Economie samenvatting | KU Leuven | 2025/2026 | Van professor Anouk Vermeyen

ECONOMIE
Inhoud
Hoofdstuk 1: economie als wetenschap.................................................................................................... 6
1. Onderwerp en invalshoek.................................................................................................................. 6
2. De positieve wetenschap van de keuze............................................................................................. 7
3. De normatieve wetenschap van evaluatie en beleid.........................................................................9
Hoofdstuk 2: onze economie in perspectief.............................................................................................. 9
1. Wat is welvaart en waar komt ze vandaan........................................................................................ 9
1.1. Welvaart en consumptie.............................................................................................................. 9
1.2. Productie................................................................................................................................... 10
1.3. Toegevoegde waarde, inkomen, bbp en economische groei.....................................................10
2. Welvaart en economische groei...................................................................................................... 11
2.1. Welvaart in historisch en geografisch perspectief.....................................................................11
2.2. Niet alleen meer, maar ook anders........................................................................................... 12
2.3. Beperkingen van het bbp per capita.........................................................................................13
3. Productiviteit als motor van onze welvaart......................................................................................15
3.1. De speldenfabriek van Adam smith...........................................................................................15
3.2. Het doemscenario val Malthus.................................................................................................. 16
3.3. Ricardo en de voordelen van internationale handel..................................................................16
Hoofdstuk 3: vraag en aanbod................................................................................................................ 19
1. De ideale markt............................................................................................................................... 20
2. De vraag als uitdrukking van bereidheid tot betalen.......................................................................20
2.1. De vraag naar broodjes............................................................................................................. 20
2.2. De vloeiende marktvraagcurve................................................................................................. 21
2.3. Algemene vs. partiële vraagfuncties......................................................................................... 22
2.4. Lineaire vraagfuncties en verschuivingen.................................................................................22
3. Het aanbod als uitdrukking van marginale kosten...........................................................................24
3.1. Het aanbod van broodjes.......................................................................................................... 24
3.2. De vloeiende marktaanbodcurve............................................................................................... 25
3.3. Algemene en partiële aanbodfuncties.......................................................................................26
3.4. Lineaire aanbodfuncties en verschuivingen...............................................................................26
4. Prijsvorming..................................................................................................................................... 28
4.1. Het marktevenwicht.................................................................................................................. 28
4.2. De algebra van het evenwicht bij lineariteit..............................................................................28
Comparatief statistische analyse voorbeelden....................................................................................29
Hoofdstuk 4: elasticiteiten en schokken.................................................................................................30
1. Schokken in vraag en aanbod......................................................................................................... 31
1.1. Aanbodschokken....................................................................................................................... 31
1.2. Vraagschokken.......................................................................................................................... 32
1

