DEEL 1 : HET OUDE
RÉGIME EN DE
VERLICHTING
→ Dit hoofdstuk behandelt vooral de periode van het ancien régime en de
overgang naar nieuwe ideeën over criminaliteit, straf en bestuur in de 18e eeuw.
→ Emsley toont dat deze periode niet gewoon “oud en barbaars” was, maar veel
complexer: er waren tegelijk oude praktijken, hervormingen, lokale verschillen en
nieuwe ideeën van de Verlichting.
→ De drie grote vragen zijn:
1. Hoe werkten rechtsculturen, wetten en straffen?
2. Wat verstond men onder criminaliteit?
3. Hoe gingen mensen, gemeenschappen en instellingen om met criminaliteit?
INHOUD
• Het ancien régime en het Verlichtingsdenken (cf. Emsley, hoofdstukken 2-
4)
o H2 : Rechtsculturen, wetten en straffen
o H3 : Begrip en aard criminaliteit
o H4: Omgaan met en reacties op criminaliteit
1
,HOOFDSTUK 2:
RECHTSCULTUREN,
WETTEN EN STRAFFEN
BENAMING ‘ANCIEN RÉGIME’: STATISCH VS. HERVORMING
Ancien Regime vaak als gruwelijk beschouwd op vlak van bestraffing
− Typevoorbeeld: gewelddadige executie Robert-François Damiens, maart
1757
o Robert-François Damiens probeerde koning Lodewijk XV te vermoorden en
werd in maart 1757 op extreem gewelddadige wijze geëxecuteerd.
o Deze executie wordt vaak gebruikt als symbool voor de wreedheid van het
ancien régime.
− Contrast executie en latere gedisciplineerd gevangenisregime
o De publieke, lichamelijke executie wordt vaak tegenover de latere
gevangenisstraf geplaatst.
o Daarbij lijkt het alsof straf evolueert van fysieke pijn naar opsluiting,
discipline en controle.
Whig-historici: executie aangehaald als verschuiving van barbaarse richting
humaner bestraffing via de gevangenisstraf (~lineaire geschiedenis)
Whig-historici bekijken geschiedenis vaak als een lineaire vooruitgang.
Zij zien de overgang van lijfstraffen en executies naar gevangenisstraf als een
stap van barbaarsheid naar humaniteit.
Dit is belangrijk, maar ook te simplistisch: geschiedenis verloopt niet altijd
rechtlijnig naar meer menselijkheid.
Michel Foucault: executie aangehaald als verschuiving van spektakel en
lichamelijke straf naar controle van de ziel
Foucault gebruikt de executie van Damiens om te tonen dat straf verandert van
een publiek spektakel naar een meer verborgen vorm van discipline.
Volgens Foucault verschuift straf van het lichaam naar de ziel: niet enkel pijn
toebrengen, maar gedrag, gedachten en discipline controleren.
De gevangenis is volgens hem dus niet zomaar humaner, maar een andere vorm
van macht en controle.
2
, Realiteit: wreedheid executie heel uitzonderlijk
De executie van Damiens was uitzonderlijk wreed en mag niet worden gezien als
de normale strafpraktijk van het ancien régime.
Als we één extreem voorbeeld gebruiken om een hele periode te beschrijven,
krijgen we een vertekend beeld.
Grote verklaringen hertekenen verleden
Grote theorieën, zoals die van Whig-historici of Foucault, kunnen helpen om
evoluties te begrijpen.
Maar ze kunnen het verleden ook hertekenen door vooral die voorbeelden te
kiezen die in hun verklaring passen.
Daarom moeten we steeds kritisch blijven kijken naar zulke grote historische
interpretaties.
Benaming suggereert statisch karakter en stilstand, maar voortdurende
transformaties in wetgeving en bestuurspraktijken
De term ancien régime doet soms denken aan een oude, statische en
onveranderlijke periode.
In werkelijkheid waren er voortdurend veranderingen in wetgeving, bestuur,
justitie en strafpraktijken.
Het ancien régime was dus geen periode van volledige stilstand.
− Bv. Rusland: oude gebruiken en Westerse verlichtingsidealen
o In Rusland bestonden oude gebruiken naast westerse Verlichtingsideeën.
o Dit toont dat hervorming vaak gemengd was: oude en nieuwe ideeën
konden tegelijk bestaan.
− Ook in gecentraliseerde monarchieën zoals Frankrijk
o Lokale gebruiken en machtsdemonstraties van seigneurs bleven
belangrijk
Zelfs in een sterk gecentraliseerde monarchie zoals Frankrijk bleven
lokale praktijken en macht van plaatselijke heren belangrijk.
Centralisering betekende dus niet dat lokale macht meteen
verdween.
o Voorbeelden van rationalisering en professionalisering: nieuwe
functies (bv. juge de paix, 1790) en vereiste basiskennis recht bij
rechters
Er waren wel pogingen tot rationalisering en professionalisering.
Nieuwe functies zoals de juge de paix wijzen op een meer
georganiseerde rechtsbedeling.
Ook het vereisen van basiskennis recht bij rechters toont
professionalisering.
o Bestuur kost geld: gerechtsgebouwen, gevangenissen en
administratie
Hervormingen waren niet alleen ideeën, maar vroegen ook
middelen.
Gerechtsgebouwen, gevangenissen, administratie en personeel
kostten geld.
Daardoor botsten hervormingen vaak op praktische en financiële
beperkingen.
