SAMENVATTING HOOFDSTUK 06 | Inleiding tot de politionele organisatie | Criminologie - UGent | JAAR 1 - SEM 2

6_TOEZICHT EN
CONTROLE
→ Deze les gaat over de manier waarop toezicht en controle op de politie in België
georganiseerd zijn.
→ Toezicht is belangrijk omdat politie een bijzondere machtspositie heeft in de
samenleving: ze beschikt over verregaande bevoegdheden en over het monopolie
op legaal geweld.
→ De les vertrekt vanuit de vraag: wie controleert de politie, hoe gebeurt dat
en waar zitten de knelpunten?

BRON VAN DEZE LES:
• Verhage, A., Feys, Y., & Stevens, A. (2022). Versnipperd toezicht? De
evolutie van toezicht op de politie in België. Panopticon, 43(1), 29-52.




1. ONTSTAAN VAN TOEZICHT OP DE POLITIE
• Belang van toezicht
o Accountability  COP
 Toezicht hangt samen met accountability, dus het afleggen van
verantwoording.
 Binnen de werkingsfilosofie van community oriented policing is
verantwoording een belangrijke pijler.
 Politie moet kunnen uitleggen wat ze doet, waarom ze dat doet en
hoe ze haar macht gebruikt.
o Monopolie van geweld, verregaande bevoegdheden
 Politie heeft het monopolie op legaal geweld binnen de
binnenlandse veiligheid.
 Politieambtenaren mogen in bepaalde omstandigheden dwang en
geweld gebruiken.
 Net daarom is toezicht noodzakelijk: hoe groter de bevoegdheden,
hoe groter de nood aan controle.
o Machtspositie
 Politie heeft een machtspositie tegenover burgers.
 Door die machtspositie bestaat er een risico op misbruik, foutief
optreden of wangedrag.
 Toezicht moet ervoor zorgen dat de politie correct, democratisch en
wettelijk handelt.
• Invulling van toezicht
o Kan zeer breed zijn: wetgeving, overheden, vakbonden….
 Toezicht is breder dan enkel klachten behandelen.
 Het kan ook bestaan uit wetten die politieoptreden begrenzen,
bestuurlijke of gerechtelijke overheden die de politie aansturen,
vakbonden, interne regels en externe controleorganen.




1

, o Opleiding, cultuur, uitrusting, rapportage, monitoring,
klachtensystemen, procedures wangedrag, statistieken over
politiefunctioneren,…
 Ook opleiding en politiecultuur zijn vormen van controle, omdat ze
bepalen hoe politiemensen handelen.
 Daarnaast zijn rapportage, monitoring, klachtensystemen,
procedures bij wangedrag en statistieken over politiefunctioneren
belangrijke instrumenten.
 Toezicht gaat dus zowel over individuele fouten als over de
algemene werking van de politieorganisatie.
o Combinatie van toezichtsinstrumenten is belangrijk
 Rijker verantwoorden (Nap & Vos, 2018)
 Eén vorm van toezicht is niet genoeg.
 Een combinatie van verschillende instrumenten geeft een
rijker en vollediger beeld van politiefunctioneren.
 Dit noemt men ook rijker verantwoorden: politie moet niet
alleen juridisch, maar ook organisatorisch, professioneel en
maatschappelijk verantwoording afleggen.
• Lange tijd geen aandacht voor functioneren politie
o In België was er lange tijd weinig beleidsmatige en wetenschappelijke
aandacht voor de werking van de politie.
o De politie werd niet systematisch opgevolgd of geëvalueerd.
• Pas in de jaren ’80 aandacht voor politie
° Vanaf de jaren ’80 kwam de politie sterker onder de aandacht.
° Dat kwam door grote incidenten en crisissen zoals de Bende van Nijvel, de CCC-
aanslagen en het Heizeldrama.
° Hierdoor werd zichtbaar dat het politiebestel problemen had op vlak van
samenwerking, informatie-uitwisseling, controle en democratische
verantwoording.
o Duurde tot Pinksterplan (1990)
 Ondanks de toenemende aandacht duurde het tot het
Pinksterplan van 1990 voor er echt formele
controlemechanismen werden uitgewerkt.
o Voerde controlemechanisme in
° Het Pinksterplan leidde mee tot de oprichting van externe controle op de
politiediensten.
 Advies van Bendecommissie 1:
 Diversiteit aan politiediensten bemoeilijkt controle
o De Bendecommissie stelde vast dat het versnipperde
politielandschap controle moeilijk maakte.
o Er waren toen nog drie grote politiediensten:
Rijkswacht, gerechtelijke politie en gemeentepolitie.
o Elk had eigen structuren, bevoegdheden en
gezagslijnen, waardoor controle onduidelijk en
versnipperd was.
 Controle op Rijkswacht is beperkt tot begroting:
controleerde dus zichzelf
o De controle op de Rijkswacht was zeer beperkt.




2

, o In de praktijk ging de controle vooral over de
begroting.
o De Rijkswacht controleerde zichzelf dus grotendeels.



 Drie voogdijministers
° De drie politiediensten vielen onder verschillende
ministers.
° Dit maakte de controle nog moeilijker, omdat er geen
duidelijke centrale verantwoordelijkheid was.
o Magistratuur: beperkte controle
 De magistratuur had in theorie gezag over
gerechtelijke onderzoeken, maar oefende in de
praktijk vaak weinig controle uit op de politie.
 Dit was een terugkerend kritiekpunt in
parlementaire onderzoekscommissies.
o Gerechtelijke politie stelde zich autonoom op
 De gerechtelijke politie liet weinig controle toe
en stelde zich vaak autonoom op.
o Gemeentepolitie: burgemeester controlerende
rol
 Bij de gemeentepolitie lag de controle vooral
bij de burgemeester.
 Dit betekende dat de controle sterk lokaal
verschilde.
 Conclusie: nood extern controleorgaan  Comité P
 De Bendecommissie kwam tot de conclusie dat er nood was
aan een extern en onafhankelijk controleorgaan.
 Hieruit groeide uiteindelijk Comité P.



2. COMITÉ P
• Vast Comité van Toezicht op de politiediensten
o Comité P is het externe controleorgaan dat toezicht houdt op de
politiediensten.
o Het is opgericht om de politie democratisch controleerbaar te maken.
• Wet van 18 juli 1991
o Comité P werd opgericht bij wet van 18 juli 1991.
o Dit gebeurde in de nasleep van de vaststellingen van de Bendecommissie
en de hervormingsdynamiek van het Pinksterplan.
• Basis: artikel 1 WPA
o “bescherming van de individuele rechten en vrijheden, evenals tot
de democratische ontwikkeling van de maatschappij”
 Comité P sluit aan bij de basisvisie uit artikel 1 van de Wet op het
Politieambt.
 Politie moet individuele rechten en vrijheden beschermen en
bijdragen aan de democratische ontwikkeling van de samenleving.
 Controle op de politie heeft dus als doel om te zorgen voor een
betere, democratische en integere politieorganisatie.




3