GASTCOLLEGE 3: HET
GEVANGENISWEZEN,
VROEGER EN NU
→ Dit gastcollege geeft een historisch overzicht van het gevangeniswezen in België.
→ De centrale evolutie is: van gevangenis als bewaarplaats naar gevangenis als zelfstandige straf,
daarna naar een systeem met cellulaire afzondering, later naar gemeenschapsregime, en
vandaag naar een gevangeniswezen met meer aandacht voor rechten, begeleiding, overbevolking
en re-integratie.
→ Belangrijk: vrijheidsberoving als straf is historisch gezien vrij recent.
→ Paul Drossens: diensthoofd van het Rijksarchief in Gent
→ geschiedenis van het Belgische gevangeniswezen
→ geldt als een van de belangrijkste Belgische specialisten inzake de institutionele
geschiedenis en de archieven van de verschillende actoren binnen justitie en politie
1
,GESCHIEDENIS VAN HET GEVANGENISWEZEN
▪ Vrijheidsberoving als straf is een relatief recent fenomeen
o Vandaag denken we bij straf vaak automatisch aan gevangenisstraf, maar dat was
vroeger niet zo.
o In het ancien régime was opsluiting meestal geen straf op zich, maar een tijdelijke
maatregel in afwachting van de echte straf.
o De echte straffen waren toen vaak lijfstraffen, doodstraffen, geldstraffen, verbanning of
onterende straffen.
▪ Ancien régime (vóór 1795): gevangenis diende voor hechtenis van personen tijdens het
onderzoek in afwachting van geld-, lijf- of doodstraf, onterende straf (schandpaal) of
verbanning
o De gevangenis was dus vooral een bewaarplaats.
o Men werd opgesloten tijdens het onderzoek of tot de uitvoering van de uiteindelijke straf.
o Voorbeelden van straffen uit die tijd: pijnbank, onthoofding, schavot, ophanging,
radbraken, verdrinking, verbranding, brandmerking, verminking en verbanning.
o De pijnbank was een foltermethode waarbij men iemand lichamelijk pijn deed om een
bekentenis af te dwingen.
o Straf had toen vooral een doel van vergelding en afschrikking, niet van verbetering of
resocialisatie.
o Vandaag wordt straf veel meer gelegitimeerd vanuit herstel, re-integratie of iemand
opnieuw op het rechte pad brengen.
breed beeld van gamma van beschikbare straffne
o pijn bank = iemand die wordt uitgerokken termijk wate rin de keel
o Onhoofding
o Schafot
o Ophanging
o Geradbraakt
2
,▪ Onder invloed van Verlichting kwam midden 18de eeuw overal in Europa kritiek op het
bestaande strafrecht, met name op:
o Willekeur van de rechter(s)
▪ Rechters hadden vroeger veel beoordelingsvrijheid, waardoor straffen ongelijk
en willekeurig konden zijn.
▪ De Verlichting bekritiseerde dat omdat straf voorspelbaar en wettelijk bepaald
moest zijn.
o Gruwelijke onderzoeksmethodes (foltering)
▪ Foltering werd gebruikt als onderzoeksmethode om bekentenissen af te dwingen.
▪ Onder invloed van de Verlichting kwam hier steeds meer kritiek op, omdat
bekentenissen onder foltering onbetrouwbaar en onmenselijk zijn.
o Wrede lijf- en doodstraffen (brandmerking, verminking, radbraken, verdrinking,
verbranding, ophanging…)
▪ De Verlichting verzette zich tegen extreem wrede en publieke straffen.
▪ Die straffen werden steeds meer gezien als barbaars, nutteloos en
disproportioneel.
▪ Men begon te zoeken naar een strafrecht dat rationeler en menselijker was.
▪ Streven naar nieuw strafrecht, gebaseerd op principes van:
o Legaliteit (misdrijven moeten op voorhand in de wet zijn vastgelegd)
▪ Het legaliteitsbeginsel betekent dat niemand gestraft kan worden voor gedrag
dat niet vooraf wettelijk strafbaar is gesteld.
▪ Dit moest willekeur tegengaan.
o Gelijkheid (iedereen is gelijk voor de wet)
▪ Iedereen moest volgens dezelfde wetten en procedures worden behandeld.
▪ In theorie mocht status, afkomst of rijkdom geen verschil maken.
o Proportionaliteit (de straffen moeten in verhouding staan tot de ernst van het
misdrijf)
▪ Een lichte overtreding mag geen extreem zware straf krijgen.