, 1.3. Van helling naar elasticiteit....................................................................................................... 34
2. De eigen prijselasticiteit.................................................................................................................. 34
2.1. De eigen prijselasticiteit van de vraag......................................................................................35
Figuur 4.6: de prijselasticiteit van de vraag......................................................................................35
2.2. Perfect elastische en perfect inelastische vraagcurven.............................................................36
2.3. Relatie tussen prijselasticiteit van de vraag en verandering in opbrengsten.............................36
2.4. Gewone goederen..................................................................................................................... 37
2.5. De eigen prijselasticiteit van het aanbod..................................................................................37
3. De inkomsenselasticiteit.................................................................................................................. 38
3.1. Engel-curven............................................................................................................................. 38
3.2. Relatie tussen inkomstenelasticiteit en budgetaandelen...........................................................38
4. De kruiselingse prijselasticiteit........................................................................................................ 40
Hoofdstuk 11: overheidsinterventie........................................................................................................ 41
1. Niet-marktconforme interventies: prijs- en hoeveelheidsregulering................................................41
1.1. Maximumprijs............................................................................................................................ 41
1.2. Minimumprijs............................................................................................................................. 42
1.3. Quota........................................................................................................................................ 43
Prijsregulering en quota: besluit....................................................................................................... 43
2. Marktconforme interventies: belastingen en subsidies....................................................................44
2.1. Accijnzen en btw....................................................................................................................... 44
2.2. Een accijnsbelasting op de producent.......................................................................................45
2.3. Drie inzichten: incidentie, distortie en equivalentie...................................................................46
Hoofdstuk 5: speltheorie en martkwerking.............................................................................................48
1. Het gevangenendilemma................................................................................................................ 49
1.1. De bouwsteen van speltheorie.................................................................................................. 49
1.2. Het evenwicht in dominante strategieën...................................................................................50
2. Coördinatiespelen............................................................................................................................ 50
2.1. Het Nash-evenwicht.................................................................................................................. 50
2.2. The battle of the sexes (belang van coördinatie)......................................................................50
3. Bindende afspraken, sociale normen en overheidsinterventie........................................................52
Hoofdstuk 8: ondernemingen op outputmarkt........................................................................................52
1. Winstmaximalisatie......................................................................................................................... 52
1.1. Economische winst.................................................................................................................... 52
1.2. Opbrengsten en kosten in de broodjeszaak...............................................................................54
1.3. De outputregel en de sluitingsregel..........................................................................................58
2. Het aanbod van competitieve ondernemingen................................................................................60
2.1. Opbrengsten, kosten en aanbod van een individuele onderneming..........................................60
2.2. De marktvraag en de sluitingsregel...........................................................................................62
3. maximaliseren ondernemingen hun winst?.....................................................................................63
3.1. Gedragstheorieën...................................................................................................................... 64
Hoofdstuk 10: de markt: goed of slecht?................................................................................................ 65
2

, 1. De markt is goed: pareto-efficiëntie................................................................................................ 65
1.1. Pareto-efficiëntie....................................................................................................................... 65
1.2. Volmaakte mededinging en marktefficiëntie.............................................................................67
Hoofdstuk 9: ondernemingen op factormarkten.....................................................................................69
1. Productie......................................................................................................................................... 69
1.1. De productiefunctie................................................................................................................... 69
1.2. Het gemiddelde en marginale product......................................................................................70
1.3. Schaalopbrengsten.................................................................................................................... 72
2. Kosten op lange termijn................................................................................................................... 73
2.1. Kostenminimalisering en de vraag naar productiefactoren.......................................................74
2.2. Totale kosten op lange termijn.................................................................................................. 74
H12: onvolmaakte mededinging............................................................................................................. 76
1. Marktmacht: definitie en oorzaken.................................................................................................. 76
1.1. Technologische belemmeringen................................................................................................ 77
Exclusief gebruiksrecht van productiefactoren.................................................................................78
Technologische kennis..................................................................................................................... 79
1.2. Wettelijke belemmeringen........................................................................................................ 79
1.3. Strategische belemmeringen.................................................................................................... 79
2. Monopolie........................................................................................................................................ 79
2.1. De outputkeuze in geval van uniforme prijszetting...................................................................79
2.2. Monopolie vs. volmaakte mededinging.....................................................................................81
3. Prijsdiscriminatie............................................................................................................................. 81
3.1. Perfecte prijsdiscriminatie......................................................................................................... 81
3.2. Prijsdiscriminatie door marktsegmentatie.................................................................................82
3.3. Prijsdiscriminatie door zelfselectie............................................................................................83
Hoofdstuk 10: de markt: goed of slecht?................................................................................................ 84
Hoofdstuk 13: publieke goederen en externe effecten...........................................................................85
1. Publieke goederen.......................................................................................................................... 85
1.1. Niet-uitsluitbaarheid en niet-rivaliteit in consumptie.................................................................85
1.2. Quasipublieke goederen............................................................................................................ 85
1.3. Maatschappelijk wenselijk aanbod van zuivere publieke goederen...........................................86
1.4. Het vrijbuitersprobleem............................................................................................................. 87
2. effecten.......................................................................................................................................... 89
2.1. Positieve en negatieve externe effecten in productie en consumptie........................................89
2.2. Pareto-efficiëntie en het efficiënte vervuilingsniveau................................................................89
3. Uitstootnormen................................................................................................................................ 91
4. Milieuheffingen................................................................................................................................ 93
5. Verhandelbare emissierechten........................................................................................................ 94
Hoofdstuk 15: verdeling en herverdeling................................................................................................ 96
1. Verdeling......................................................................................................................................... 96
1.1. Van pimaire inkomen tot individuele welvaart..........................................................................96
3

