Psychodynamisch werken met volwassenen en ouderen
Table of Contents
COLLEGE 1: HET ACHTERLIGGENDE MENSBEELD EN DE BASIS ASSUMPTIES ..................... 5
HET ACHTERLIGGENDE MENSBEELD ......................................................................................... 5
BASISASSUMPTIES PAT ........................................................................................................ 5
HET ONBEWUSTE ...................................................................................................................... 5
HET ONTWIKKELINGSPERSPECTIEF ................................................................................................ 5
OOG VOOR COMPLEXITEIT EN HET SINGULIERE ................................................................................. 6
GERICHT OP DE HELE PERSOON ................................................................................................... 6
OVERDRACHT EN TEGEN-OVERDRACHT ......................................................................................... 7
INNERLIJKE WERELD .................................................................................................................. 7
CONTINUÏTEIT TUSSEN ‘NORMALITEIT’ EN PATHOLOGIE ...................................................................... 7
PAT: THERAPEUTISCHE TECHNIEKEN ....................................................................................... 8
HET DYNAMISCHE ONBEWUSTE: EEN HISTORISCHE SCHETS ........................................................... 8
HET DYNAMISCH ONBEWUSTE ..................................................................................................... 8
1E TOPIEK OF TOPISCH MODEL (1897-1923) ................................................................................... 9
2E TOPIEK OF STRUCTUREEL MODEL (1923) .................................................................................. 10
HET OB ALS STRUCTUURELEMENT .............................................................................................. 10
HET DYNAMISCH ONBEWUSTE: SAMENVATTEND ............................................................... 11
WHAT WORKS FOR WHOM: THE FOUR PSYCHOLOGIES ............................................................... 11
DRIFT-PSYCHOLOGIE (S. FREUD):............................................................................................... 11
EGO-PSYCHOLOGIE: ............................................................................................................... 11
OBJECTRELATIETHEORIE/GEHECHTHEID: ...................................................................................... 11
ZELFPSYCHOLOGIE: ................................................................................................................ 11
COLLEGE 2: ACHTER DE DEUR VAN DE PSYCHO- DYNAMISCHE PSYCHOTHERAPIE: HET
KADER EN DE SETTING .................................................................................................. 12
INLEIDING: HET CONCEPT ‘KADER’ GESITUEERD EN GEDEFINIEERD ................................................ 12
DEFINITIE: GEHEEL AAN AFSPRAKEN OVER 4 DIMENSIES ................................................................... 12
KADER VERSUS SETTING ........................................................................................................... 12
KORTE HISTORIEK ............................................................................................................. 12
DE ‘SOFA’ ALS EEN NIEUWE OPSTELLING ...................................................................................... 13
DRIE GRONDREGELS (FREUD, 1912) ........................................................................................... 13
DIVERSE KADERS .................................................................................................................... 14
DE VIER HOOFDDIMENSIES VAN HET KADER EN DE BASISVOORWAARDEN VOOR ONTSTAAN THERAPEUTISCH
PROCES .......................................................................................................................... 14
TIJDSDIMENSIE ....................................................................................................................... 14
RUIMTE-DIMENSIE: KADREREN IS ZOWEL BINNEN- ALS BUITENSLUITEN ................................................ 15
REGELS ................................................................................................................................ 16
WERKWIJZE ........................................................................................................................... 17
VAN KADER NAAR ONTMOETINGSRUIMTE: HET KADER GERAAKT GEÏNVESTEERD, BELADEN MET AFFECT EN
BETEKENIS ...................................................................................................................... 17
PSYCHOTHERAPIERUIMTE, ONTMOETINGSRUIMTE ........................................................................... 17
HET KADER GERAAKT BELADEN MET AFFECT EN BETEKENIS ................................................................ 18
1
,TIJD ALS BONDGENOOT: BELANG VAN HISTORICITEIT........................................................................ 18
RUIMTE ALS BONDGENOOT: EEN EIGEN PLEK ................................................................................. 19
TRANSITIONELE RUIMTE ...................................................................................................... 19
DE THERAPIE-RUIMTE ALS ‘PLAYGROUND’, PODIUM OF SPELSCÈNE, EN DUS ALS ‘NARRATIEVE FACILITATOR’
.................................................................................................................................... 20
EEN ‘PLAYGROUND’ SANVILLE, 1991 .......................................................................................... 20
SUSPENSION OF DISBELIEF ....................................................................................................... 20
REGIEVOERING ...................................................................................................................... 21
DE THERAPIEKAMER ALS TONEELPODIUM ...................................................................................... 21
THERAPIE ALS EEN ‘ALSOF-SPEL’, ALS VERBEELDENDE ACTIVITEIT ....................................................... 21