▪ De straf moet passen bij de ernst van het feit.
▪ Cesare Beccaria: Dei delitti e delle pene (1764)
= Verhandeling over de Misdaaden en Straffen (1768)
o Beccaria was een centrale figuur in de vermenselijking van het strafrecht.
o Hij was amper 26 jaar toen hij dit werk uitbracht en publiceerde het aanvankelijk
anoniem.
o Hij pleitte tegen foltering en doodstraf en voor duidelijke wetten, proportionaliteit,
legaliteit en rationele bestraffing.
o Zijn ideeën hadden veel invloed op het strafrecht in Europa.
▪ Jean Jacques Philippe Vilain XIIII : Mémoire sur les moyens de corriger les malfaiteurs et
fainéants à leur propre avantage et de rendre utile à l’état - Geschrift over de middelen
om delinquenten en nietsnutten te verbeteren in hun eigen voordeel en om hen nuttig te
maken voor de staat (1771)
o Vilain XIIII was hoofd van de provinciale administratie.
o Hij werd gevraagd om een herziening van het strafrecht uit te werken omdat Vlaanderen
op het einde van de 18e eeuw kampte met een sterke toename van landloperij, bedelarij
en criminaliteit.
o Zijn centrale idee was: delinquenten en landlopers moeten niet enkel gestraft worden,
maar verbeterd en nuttig gemaakt worden.
o Dit sluit aan bij het idee van “rendre utile”: iemand nuttig maken voor zichzelf en voor de
staat.
o Hij vond dat ledigheid criminaliteit veroorzaakte: wie niet werkte, moest aan het werk
worden gezet.
3
, ▪ Ontwerp tot herziening van het strafrechtssysteem omdat Vlaanderen aan het einde van
de achttiende eeuw kampte met een enorme toename van landloperij, bedelarij en
criminaliteit
o De hervormingen waren dus niet alleen humanitair geïnspireerd, maar ook praktisch:
men zocht een oplossing voor landloperij, bedelarij en criminaliteit.
o Men wilde deze groepen opsluiten, disciplineren en laten werken.
▪ Vilain XIIII was gekant tegen straffen van die tijd, zoals verbanning en brandmerken
o Hij vond verbanning en brandmerking nutteloos.
o Deze straffen verbeterden de dader niet en maakten hem volgens Vilain XIIII zelfs
gevaarlijker.
o Bij verbanning verdween de dader uit beeld en ging hij elders opnieuw overleven ten
koste van anderen.
o Bij brandmerking werd iemand blijvend gestigmatiseerd, waardoor re-integratie
moeilijker werd.
▪ “Deze straffen veranderen de misdadiger niet en verbeteren niets. Een bandiet verlaat
(bij verbanning) zijn land maar moet noodzakelijkerwijze zijn middelen van bestaan
vinden daar waar hij zich vestigt: hij leeft er ten nadele van de inwoners. Men mag
evenveel zeggen van diegenen die gebrandmerkt worden. Beiden worden zelfs
gevaarlijker omdat zij minder gekend zijn. Het is dus verkieslijker deze straffen om te
zetten in hechtenis en het is beter deze landlopers te verplichten in het correctiehuis te
leven”
o Kern van het citaat: verbanning en brandmerking lossen het probleem niet op.
o Het is beter dat men weet wie de dader is en hem controleert binnen een correctiehuis,
dan dat hij onbekend elders rondtrekt.
o De dader moet worden opgesloten en via arbeid worden verbeterd.
▪ De enige straf die een veroordeelde kon verbeteren, was de vrijheidsstraf, verzwaard
door dwangarbeid
o Vrijheidsstraf werd gezien als straf die verbetering mogelijk maakt.
o Dwangarbeid moest discipline, arbeidsethos en nuttigheid bijbrengen.
o Dit is een belangrijke stap richting moderne gevangenis: opsluiting wordt niet alleen
beveiliging, maar ook morele en sociale verbetering.
= tuchthuis villain XIII in Gent (1773) en Vilvoorde (1775)
o inrichtingen zijn vrij innovatief en gelden als modern prototype voor de huidige
gevangenissen : gedetineerden opgesloten volgens geslacht, leeftijd en gepleegd feit;
overdag werken in gemeenschap en ‘s nachts in afzondering
4
GEVANGENISWEZEN,
VROEGER EN NU
→ Dit gastcollege geeft een historisch overzicht van het gevangeniswezen in België.