, 1.2. Histogram en decielverdeling.................................................................................................... 98
1.3. Ongelijkheid en armoede........................................................................................................ 101
2. herverdeling.................................................................................................................................. 103
2.1. Inkomstenbelasting................................................................................................................. 104
2.2. Sociale zekerheid.................................................................................................................... 107
2.3. uITDAGINGEN.......................................................................................................................... 109
Hoofdstuk 17: de nationale rekening.................................................................................................... 111
Inleiding: macro-economie=.............................................................................................................. 112
1. Wat is de productie: een voorbeeld...............................................................................................112
2. Het bruto binnelands product........................................................................................................ 113
2.1. De terminologie....................................................................................................................... 113
2.2. Het bbp in de economische kringloop.....................................................................................114
2.3. De productiebenadering: de bruto toegevoegde waarde........................................................114
2.4. De inkomensbenadering van het bbp......................................................................................115
2.5. De bestedingsbenadering: de finale goederen........................................................................116
2.6. Eén bbp, 3 benaderingsswijzen............................................................................................... 118
3. De betalingsbalans........................................................................................................................ 118
3.1. Drie rekeningen registreren de oorsprong en de aanwendig van de middelen........................119
3.2. Onevenwichten in de betalingsbalans.....................................................................................119
4. Het nationaal inkomen.................................................................................................................. 120
4.1. het bruto en netto nationaal inkomen.....................................................................................120
4.2. Het netto nationaal beschikbaar inkomen...............................................................................121
4.3. het nnbi, de netto binnelandse vraag en lopende rekening.....................................................122
Hoofdstuk 18: het bbp als maatstaf van de economische activiteit......................................................123
1. Nominaal en reëel bbp.................................................................................................................. 123
2. De link tussen nominaal en reëel bbp: de bbp-deflator.................................................................124
2.1. De bbp-deflator....................................................................................................................... 124
3. Van niveau naar groei................................................................................................................... 125
3.1. Absolute en relatieve toename................................................................................................ 125
4. Groeicijfers als bril op wereld en geschiedenis..............................................................................126
5. Inflatie en nominale groei.............................................................................................................. 128
6. Groei van het bbp en welvaart...................................................................................................... 129
Hoofdstuk 19: geld en bankwezen........................................................................................................ 130
0. Basisconcepten uit H20................................................................................................................. 130
0.1. De slotwaarde en de actuele waarde......................................................................................130
0.2. De obligatiemarkt en de aandeelmarkt...................................................................................131
1. Functies van geld.......................................................................................................................... 133
2. Van goud naar bankbiljetten en deposito’sVan goud naar chartaal geld.......................................134
2.1. Van goud naar chartaal geld................................................................................................... 134
2.2. Van chartaal naar giraal geld..................................................................................................135
2.3. De geldhoeveelheid: M1, M2, M3............................................................................................... 137
4