COLLEGE 3: WEERSTAND EN AFWEER ............................................................................ 23
VERANDEREN IN PT? ......................................................................................................... 23
WEERSTAND (FREUD) ........................................................................................................ 23
OMGAAN MET WEERSTAND ........................................................................................................ 23
WEERSTAND EN AFWEER .......................................................................................................... 24
AFWEER (S. FREUD) .......................................................................................................... 24
KENMERKEN (CRAMER, 2008) ............................................................................................. 24
LUISTEREN NAAR AFWEER IN PT............................................................................................ 25
WANNEER? ........................................................................................................................... 25
WELKE VORMEN? ................................................................................................................... 26
BESLUIT ......................................................................................................................... 30
COLLEGE 4: DE RELATIE IN PSYCHODYNAMISCHE PSYCHOTHERAPIE ............................. 31
INLEIDING EN SITUERING VAN CONCEPTEN IN EEN HISTORISCHE EN ACTUEEL PERSPECTIEF .................. 31
DE THERAP RELATIE GEBASEERD OP 2 INGREDIËNTEN ...................................................................... 31
HET CREËREN VAN EEN VEILIGE SFEER ......................................................................................... 32
DE THERAPEUTISCHE RELATIE ALS WERKALLIANTIE .......................................................................... 33
OBJECT, OBJECTRELATIE EN HERHALING ................................................................................. 33
DE THERAPEUTISCHE RELATIE ALS EEN NIEUWE OBJECTRELATIE OM IN TE GROEIEN.................................. 34
EEN RELATIE VAN OVERDRACHT EN TEGENOVERDRACHT ................................................................... 37
COLLEGE 5: NEUROTISCHE PROBLEMATIEK – INLEIDING/RECAPITULATIE/VERDIEPING... 41
THEORETISCHE RECAPITULATIE EN OPFRISSING… ..................................................................... 41
DIMENSIE 1: ONTWIKKELINGSNIVEAU .......................................................................................... 41
DIMENSIE 2: ‘PERSOONLIJKHEIDSTYPES’ ...................................................................................... 45
GEHECHTHEIDSTHEORIEËN: HOW ATTACHMENT WORKS EMOTIONALLY .............................................. 46
COLLEGE 6 : NEUROTISCHE PROBLEMATIEK – AANVANGSFASE ...................................... 50
PSYCHODYNAMISCHE THERAPIE BIJ NEUROTISCHE PROBLEMATIEK ................................................ 50
RATIONALE ............................................................................................................................ 50
WAAROM RELATIONELE FOCUS? MENSEN ZIJN RELATIONELE WEZENS! ................................................ 52
CENTRALE PERSOONLIJKHEIDSDYNAMIEK= INTERPERSOONLIJK AFFECTIEVE FOCUS (IPAF) ...................... 53
INTROJECTIEF (SELF-DEFINITION) VS. ANACLITISCH (RELATEDNESS) .................................................... 53
DOELSTELLINGEN EN FOCUS ..................................................................................................... 54
2
,STRUCTUUR VAN BEHANDELING ........................................................................................... 54
DOELEN EERSTE FASE .............................................................................................................. 54
EERSTE FASE: STRATEGIEËN ....................................................................................................... 55
BETREKKEN/MOTIVEREN: .......................................................................................................... 55
FORMULEREN VAN DE IPAF ....................................................................................................... 56
INTERVENTIES IN AANVANGSFASE ............................................................................................... 57
THERAPEUTISCHE HOUDING ..................................................................................................... 58
INHOUDELIJKE FOCUS .............................................................................................................. 58
SAMENVATTING AANVANGSFASE ........................................................................................... 59
COLLEGE 7 + 8: NEUROTISCHE PROBLEMATIEK – MIDDENFASE ....................................... 59
INTERVENTIES IN AANVANGSFASE.......................................................................................... 59
BASISPRINCIPES INTERVENTIES .................................................................................................. 60
INHOUDELIJKE FOCUS (IPAF) .................................................................................................... 61
DOELEN MIDDENFASE ........................................................................................................ 62
MIDDENFASE: DOORWERKEN RICHTING VERANDERING .................................................................... 62
EINDFASE ....................................................................................................................... 63
DOELEN EINDFASE .................................................................................................................. 63
TYPISCHE REACTIES… .............................................................................................................. 64
COLLEGE 9+10: DE PSYCHODYNAMISCHE BENADERING VAN
PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN (PHS) ...................................................................... 66
DE PSYCHODYNAMISCHE VISIE (A) OP DE CONCEPTEN NARCISME EN BORDERLINE: FREUD, KERNBERG, &