3
RÉGIME EN DE
VERLICHTING
→ Dit hoofdstuk behandelt vooral de periode van het ancien régime en de
overgang naar nieuwe ideeën over criminaliteit, straf en bestuur in de 18e eeuw.
→ Emsley toont dat deze periode niet gewoon “oud en barbaars” was, maar veel
complexer: er waren tegelijk oude praktijken, hervormingen, lokale verschillen en
nieuwe ideeën van de Verlichting.
→ De drie grote vragen zijn:
1. Hoe werkten rechtsculturen, wetten en straffen?
2. Wat verstond men onder criminaliteit?
3. Hoe gingen mensen, gemeenschappen en instellingen om met criminaliteit?
INHOUD
• Het ancien régime en het Verlichtingsdenken (cf. Emsley, hoofdstukken 2-
4)
o H2 : Rechtsculturen, wetten en straffen
o H3 : Begrip en aard criminaliteit
o H4: Omgaan met en reacties op criminaliteit
1
,HOOFDSTUK 2:
RECHTSCULTUREN,
WETTEN EN STRAFFEN
BENAMING ‘ANCIEN RÉGIME’: STATISCH VS. HERVORMING
Ancien Regime vaak als gruwelijk beschouwd op vlak van bestraffing
− Typevoorbeeld: gewelddadige executie Robert-François Damiens, maart
1757
o Robert-François Damiens probeerde koning Lodewijk XV te vermoorden en
werd in maart 1757 op extreem gewelddadige wijze geëxecuteerd.
o Deze executie wordt vaak gebruikt als symbool voor de wreedheid van het
ancien régime.
− Contrast executie en latere gedisciplineerd gevangenisregime
o De publieke, lichamelijke executie wordt vaak tegenover de latere
gevangenisstraf geplaatst.
o Daarbij lijkt het alsof straf evolueert van fysieke pijn naar opsluiting,
discipline en controle.
Whig-historici: executie aangehaald als verschuiving van barbaarse richting
humaner bestraffing via de gevangenisstraf (~lineaire geschiedenis)
Whig-historici bekijken geschiedenis vaak als een lineaire vooruitgang.
Zij zien de overgang van lijfstraffen en executies naar gevangenisstraf als een
stap van barbaarsheid naar humaniteit.
Dit is belangrijk, maar ook te simplistisch: geschiedenis verloopt niet altijd
rechtlijnig naar meer menselijkheid.
Michel Foucault: executie aangehaald als verschuiving van spektakel en
lichamelijke straf naar controle van de ziel
Foucault gebruikt de executie van Damiens om te tonen dat straf verandert van
een publiek spektakel naar een meer verborgen vorm van discipline.
Volgens Foucault verschuift straf van het lichaam naar de ziel: niet enkel pijn
toebrengen, maar gedrag, gedachten en discipline controleren.
De gevangenis is volgens hem dus niet zomaar humaner, maar een andere vorm
van macht en controle.
2
, Realiteit: wreedheid executie heel uitzonderlijk
De executie van Damiens was uitzonderlijk wreed en mag niet worden gezien als
de normale strafpraktijk van het ancien régime.
Als we één extreem voorbeeld gebruiken om een hele periode te beschrijven,
krijgen we een vertekend beeld.
Grote verklaringen hertekenen verleden
Grote theorieën, zoals die van Whig-historici of Foucault, kunnen helpen om
evoluties te begrijpen.
Maar ze kunnen het verleden ook hertekenen door vooral die voorbeelden te
kiezen die in hun verklaring passen.
Daarom moeten we steeds kritisch blijven kijken naar zulke grote historische
interpretaties.
Benaming suggereert statisch karakter en stilstand, maar voortdurende
transformaties in wetgeving en bestuurspraktijken
De term ancien régime doet soms denken aan een oude, statische en
onveranderlijke periode.
In werkelijkheid waren er voortdurend veranderingen in wetgeving, bestuur,
justitie en strafpraktijken.
Het ancien régime was dus geen periode van volledige stilstand.
− Bv. Rusland: oude gebruiken en Westerse verlichtingsidealen
o In Rusland bestonden oude gebruiken naast westerse Verlichtingsideeën.
o Dit toont dat hervorming vaak gemengd was: oude en nieuwe ideeën
konden tegelijk bestaan.
− Ook in gecentraliseerde monarchieën zoals Frankrijk
o Lokale gebruiken en machtsdemonstraties van seigneurs bleven
belangrijk
Zelfs in een sterk gecentraliseerde monarchie zoals Frankrijk bleven
lokale praktijken en macht van plaatselijke heren belangrijk.
Centralisering betekende dus niet dat lokale macht meteen
verdween.
o Voorbeelden van rationalisering en professionalisering: nieuwe
functies (bv. juge de paix, 1790) en vereiste basiskennis recht bij
rechters
Er waren wel pogingen tot rationalisering en professionalisering.
Nieuwe functies zoals de juge de paix wijzen op een meer
georganiseerde rechtsbedeling.
Ook het vereisen van basiskennis recht bij rechters toont
professionalisering.
o Bestuur kost geld: gerechtsgebouwen, gevangenissen en
administratie
Hervormingen waren niet alleen ideeën, maar vroegen ook
middelen.
Gerechtsgebouwen, gevangenissen, administratie en personeel
kostten geld.
Daardoor botsten hervormingen vaak op praktische en financiële
beperkingen.
3