→ De centrale evolutie is: van gevangenis als bewaarplaats naar gevangenis als zelfstandige straf,
daarna naar een systeem met cellulaire afzondering, later naar gemeenschapsregime, en
vandaag naar een gevangeniswezen met meer aandacht voor rechten, begeleiding, overbevolking
en re-integratie.
→ Belangrijk: vrijheidsberoving als straf is historisch gezien vrij recent.
→ Paul Drossens: diensthoofd van het Rijksarchief in Gent
→ geschiedenis van het Belgische gevangeniswezen
→ geldt als een van de belangrijkste Belgische specialisten inzake de institutionele
geschiedenis en de archieven van de verschillende actoren binnen justitie en politie
1
,GESCHIEDENIS VAN HET GEVANGENISWEZEN
▪ Vrijheidsberoving als straf is een relatief recent fenomeen
o Vandaag denken we bij straf vaak automatisch aan gevangenisstraf, maar dat was
vroeger niet zo.
o In het ancien régime was opsluiting meestal geen straf op zich, maar een tijdelijke
maatregel in afwachting van de echte straf.
o De echte straffen waren toen vaak lijfstraffen, doodstraffen, geldstraffen, verbanning of
onterende straffen.
▪ Ancien régime (vóór 1795): gevangenis diende voor hechtenis van personen tijdens het
onderzoek in afwachting van geld-, lijf- of doodstraf, onterende straf (schandpaal) of
verbanning
o De gevangenis was dus vooral een bewaarplaats.
o Men werd opgesloten tijdens het onderzoek of tot de uitvoering van de uiteindelijke straf.
o Voorbeelden van straffen uit die tijd: pijnbank, onthoofding, schavot, ophanging,
radbraken, verdrinking, verbranding, brandmerking, verminking en verbanning.
o De pijnbank was een foltermethode waarbij men iemand lichamelijk pijn deed om een
bekentenis af te dwingen.
o Straf had toen vooral een doel van vergelding en afschrikking, niet van verbetering of
resocialisatie.
o Vandaag wordt straf veel meer gelegitimeerd vanuit herstel, re-integratie of iemand
opnieuw op het rechte pad brengen.
breed beeld van gamma van beschikbare straffne
o pijn bank = iemand die wordt uitgerokken termijk wate rin de keel
o Onhoofding
o Schafot
o Ophanging
o Geradbraakt
2
,▪ Onder invloed van Verlichting kwam midden 18de eeuw overal in Europa kritiek op het
bestaande strafrecht, met name op:
o Willekeur van de rechter(s)
▪ Rechters hadden vroeger veel beoordelingsvrijheid, waardoor straffen ongelijk
en willekeurig konden zijn.
▪ De Verlichting bekritiseerde dat omdat straf voorspelbaar en wettelijk bepaald
moest zijn.
o Gruwelijke onderzoeksmethodes (foltering)
▪ Foltering werd gebruikt als onderzoeksmethode om bekentenissen af te dwingen.
▪ Onder invloed van de Verlichting kwam hier steeds meer kritiek op, omdat
bekentenissen onder foltering onbetrouwbaar en onmenselijk zijn.
o Wrede lijf- en doodstraffen (brandmerking, verminking, radbraken, verdrinking,
verbranding, ophanging…)
▪ De Verlichting verzette zich tegen extreem wrede en publieke straffen.
▪ Die straffen werden steeds meer gezien als barbaars, nutteloos en
disproportioneel.
▪ Men begon te zoeken naar een strafrecht dat rationeler en menselijker was.
▪ Streven naar nieuw strafrecht, gebaseerd op principes van:
o Legaliteit (misdrijven moeten op voorhand in de wet zijn vastgelegd)
▪ Het legaliteitsbeginsel betekent dat niemand gestraft kan worden voor gedrag
dat niet vooraf wettelijk strafbaar is gesteld.
▪ Dit moest willekeur tegengaan.
o Gelijkheid (iedereen is gelijk voor de wet)
▪ Iedereen moest volgens dezelfde wetten en procedures worden behandeld.
▪ In theorie mocht status, afkomst of rijkdom geen verschil maken.
o Proportionaliteit (de straffen moeten in verhouding staan tot de ernst van het
misdrijf)
▪ Een lichte overtreding mag geen extreem zware straf krijgen.
