Inhoudsopgave
1 GENDER, SEKSUALITEIT, DE EU EN IR..............................................................................3
2 DE GESCHIEDENIS VAN GENDERGELIJKHEID BINNEN DE EU...............................................4
2.1 OORSPRONG EN FASEN ONTWIKKELING GENDERGELIJKHEIDSBELEID EU............................................................5
2.2 THEORETISCHE LENS VAN HET FEMINISTISCH HISTORISCH INSTITUTIONALISME....................................................6
2.3 BELEIDSINSTUMENTEN VOOR- EN NADELEN................................................................................................ 7
2.3.1 Gelijke behandeling/rechten: 3 richtlijnen.................................................................................7
2.3.2 Positieve acties 1980 – 1991..................................................................................................... 7
2.3.3 Veranderingen jaren 1990......................................................................................................... 8
2.3.4 opeenvolging van crisissen....................................................................................................... 9
3 GENDER EN SEKSUALITEIT IN DE EU EN INTERNATIONALE POLITIEK..................................9
3.1 MAAR WANNEER ZETTEN LIDSTATEN ‘DUUR’ BELEID OM...........................................................................11
3.1.1 Binnenlandse factoren (naast kosten).....................................................................................11
3.1.2 Supranationale factoren.......................................................................................................... 11
3.1.3 Pincers.................................................................................................................................... 11
3.2 UITDAGINGEN OMZETTING GENDERGELIJKHEIDSBELEID................................................................................12
4 EU POLICIES AND INTERSECTIONALITY..........................................................................13
4.1 WHY DOES INTERSECTIONAL POLICYMAKING MATTER?.................................................................................13
4.2 OPERATIONALIZATION INTERSECTIONALITY FOR POLICY PURPOSES: ACADEMIC DEBATE.......................................13
4.3 KEY POLICY SHIFTS............................................................................................................................. 14
4.4 UOE KEY CHALLENGES TO INTERSECTIONALITY OPERATIONALIZATION............................................................16
5 ANTI-GENDER CAMPAGNES IN EUROPA..........................................................................16
5.1 WAAROM BESPREKEN WE ANTI-GENDER CAMPAGNES?................................................................................16
5.2 WAT ZIJN ANTI-GENDER CAMPAGNES?..................................................................................................... 16
5.3 HOE KUNNEN ANTI-GENDER CAMPAGNES BESTUDEERD WORDEN?.................................................................17
5.3.1 Verschillende benaderingen tot anti-gender campagnes........................................................17
5.3.2 Intersecties ras en gender in anti-gender mobilisaties............................................................18
6 GENDER EN CONFLICT..................................................................................................19
6.1 ONDERLIGGENDE LOGICA BOEK SJOBERG................................................................................................. 20
6.2 POPULAIRE CULTUUR OVER GENDERROLLEN IN GEWAPEND CONFLICT.............................................................20
6.2.1 Constructies............................................................................................................................ 20
6.3 GENDER EN SEKSUEEL GEWELD IN GEWAPEND CONFLICT............................................................................21
7 CONFLICT GERELATEERD SEKSUEEL GEWELD.................................................................22
8 SECURITY AND MASCULINITY........................................................................................25
8.1 MASCULINITIES AND IR........................................................................................................................ 25
8.2 MASCULINITIES AND WAR..................................................................................................................... 25
8.3 MASCULINITIES AND PEACE................................................................................................................... 26
9 DIFFUSIE VAN NORMEN + DE CREATIE VAN INTERNATIONALE HIËRARCHIËN....................28
9.1 WAT ZIJN NORMEN EN WAAROM IS DIT ONDERWERP VAN BELANG VOOR ONS...................................................28
9.2 HOE VERSPREIDEN NORMEN ZICH EN WAT SPEELT DAARBIJ ALLEMAAL EEN ROL?..............................................29
9.2.1 belangrijke vragen.................................................................................................................. 30