, 2.4. Cryptomunten......................................................................................................................... 138
3. Het geldaanbod en de basismechanismen van geldcreatie...........................................................139
3.1. Het aanbod van geld: het basismechanisme...........................................................................139
3.2. De rol van de centrale bank: het aanbod van basisgeld..........................................................139
3.3. De geldbasismultiplicator........................................................................................................ 142
4. Het aanbod van geld..................................................................................................................... 142
4.1. De transactievraag naar geld.................................................................................................. 144
4.2. De vermogensvraag naar geld................................................................................................145
4.3. Een analytische uitdrukking voor de geldvraag.......................................................................146
5. Het evenwicht tussen geldvraag en geldaanbod...........................................................................146
6. Reële rente en nominale rente...................................................................................................... 148
Hoofdstuk 24: de vraagzijde en de reële sfeer.....................................................................................149
2. De goederenmarkt op korte termijn: uitgangspunten....................................................................149
3. Een gesloten economie zonder overheid met exogene.................................................................150
3.1. De aggregatieve vraag............................................................................................................ 150
3.2. De structurele vorm van het economische model...................................................................153
3.3. Comparatieve statica.............................................................................................................. 156
4. Een gesloten economie met overheid met exogene investeringen...............................................157
4.1. De agregatieve vraag in een gesloten economie met overheid...............................................157
5. Een open economie....................................................................................................................... 159
5.1. De aggregatieve vraag voor een open economie....................................................................159
5.2. Het structurele model voor een open economie......................................................................160
5.3. De multiplicatoren voor een open economie...........................................................................161
Hoofdstuk 26: de aggregatieve vraag, het aggregatief aanbod en inflatie...........................................162
1. De aggregatieve vraag.................................................................................................................. 162
2. Het aggregatief aanbod................................................................................................................. 163
3. Het evenwicht op de outputmarkt.................................................................................................164
4. Toepassingen................................................................................................................................ 164
5. Inflatie en deflatie......................................................................................................................... 165
5.1. Definitie en meting van inflatie............................................................................................... 165
5.2. Oorzaken van inflatie.............................................................................................................. 166
5.3. Gevolgen van inflatie............................................................................................................... 167
5.4. Deflatie.................................................................................................................................... 168
Hoofdstuk 23: de wisselkoers............................................................................................................... 170
1. Enkele begrippen........................................................................................................................... 170
2. De prijsvorming op de wisselmarketen.......................................................................................... 171
3. Factoren die de prijsvorming beïnvloeden.....................................................................................172
3.1. Effecten van een wijziging in de rente.....................................................................................172
3.2. Het prijsniveau in binnen en buitenland..................................................................................173
3.3. De economische activiteit in binnen- en buitenland................................................................174


5

,HOOFDSTUK 1: ECONOMIE ALS WETENSCHAP

1. ONDERWERP EN INVALSHOEK

Enkele definities:

 ‘Economics is the study of economies.’

o In Engels 2 termen voor economie als studieobject en als wetenschap  In Nederlands
1 term

 ‘The science which studies human behavior as a relationship between ends and scarce
means which have alternative uses.’

o Bestudeerd humaan gedrag: we willen doelen bereiken met bepaalde middelen

o De middelen zijn beperkt waardoor we keuzes moeten maken


6

,  ‘Economics is the study of how human beings coordinate their wants and desires, given the
decision-making mechanisms, social customs, and political realities of the society.’

o We maken keuzes in een bepaalde samenleving, onze keuzes zijn afhankelijk van de
samenleving waarin we leven

 ‘Political economy or economics is a study of mankind in the ordinary business of life; it
examines that part of individual and social action which is most closely connected with the
attainment and with the use of the material requisites of wellbeing.’ (Alfred Marshall)

o We maken individuele keuzes die invloed hebben op andere

o Material requisites of wellbeing: de mate waarin we de behoeftes die we hebben kunnen
bevredigen met goederen of diensten

 Wat kunnen individuen en samenlevingen doen om welvarend te worden?

 Economie:
o Positieve luik (2.):
 Een wetenschap die de samenleving bestudeert
 We bestuderen de keuzes die leiden tot een maatschappelijke uitkomst
 Als samenspel van de keuzes van mensen
 ~ Observeren en meten
 Maar dan kijken we waarom bijv. inkomsten ongelijk zijn en wat we
daar aan kunnen doen (normatief luik)
o Normatieve luik (3.):
 Evaluatie van de uitkomsten in termen van welvaart
 Kijken of de uitkomsten goed zijn voor onze welvaart
 Niet iedereen met elkaar eens  bij positief luik wel iedereen met elkaar
eens
 Indien nodig: beleidsvoorstellen ter bijsturing