▪ De straf moet passen bij de ernst van het feit.
▪ Cesare Beccaria: Dei delitti e delle pene (1764)
= Verhandeling over de Misdaaden en Straffen (1768)
o Beccaria was een centrale figuur in de vermenselijking van het strafrecht.
o Hij was amper 26 jaar toen hij dit werk uitbracht en publiceerde het aanvankelijk
anoniem.
o Hij pleitte tegen foltering en doodstraf en voor duidelijke wetten, proportionaliteit,
legaliteit en rationele bestraffing.
o Zijn ideeën hadden veel invloed op het strafrecht in Europa.
▪ Jean Jacques Philippe Vilain XIIII : Mémoire sur les moyens de corriger les malfaiteurs et
fainéants à leur propre avantage et de rendre utile à l’état - Geschrift over de middelen
om delinquenten en nietsnutten te verbeteren in hun eigen voordeel en om hen nuttig te
maken voor de staat (1771)
o Vilain XIIII was hoofd van de provinciale administratie.
o Hij werd gevraagd om een herziening van het strafrecht uit te werken omdat Vlaanderen
op het einde van de 18e eeuw kampte met een sterke toename van landloperij, bedelarij
en criminaliteit.
o Zijn centrale idee was: delinquenten en landlopers moeten niet enkel gestraft worden,
maar verbeterd en nuttig gemaakt worden.
o Dit sluit aan bij het idee van “rendre utile”: iemand nuttig maken voor zichzelf en voor de
staat.
o Hij vond dat ledigheid criminaliteit veroorzaakte: wie niet werkte, moest aan het werk
worden gezet.
3
, ▪ Ontwerp tot herziening van het strafrechtssysteem omdat Vlaanderen aan het einde van
de achttiende eeuw kampte met een enorme toename van landloperij, bedelarij en
criminaliteit
o De hervormingen waren dus niet alleen humanitair geïnspireerd, maar ook praktisch:
men zocht een oplossing voor landloperij, bedelarij en criminaliteit.
o Men wilde deze groepen opsluiten, disciplineren en laten werken.
▪ Vilain XIIII was gekant tegen straffen van die tijd, zoals verbanning en brandmerken
o Hij vond verbanning en brandmerking nutteloos.
o Deze straffen verbeterden de dader niet en maakten hem volgens Vilain XIIII zelfs
gevaarlijker.
o Bij verbanning verdween de dader uit beeld en ging hij elders opnieuw overleven ten
koste van anderen.
o Bij brandmerking werd iemand blijvend gestigmatiseerd, waardoor re-integratie
moeilijker werd.
▪ “Deze straffen veranderen de misdadiger niet en verbeteren niets. Een bandiet verlaat
(bij verbanning) zijn land maar moet noodzakelijkerwijze zijn middelen van bestaan
vinden daar waar hij zich vestigt: hij leeft er ten nadele van de inwoners. Men mag
evenveel zeggen van diegenen die gebrandmerkt worden. Beiden worden zelfs
gevaarlijker omdat zij minder gekend zijn. Het is dus verkieslijker deze straffen om te
zetten in hechtenis en het is beter deze landlopers te verplichten in het correctiehuis te
leven”
o Kern van het citaat: verbanning en brandmerking lossen het probleem niet op.
o Het is beter dat men weet wie de dader is en hem controleert binnen een correctiehuis,
dan dat hij onbekend elders rondtrekt.
o De dader moet worden opgesloten en via arbeid worden verbeterd.
▪ De enige straf die een veroordeelde kon verbeteren, was de vrijheidsstraf, verzwaard
door dwangarbeid
o Vrijheidsstraf werd gezien als straf die verbetering mogelijk maakt.
o Dwangarbeid moest discipline, arbeidsethos en nuttigheid bijbrengen.
o Dit is een belangrijke stap richting moderne gevangenis: opsluiting wordt niet alleen
beveiliging, maar ook morele en sociale verbetering.
= tuchthuis villain XIII in Gent (1773) en Vilvoorde (1775)
o inrichtingen zijn vrij innovatief en gelden als modern prototype voor de huidige
gevangenissen : gedetineerden opgesloten volgens geslacht, leeftijd en gepleegd feit;
overdag werken in gemeenschap en ‘s nachts in afzondering
4