9.3 GENDER/SEKSUALITEIT EN HET CREËEREN VAN HIËRARCHIE.........................................................................30
9.3.1 tekst Rahman I........................................................................................................................ 31
,10 LHBTI+ BELANGENBEHARTIGING IN DE EU...................................................................31
10.1 EEN (TE) KORTE GESCHIEDENIS........................................................................................................... 31
10.2 LHBTI+ BELANGENBEHARTIGING IN THEORIE......................................................................................... 32
10.3 STRATEGIEËN EN VIJANDIGHEID (REDERT, 2024)...................................................................................33
10.4 LHBTI+ BELANGENBEHARTIGING IN DE EU (KOLLMAN, 2009).................................................................35
11 TRANSNATIONAL MOVEMENTS : ROMANI FEMINISM AT THE COE AND EU LEVELS...........36
11.1 THE ROMA, ANTI-ROMA RACISM AND ROMANI ACTIVISM IN EUROPE...........................................................36
11.2 ROMANI WOMEN ACTIVISTS IN EUROPEAN POLITICS.................................................................................36
11.3 ROMA WOMEN’S ACTIVISM AND THE COUNCIL OF EUROPE........................................................................37
11.4 ROMA WOMEN’S ACTIVISM AND THE EUROPEAN UNION............................................................................38
11.4.1 concluding remarks............................................................................................................... 38
12 TRANSGENDER POLITIEK IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF.........................................39
12.1 TRANS THEMA’S IN INTERNATIONALE POLITIEK........................................................................................39
12.1.1 Trans lichamelijkheid............................................................................................................ 39
12.1.2 necropolitiek......................................................................................................................... 39
,1 GENDER, SEKSUALITEIT, DE EU EN IR
Wat zijn let’s argues : ze dienen als basis voor de les. Dus elke week moet je tegen zondag de teksten
van de volgende les dinsdag hebben gelezen en een les agrue over geschreven (per tekst, niet per les).
Max een halve A4 per document.
- Waarover gaat volgens jou de tekst en wat betoogt de auteur?
- Wat er voor jou nieuw of boeiend is aan het betoog?
o Als je niets nieuws of boeiend aan de tekst vindt, zet je dat daar ook in (hierdoor toon je
ook aan dat je de tekst hebt gelzen en snapt)
- Je kunt een eigen standpunt formuleren met betrekking tot dit betoog?
o Je kan door de tekst geprikkelt zijn maar nog altijd denken dat de auteur een fout
perspectief heeft.
- Een discussiepunt
Ook nog een extra taak maken over je masterproef te linken met gender/ seksualiteitsanalyse. Enkel
voor IBD studenten.
Focus op gender en seksualiteit
- Gender
o Processen via de welke ‘identiteiten’ van mannen/vrouwen worden geconstrueerd
o Het is een constructie van identiteiten, verwachtingen, rollen,… die we met vrouwen en
mannen associëren.
o Betekenis die in een cumtuur/bepaalde tijd wordt gegeven aan (reële & gepercieerde)
‘biologische’ verschillen
o Bepaald (mee) hoe we onze omgeving begrijpen/interpreteren
- Klassieke lezing van twee geslachten klopt NIET
o De dichtomie man-vrouw is niet zomaar ‘natuurlijk’
o Iedereen kan niet zomaar geclassifieerd worden als man of vrouw
o De vaste link geslacht/gender is niet van alle tijden & plaatsen
- Evolutie van een binair naar een gradueel gender systeem/ zelfidentificatie
o Sterke zelfindentificatie in de zin dat er voorstanders en tegenstanders van zijn
- Bewustwording dat gender altijd kruist met andere sociale makers
o Etniciteit, seksualiteit, klasse, leeftijd
Ontstaan van het idee van binair geslacht & gender => als het er 2 zijn dan zijn die ook wel
verschillend en werden ze als 2 strikt gescheiden beschouwt. Vroeger werden vrouwen niet eens als
volwaardige wezens, geen volledige mensen bescouwd. Je kan dan ook niet verbaasd zijn dat op basis
van dit denken de binaire gedachtegang over geslacht/ gender is voortgebouwd.
Anne Fausto-Sterling = Amerikaanse seksuologe, die zei dat er niet 2 maar 5 geslachten zijn met veel
variaties ertussen (niet enkel male en female maar ook herm, merm & ferm)
Bi-modaal = er zit iets tussen deze ‘mannen’ en ‘vrouwen’, het is een spectrum en geen 2 binaire
dingen. Je hebt 2 polen die je als mannelijk en vrouwelijk zou kunnen beschrijven maar het is niet
vaststaand. (Vb. van 2010 tot 202 zijn er veel lidstaten geweest die hun grondwet preventief
aangepast hebben om er in te zetten dat huwelijk voorbehouden is aan mannen en vrouwen van
verschillend geslacht, omdat ze er van uit gingen dat de EU progressieve wetgeving ging invoeren en
ze dit niet wouden, dus ze passen hun grondwet aan zodat deze EU wetgeving bij hun niet toepasbaar
zou zijn.)