KOHUT ........................................................................................................................... 66
DE TERM NARCISME ................................................................................................................ 66
DE TERM BORDERLINE ............................................................................................................. 67
NEUROTISCHE VS BORDERLINE STRUCTUUR .................................................................................. 68
HEINZ KOHUT (1971): DE NARCISTISCHE PATIËNT .......................................................................... 68
KOHUT VS KERNBERG .............................................................................................................. 69
ILLUSTRATIE VAN HET NARCISME: DORIAN GRAY ............................................................................. 70
MALIGNE NARCISME (KERNBERG, 1984) ...................................................................................... 71
DSM EN PSYCHODYNAMISCHE VISIE: WAT IS HET VERSCHIL?............................................................ 71
DE PSYCHODYNAMISCHE VISIE (B): GEHECHTHEID EN MENTALISATIE BIJ DE BORDERLINE PATIËNT .......... 73
INTERNE WERKMODEL BIJ VOLWASSENEN ..................................................................................... 73
GEHECTHEIDSSTIJL BIJ VOLWASSENEN ......................................................................................... 73
MENTALISEREN (BATEMAN & FONAGY, 2004) ............................................................................... 74
COLLEGE 11: EEN PSYCHODYNAMISCHE VISIE OP PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN: DE
BEHANDELING ............................................................................................................. 77
PSYCHOTHERAPIE ALS VOORKEURBEHANDELING ...................................................................... 77
THERAPEUTISCHE SUGGESTIES VOOR BEHANDELING BIJ NARCISME. ................................................... 77
WAT ZIJN EVIDENCE-BASED BEHANDELINGEN VANUIT PSYCHODYNAMISCHE HOEK?................................ 77
MENTALISATION BASED TREATMENT (MBT) ............................................................................. 78
MBT: PRAKTISCH .................................................................................................................... 78
DOEL MBT BIJ BPS (BORDERLINE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS)....................................................... 78
MANIEREN VAN PSYCHISCH FUNCTIONEREN DIE HET MENTALISEREN VOORAF GAAN................................ 78
3
, DE REFLECTIEVE MODUS .......................................................................................................... 79
DE GEHECHTHEIDSRELATIE ....................................................................................................... 79
SPIEGELING........................................................................................................................... 79
MENTALISEREN IN DE KLINISCHE PRAKTIJK .................................................................................... 80
TRANSFERENCE FOCUSED PSYCHOTHERAPY (TFP) ................................................................... 82
TFP: PRAKTISCH .................................................................................................................... 83
TFP: INHOUDELIJK .................................................................................................................. 83
DE 3 BELANGRIJKSTE INTERVENTIES............................................................................................. 84
TFP: DE WERKZAAMHEID IS BEWEZEN ......................................................................................... 85
KLINISCHE PSYCHOTHERAPIE VANUIT EEN COHERENT PSYCHODYNAMISCH BEHANDELMODEL KLIPP (UPC
KULEUVEN, CAMPUS KORTENBERG) ...................................................................................... 86
WAT IS KLINISCHE PSYCHOTHERAPIE? ......................................................................................... 86
ALGEMEEN BESLUIT ................................................................................................................. 86
COLLEGE 12: INTEGRATIEF COLLEGE ............................................................................. 87
4
Table of Contents
COLLEGE 1: HET ACHTERLIGGENDE MENSBEELD EN DE BASIS ASSUMPTIES ..................... 5
HET ACHTERLIGGENDE MENSBEELD ......................................................................................... 5
BASISASSUMPTIES PAT ........................................................................................................ 5
HET ONBEWUSTE ...................................................................................................................... 5
HET ONTWIKKELINGSPERSPECTIEF ................................................................................................ 5
OOG VOOR COMPLEXITEIT EN HET SINGULIERE ................................................................................. 6
GERICHT OP DE HELE PERSOON ................................................................................................... 6
OVERDRACHT EN TEGEN-OVERDRACHT ......................................................................................... 7
INNERLIJKE WERELD .................................................................................................................. 7
CONTINUÏTEIT TUSSEN ‘NORMALITEIT’ EN PATHOLOGIE ...................................................................... 7
PAT: THERAPEUTISCHE TECHNIEKEN ....................................................................................... 8
HET DYNAMISCHE ONBEWUSTE: EEN HISTORISCHE SCHETS ........................................................... 8
HET DYNAMISCH ONBEWUSTE ..................................................................................................... 8
1E TOPIEK OF TOPISCH MODEL (1897-1923) ................................................................................... 9
2E TOPIEK OF STRUCTUREEL MODEL (1923) .................................................................................. 10
HET OB ALS STRUCTUURELEMENT .............................................................................................. 10