Niet het onderwerp, wel de invalshoek bepaalt de essentie van economie: alle onderwerpen kan je
vanuit een economische invalshoek bekijken(vb. gezondheid, onderwijs…)




2. DE POSITIEVE WETENSCHAP VAN DE KEUZE

 Economische agenten: personen en instellingen die beslissingen nemen betreffende
activiteiten als productie, consumptie, maar ook aan- en verkoop van goederen en diensten,
sparen, het toestaan of opnemen van leningen,...

o Alle individuen in de economie die beslissingen nemen

 Drie soorten beslissingsnemers (alle 3 kunnen produceren + consumeren)

o Gezinnen: vooral consumeren, maar steeds meer produceren (vb. vinted)

o Ondernemingen: meer aan de producerende kant, maar consumeren ook bijv.
elektriciteit

o Overheid: producent voor publieke goederen

o (+ Buitenland)

7

, o (+ Financiële agenten)



Figuur 1.1.: een eenvoudige economische kringloop




Gezinnen leveren arbeid, daar staat een geldstroom tegenover. Ondernemingen produceren goederen
en diensten en verkopen die aan gezinnen en de gezinnen betalen daarvoor en gebruiken daarvoor hun
inkomen

 Donker blauw: reeële stroom van goederen of productiefactoren, van aanbod van gezinnen
aan ondernemingen (=arbeid), We stellen onze arbeid ter beschikking aan de onderneming,
o Onderneming gaat het inkomen voorzien
o Hier ontstaat de arbeidsmarkt
 Arbeidsinkomen kan gezin besteden aan goederen en diensten  outputmarkten: alle goederen
en diensten die worden geproduceerd door de ondernemingen die de gezinnen aankomen
 Consumptie uitgave  niet al je inkomen aan besteden maar ook sparen (= spaar lek, niet alles
vloeit terug in de kringloop)
 Lekkage: overheid belast
o Loon wig: van bruto  nettoloon (= boven zijde bij arbeidsmarkten)
o Bij outputmarkt komen er btw en accijnzen bij
 Buitenland is ook een lek



 Het rationele-keuzemodel:

o Iedereen probeert voor zichzelf het best mogelijke resultaat te bereiken: de homo
economicus

o Enkele misverstanden over de rationele keuze:

 Niet alleen vanuit materieel eigenbelang, maar ook vanuit altruïsme,
misantropie,... Iedereen vult zelf in wat ‘het beste’ voor hen is

 Altruïsme: goed doen voor een ander

 Geen waardeoordeel geven over de keuzes die mensen maken

 Niet altijd perfect geïnformeerd: Bij hoge informatiekost, is het rationeel om
niet/onvolledig te informeren

 Vb. Tweedehands, huizenmarkt..

 Ook vaak keuzes door afspraken, gewoontes, sociale normen,...

 Niet enkel individuele, ook collectieve beslissingen


8

,  Vb. bij een gezin + bedrijf vloeit 1 keuze uit hoewel individuele ze niet
dezelfde hebben

o Evenwicht en rationele keuze: bv. even lange wachtrijen in de supermarkt

 Alle rationele keuzes in de samenleving leiden tot een evenwicht (niemand wil
van keuze veranderen)

 Vb, kassa met lange rij, dus je kiest een korte rij, Als de rijen even lang zijn
is er een evenwicht

o Samenspel en uitkomsten: bv. woonkeuze, prijzenoorlog,...

 Prijzenoorlog: marketen waar maar paar producenten zijn vb. providers, die
verschillen van diensten maar bieden gelijkaardig product  Als de ene van prijs
verlaagt zal de andere dat ook doen

 Woonkeuze: mensen wonen in huizen afhankelijk van hun vereisten, maar vinden
belangrijk bijv, als ze kinderen hebben dat ze in een buurt wonen met kinderen,
Ontstaan van segregatie, een buurt met gezinsvormen die gelijkaardig zijn.