Niet alle landen zijn strikt binair, denk maar aan België, er is een soort van Juridische erkenning zoals
transwetgeving (niet perfect, er valt nog veel te verbeteren) maar deze wetgeving is nog altijd redelijk
progressief.
Heteronormativiteit
, - Vb. politici in de internationale politiek zijn ook sterk gegenderd. De manier waarop
oorlogsgeweld/ macht gezien wordt is heel sterk heteronormatief en laat geen ruimte voor
diversiteit
- Vb. In het leger mocht je niet vragen naar de seksuele geaardheid van je collegas, en je mocht
het ook niet zeggen als er naar gevraagd werd. Het idee hierachter is dat het idee van een
echte ‘man’ bepaalde mannelijke waarden hebben die niet zouden passen bij homo’s en hun
‘vrouwelijke waarden’, deze tegenstelling en het feit dat dit aan bod zou komen, kan de interne
cohesie beïnvloeden
- Vb. 3 personen in een huwelijk niet toegestaan in België (klopt niet met de normen in het
Westen)
Focus op het supra- en internationale niveau
= Overstijgen niveau natiestaat: EU, internationale organisaties & poltiek, globale arena. De EU heeft
bv een sterke vorm van autonomie omdat het wetgeving en beslissingen kan opleggen aan lidstaten,
dus het overstijgt het nationale niveau, belangrijk om hier naar te kijken.
- Judith Squires (2001): Framing politics
o Vertrekpunt: the personal is political (claimt hier dus mee dat het basis idee van de
polititieke studies voorheen fout is, de politiek houdt zich niet enkel bezig met de
publieke sfeer, je moet ook naar het private kijken om er meer inzicht over te krijgen.
Zelfs bij de bevolking zelf is er ook geen strikte scheiding tussen publiek en prive want
de staat beslist bv over met wie je vanaf welke leeftijd naar bed mag, mag trouwen,
samenwonen, etc)
Liberale democratie: scheiding publieke/ private sfeer
Publieke sfeer: beperkingen opleggen aan individuen en je geeft ze zoveel
mogelijk rechten
Private sfeer (civiele maatschappij): vrij van overheidsinmening (enkel bv over
met wie je wanneer naar bed mag, partnergeweld, etc maar vrij weinig inmening)
o Feministen dagen tweedeling uit
Inadequare theoretisering van poltieke macht (ubiquitous character of power =
het is wel een vorm van macht maar het is niet toereikent om hier zo naar te
kijken)
Tweedeling besteldigt patriarchaat (het houdt het in stand door gender
ongelijkheid inb de private sfeer te miskennen)
Het idee dat als je zo kijkt naar de politiek (scheiding publiek en privaat en
privaat is niet politiek), dan versterk je bestaande machtsverhoudingen en
reproduceer je het patriarchaat. Je miskent gender en ongelijkheden in de
private sfeer dan. En een totaal inadequate theoretisering van wat macht
is.
o VS probeert hun positie uit te spelen, wij zijn sterker dan jullie en
als jullie niet doen wat we willen dan drijven we de handelstarieven
op etc.
o Feministen zeggen: dat is een dimensie van macht maar we
moeten anders kijken naar macht
o Wat is nog de specificiteit van poltiek wanneer het persoonlijke politiek is? Hoe baken je
dit dan nog af?
= het verwijnen van begrenzing politiek
organiseren van de samenwerking? Internationaal beperkter dan supranationaal
Doel van deze cursus: gender bias van politieke theorieën kunnen herkennen, openbreken van
bestaande invalshoeken, concepten, … Ook kennis en wetenschap kritisch benaderen & nieuwe
inzichten genereren.
2 DE GESCHIEDENIS VAN GENDERGELIJKHEID BINNEN DE EU
EU is een “multi-level polity” => betekent dat je een systeem hebt waar veerschillende niveaus
autonome beslissingsmacht hebben maar ze worden wel door elkaar beïnvloedt. Wat ook belangrijk is
