DEEL 2: OORLOG EN DE
REVOLUTIONAIRE
PERIODE
→ Deze les behandelt vooral de periode 1789-1815: van de Franse Revolutie tot de
nederlaag van Napoleon en het Congres van Wenen.
→ De focus ligt op de impact van oorlog, revolutie en Napoleontische hervormingen
op strafrechtspleging, politie, criminaliteit en staatsvorming.
→ Emsley wordt opnieuw vooral gebruikt om de grote lijnen en synthese te
begrijpen, niet elk detail afzonderlijk.
→ Frankrijk en Groot-Brittannië worden vaak tegenover elkaar geplaatst, maar de
lector benadrukt dat er ook belangrijke gelijkenissen zijn tussen beide modellen.
→ Belangrijk voor België: veel institutionele, gerechtelijke en politionele structuren
die in deze periode werden ingevoerd, bleven later doorwerken in de Belgische
rechtsorde en politieorganisatie.
INLEIDING
Oorlog en de Revolutionaire Periode, 1789-1815 (cf. Emsley, hoofdstukken 5-6)
• H5: Het nieuwe Franse systeem
• H6: Criminaliteit en politie
HOOFDSTUK 5: HET
NIEUWE FRANSE
SYSTEEM
BELANG FRANSE REVOLUTIE
Scharniermoment door snelle institutionele veranderingen
De Franse Revolutie is een belangrijk scharniermoment omdat er op korte tijd
veel juridische, bestuurlijke en politionele veranderingen plaatsvinden.
Het is een periode van crisis, oorlog en politieke radicalisering, maar tegelijk ook
een periode waarin nieuwe instellingen en systemen konden worden ingevoerd.
Voor criminologen is deze periode belangrijk omdat ze mee verklaart hoe moderne
strafrechtsbedeling en politieorganisatie zijn ontstaan.
Opportuniteit om juridisch en bestuurlijk lappendeken te vervangen door
uniform, rationeel en verlicht systeem
o Voor de Franse Revolutie bestond er een bestuurlijk en juridisch
lappendeken van lokale rechtsgebieden, instellingen en gewoonten.
o De Revolutie bood de kans om dit te vervangen door een meer uniform,
rationeel en verlicht systeem.
1
, o Uniform betekent: dezelfde regels en instellingen voor iedereen.
o Rationeel betekent: gebaseerd op rede, duidelijke wetten en vaste
procedures.
o Verlicht betekent: geïnspireerd door ideeën van de Verlichting, zoals
rechtsbescherming, gelijkheid en proportionaliteit.
Maar opletten voor overschatten discontinuïteit
De Franse Revolutie bracht veel verandering, maar we mogen de breuk met het verleden
niet overschatten.
Veel ideeën bestonden al in de eeuwen vóór 1789.
De Revolutie is dus niet volledig nieuw, maar ook een uitloper van eerdere
ontwikkelingen.
FR als uitloper ideeën en ontwikkelingen uit voorgaande eeuwen
o Ideeën over rationalisering, proportionaliteit, hervorming van strafrecht,
kritiek op tortuur en kritiek op willekeur bestonden al vóór de Revolutie.
o De Franse Revolutie zet veel van die ideeën om in wetgeving en
instellingen.
Vertragende factoren (politieke radicalisering, oorlog, praktische en
financiële problemen)
o De hervormingen verliepen niet vanzelf.
o Ze werden vertraagd door politieke radicalisering, oorlog, lokale
tegenstand, praktische problemen en geldgebrek.
o Oorlogskosten maakten het moeilijk om nieuwe gevangenissen,
rechtbanken en administraties goed uit te bouwen.
o Daardoor moest men soms teruggrijpen naar oudere vormen of
noodoplossingen.
Tegengestelde ontwikkelingen die elkaar snel opvolgen
o Franse Revolutie: 1789-1799
Tijdens de Franse Revolutie worden veel hervormingsidealen
ingevoerd, maar ook snel onder druk gezet door oorlog, Terreur en
politieke conflicten.
o Napoleontische Tijd: 1800-1813
Onder Napoleon worden bepaalde revolutionaire hervormingen
verder gecentraliseerd en verspreid.
Tegelijk keren sommige oudere, strengere elementen terug, zoals
een sterker inquisitoir vooronderzoek, beperking van de jury en
zwaardere straffen.
De periode loopt ruimer tot 1815, met Waterloo en het Congres van
Wenen als eindpunt van de Napoleontische periode.
Niettemin hervormingen die zich in grote delen Europa zullen verspreiden
De Franse hervormingen reizen mee met de revolutionaire en Napoleontische
legers.