3. DE NORMATIEVE WETENSCHAP VAN EVALUATIE EN BELEID

 ‘Economie is de wetenschap ... die de uitkomsten van dit samenspel evalueert in termen van
welvaart en, indien nodig, beleidsvoorstellen doet ter bijsturing’

 Welvaart: de mate waarin de leden van een maatschappij hun behoeften bevredigd zien (H2)

 Pareto-verbetering: wanneer de welvaart van minstens één individu verhoogt en niemand zijn
welvaart ziet achteruitgaan

o Moeten het doen als het mogelijk is

 Pareto-efficiëntie: wanneer er geen Pareto-verbetering mogelijk is (geen verspilling)

 Verspilling moet vermeden worden, maar Pareto laat niet toe alle toestanden met elkaar te
vergelijken: waardeoordeel nodig, bv. welvaartsverdeling (80,20) vs (40,40)?

o Pareto-criterium zegt niet welk pareto-efficiëntie het beste is, hiervoor is waardeoordeel
nodig

HOOFDSTUK 2: ONZE ECONOMIE IN PERSPECTIEF

1. WAT IS WELVAART EN WAAR KOMT ZE VANDAAN
1.1. WELVAART EN CONSUMPTIE
 Welvaart van een maatschappij hangt af van de behoeftebevrediging (consumptie) van de leden
van die samenleving (consumenten)
 Sparen = niet-consumeren
o Sparen = uitgestelde consumptie
o Toename van vermogen
 Consumptiegoederen:
o De meeste consumptiegoederen verdwijnen door ze te gebruiken:
altijden, benzine,…
o Duurzame consumptiegoederen verslijten wel, maar worden niet onbruikbaar:
 Smartphone, kleding, woonhuizen, auto’s,…
 Uitgestelde consumptie = vorm van sparen

9

, 1.2. PRODUCTIE
 Productie omvat alle activiteiten waardoor
o goederen en diensten tot stand gebracht worden, en
o op de gepaste tijd en plaats ter beschikking worden gesteld
 Productieproces: zet inputs om in output
 Inputs:
o Lopende inputs (grondstoffen + hulpstoffen)
o Productiefactoren: bijv. arbeid en kapitaal
 De arbeid is vaak heel klein ten opzichte van de andere prodcutiefactoren
 2 soorten kapitaal namelijk
1) Fysiek kapitaal (een winkel, een toobank, een oven,..)
2) Menselijk kapitaal (de vaardigheid en vakkennis van degen die broodjes
belegt)
 Eenvoudig voorbeeld: een broodjeszaak



Figuur 1.1: het productieproces zet inputs om in output




 Lopende input (=verbruikt als het product is afgewerkt)
o Grondstoffen: broodjeszaak doet aankopen van andere producten
o Hulpstoffen zitten niet in het product zelf
 Productiefactoren (niet onmiddellijk verbruikt)
o Kapitaal gebruik je voor een lange tijd waardoor het verslijt en je het moet vervangen
 Voorbeeld
o Output €5 + lopende input €3
o €2 bruto toegevoegde waarde aan de lopende input
o Ook depreciatie (= waardevermindering) van kapitaal  bijv. €0.5
o €2 - €0.5 = €1.5 netto toegevoegde waarde (=de gecreëerde toegevoegde waarde)
 Personeel + eigenaar (risicovoller) wordt vergoed hiermee



1.3. TOEGEVOEGDE WAARDE, INKOMEN, BBP EN ECONOMISCHE GROEI
 Doel van de productie:
o Waarde output > waarde van de lopende inputs
 Verschil = bruto toegevoegde waarde
 = de waarde die arbeid en kapitaal aan de lopende inputs hebben toegevoegd
o Als we ook depreciatie aftrekken: netto toegevoegde waarde
 Wat kan uitgekeerd worden als vergoeding aan de productiefactoren
 Inkomen = toegevoegde waarde
 Hoe meer TW hoe meer inkomen = hoe meer welvaart
 Uitbreidbaar tot de volledige economie:
o Productie door bedrijven, ook door overheid
o Creatie van toegevoegde waardes, de som is:
o bbp = bruto binnenlands product
10