Ze worden ingevoerd in ingelijfde gebieden zoals België, Piëmont en het Rijnland.
Ook na 1815 blijven veel instellingen bestaan, omdat ze efficiënt bleken, omdat
men eraan gewend was geraakt en omdat terugkeren naar het oude systeem duur
en moeilijk was.
Verklaren hedendaagse institutionele verhoudingen
o De Franse Revolutie en Napoleontische periode verklaren mee
hedendaagse institutionele structuren.
2
, o Voor België gaat het bijvoorbeeld om rechtbankstructuren, provinciale
indelingen, vredegerechten, politiefuncties en de invloed van het Franse
gecentraliseerde model.
o De impact bleef dus niet beperkt tot Frankrijk, maar werkte lang door in
Europa en België.
DE FRANSE REVOLUTIE EN DE STRAFRECHTSBEDELING
Verklaring Rechten van de Mens (26 augustus 1789)
De Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger vormt de
normatieve basis voor de revolutionaire hervormingen.
Ze draait niet alleen om individuele rechten, maar ook om voorwaarden voor
strafrecht en criminaliteitsbestrijding.
Dubbel uitgangspunt
Voorwaarden rechtsbescherming én bestrijding criminaliteit
o Enerzijds moest de burger beschermd worden tegen willekeur van de staat.
o Anderzijds moest de staat criminaliteit kunnen bestrijden via duidelijke
regels.
o De Verklaring bevat dus zowel een rechtsbeschermend als een
strafrechtelijk luik.
Wetboek van Strafvordering en Wetboek van Strafrecht (september 1791)
Rapporteurs Adrien Duport en Louis-Michel Le Pelletier
o Zij waren belangrijke figuren bij de uitwerking van de nieuwe
strafrechtelijke wetgeving.
o Hun werk weerspiegelde de wens om komaf te maken met willekeur en
ongelijkheid uit het ancien régime.
Weerspiegelden uitgangspunten Verlichting (Montesquieu, Beccaria, …)
o De nieuwe wetboeken sluiten aan bij Verlichtingsideeën.
o Denk aan duidelijke wetten, scheiding van machten, gelijkheid voor de wet,
proportionaliteit en kritiek op willekeurige straf.
Preventie (afschrikking) en rehabilitatie > vergelding
o Vergelding wordt minder centraal.
3
REVOLUTIONAIRE
PERIODE
→ Deze les behandelt vooral de periode 1789-1815: van de Franse Revolutie tot de
nederlaag van Napoleon en het Congres van Wenen.
→ De focus ligt op de impact van oorlog, revolutie en Napoleontische hervormingen
op strafrechtspleging, politie, criminaliteit en staatsvorming.
→ Emsley wordt opnieuw vooral gebruikt om de grote lijnen en synthese te
begrijpen, niet elk detail afzonderlijk.
→ Frankrijk en Groot-Brittannië worden vaak tegenover elkaar geplaatst, maar de
lector benadrukt dat er ook belangrijke gelijkenissen zijn tussen beide modellen.
→ Belangrijk voor België: veel institutionele, gerechtelijke en politionele structuren
die in deze periode werden ingevoerd, bleven later doorwerken in de Belgische
rechtsorde en politieorganisatie.
INLEIDING
Oorlog en de Revolutionaire Periode, 1789-1815 (cf. Emsley, hoofdstukken 5-6)
• H5: Het nieuwe Franse systeem
• H6: Criminaliteit en politie
HOOFDSTUK 5: HET
NIEUWE FRANSE
SYSTEEM
BELANG FRANSE REVOLUTIE
Scharniermoment door snelle institutionele veranderingen
De Franse Revolutie is een belangrijk scharniermoment omdat er op korte tijd
veel juridische, bestuurlijke en politionele veranderingen plaatsvinden.
Het is een periode van crisis, oorlog en politieke radicalisering, maar tegelijk ook
een periode waarin nieuwe instellingen en systemen konden worden ingevoerd.
Voor criminologen is deze periode belangrijk omdat ze mee verklaart hoe moderne
strafrechtsbedeling en politieorganisatie zijn ontstaan.
Opportuniteit om juridisch en bestuurlijk lappendeken te vervangen door
uniform, rationeel en verlicht systeem
o Voor de Franse Revolutie bestond er een bestuurlijk en juridisch
lappendeken van lokale rechtsgebieden, instellingen en gewoonten.
o De Revolutie bood de kans om dit te vervangen door een meer uniform,
rationeel en verlicht systeem.
1
, o Uniform betekent: dezelfde regels en instellingen voor iedereen.
o Rationeel betekent: gebaseerd op rede, duidelijke wetten en vaste
procedures.
o Verlicht betekent: geïnspireerd door ideeën van de Verlichting, zoals
rechtsbescherming, gelijkheid en proportionaliteit.
Maar opletten voor overschatten discontinuïteit
De Franse Revolutie bracht veel verandering, maar we mogen de breuk met het verleden
niet overschatten.
Veel ideeën bestonden al in de eeuwen vóór 1789.
De Revolutie is dus niet volledig nieuw, maar ook een uitloper van eerdere
ontwikkelingen.
FR als uitloper ideeën en ontwikkelingen uit voorgaande eeuwen
o Ideeën over rationalisering, proportionaliteit, hervorming van strafrecht,
kritiek op tortuur en kritiek op willekeur bestonden al vóór de Revolutie.
o De Franse Revolutie zet veel van die ideeën om in wetgeving en
instellingen.
Vertragende factoren (politieke radicalisering, oorlog, praktische en
financiële problemen)
o De hervormingen verliepen niet vanzelf.
o Ze werden vertraagd door politieke radicalisering, oorlog, lokale
tegenstand, praktische problemen en geldgebrek.
o Oorlogskosten maakten het moeilijk om nieuwe gevangenissen,
rechtbanken en administraties goed uit te bouwen.
o Daardoor moest men soms teruggrijpen naar oudere vormen of
noodoplossingen.
Tegengestelde ontwikkelingen die elkaar snel opvolgen
o Franse Revolutie: 1789-1799
Tijdens de Franse Revolutie worden veel hervormingsidealen
ingevoerd, maar ook snel onder druk gezet door oorlog, Terreur en
politieke conflicten.
o Napoleontische Tijd: 1800-1813
Onder Napoleon worden bepaalde revolutionaire hervormingen
verder gecentraliseerd en verspreid.
Tegelijk keren sommige oudere, strengere elementen terug, zoals
een sterker inquisitoir vooronderzoek, beperking van de jury en
zwaardere straffen.
De periode loopt ruimer tot 1815, met Waterloo en het Congres van
Wenen als eindpunt van de Napoleontische periode.
Niettemin hervormingen die zich in grote delen Europa zullen verspreiden
De Franse hervormingen reizen mee met de revolutionaire en Napoleontische
legers.
Ze worden ingevoerd in ingelijfde gebieden zoals België, Piëmont en het Rijnland.
Ook na 1815 blijven veel instellingen bestaan, omdat ze efficiënt bleken, omdat
men eraan gewend was geraakt en omdat terugkeren naar het oude systeem duur
en moeilijk was.
Verklaren hedendaagse institutionele verhoudingen
o De Franse Revolutie en Napoleontische periode verklaren mee
hedendaagse institutionele structuren.
2
, o Voor België gaat het bijvoorbeeld om rechtbankstructuren, provinciale
indelingen, vredegerechten, politiefuncties en de invloed van het Franse
gecentraliseerde model.
o De impact bleef dus niet beperkt tot Frankrijk, maar werkte lang door in
Europa en België.
DE FRANSE REVOLUTIE EN DE STRAFRECHTSBEDELING
Verklaring Rechten van de Mens (26 augustus 1789)
De Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger vormt de
normatieve basis voor de revolutionaire hervormingen.
Ze draait niet alleen om individuele rechten, maar ook om voorwaarden voor
strafrecht en criminaliteitsbestrijding.
Dubbel uitgangspunt
Voorwaarden rechtsbescherming én bestrijding criminaliteit
o Enerzijds moest de burger beschermd worden tegen willekeur van de staat.
o Anderzijds moest de staat criminaliteit kunnen bestrijden via duidelijke
regels.
o De Verklaring bevat dus zowel een rechtsbeschermend als een
strafrechtelijk luik.
Wetboek van Strafvordering en Wetboek van Strafrecht (september 1791)
Rapporteurs Adrien Duport en Louis-Michel Le Pelletier
o Zij waren belangrijke figuren bij de uitwerking van de nieuwe
strafrechtelijke wetgeving.
o Hun werk weerspiegelde de wens om komaf te maken met willekeur en
ongelijkheid uit het ancien régime.
Weerspiegelden uitgangspunten Verlichting (Montesquieu, Beccaria, …)
o De nieuwe wetboeken sluiten aan bij Verlichtingsideeën.
o Denk aan duidelijke wetten, scheiding van machten, gelijkheid voor de wet,
proportionaliteit en kritiek op willekeurige straf.
Preventie (afschrikking) en rehabilitatie > vergelding
o Vergelding wordt minder centraal.
3