HET DYNAMISCH ONBEWUSTE: SAMENVATTEND ............................................................... 11
WHAT WORKS FOR WHOM: THE FOUR PSYCHOLOGIES ............................................................... 11
DRIFT-PSYCHOLOGIE (S. FREUD):............................................................................................... 11
EGO-PSYCHOLOGIE: ............................................................................................................... 11
OBJECTRELATIETHEORIE/GEHECHTHEID: ...................................................................................... 11
ZELFPSYCHOLOGIE: ................................................................................................................ 11
COLLEGE 2: ACHTER DE DEUR VAN DE PSYCHO- DYNAMISCHE PSYCHOTHERAPIE: HET
KADER EN DE SETTING .................................................................................................. 12
INLEIDING: HET CONCEPT ‘KADER’ GESITUEERD EN GEDEFINIEERD ................................................ 12
DEFINITIE: GEHEEL AAN AFSPRAKEN OVER 4 DIMENSIES ................................................................... 12
KADER VERSUS SETTING ........................................................................................................... 12
KORTE HISTORIEK ............................................................................................................. 12
DE ‘SOFA’ ALS EEN NIEUWE OPSTELLING ...................................................................................... 13
DRIE GRONDREGELS (FREUD, 1912) ........................................................................................... 13
DIVERSE KADERS .................................................................................................................... 14
DE VIER HOOFDDIMENSIES VAN HET KADER EN DE BASISVOORWAARDEN VOOR ONTSTAAN THERAPEUTISCH
PROCES .......................................................................................................................... 14
TIJDSDIMENSIE ....................................................................................................................... 14
RUIMTE-DIMENSIE: KADREREN IS ZOWEL BINNEN- ALS BUITENSLUITEN ................................................ 15
REGELS ................................................................................................................................ 16
WERKWIJZE ........................................................................................................................... 17
VAN KADER NAAR ONTMOETINGSRUIMTE: HET KADER GERAAKT GEÏNVESTEERD, BELADEN MET AFFECT EN
BETEKENIS ...................................................................................................................... 17
PSYCHOTHERAPIERUIMTE, ONTMOETINGSRUIMTE ........................................................................... 17
HET KADER GERAAKT BELADEN MET AFFECT EN BETEKENIS ................................................................ 18
1
,TIJD ALS BONDGENOOT: BELANG VAN HISTORICITEIT........................................................................ 18
RUIMTE ALS BONDGENOOT: EEN EIGEN PLEK ................................................................................. 19
TRANSITIONELE RUIMTE ...................................................................................................... 19
DE THERAPIE-RUIMTE ALS ‘PLAYGROUND’, PODIUM OF SPELSCÈNE, EN DUS ALS ‘NARRATIEVE FACILITATOR’
.................................................................................................................................... 20
EEN ‘PLAYGROUND’ SANVILLE, 1991 .......................................................................................... 20
SUSPENSION OF DISBELIEF ....................................................................................................... 20
REGIEVOERING ...................................................................................................................... 21
DE THERAPIEKAMER ALS TONEELPODIUM ...................................................................................... 21
THERAPIE ALS EEN ‘ALSOF-SPEL’, ALS VERBEELDENDE ACTIVITEIT ....................................................... 21
COLLEGE 3: WEERSTAND EN AFWEER ............................................................................ 23
VERANDEREN IN PT? ......................................................................................................... 23
WEERSTAND (FREUD) ........................................................................................................ 23
OMGAAN MET WEERSTAND ........................................................................................................ 23
WEERSTAND EN AFWEER .......................................................................................................... 24
AFWEER (S. FREUD) .......................................................................................................... 24
KENMERKEN (CRAMER, 2008) ............................................................................................. 24
LUISTEREN NAAR AFWEER IN PT............................................................................................ 25
WANNEER? ........................................................................................................................... 25
WELKE VORMEN? ................................................................................................................... 26
BESLUIT ......................................................................................................................... 30
COLLEGE 4: DE RELATIE IN PSYCHODYNAMISCHE PSYCHOTHERAPIE ............................. 31
INLEIDING EN SITUERING VAN CONCEPTEN IN EEN HISTORISCHE EN ACTUEEL PERSPECTIEF .................. 31
DE THERAP RELATIE GEBASEERD OP 2 INGREDIËNTEN ...................................................................... 31
HET CREËREN VAN EEN VEILIGE SFEER ......................................................................................... 32
DE THERAPEUTISCHE RELATIE ALS WERKALLIANTIE .......................................................................... 33
OBJECT, OBJECTRELATIE EN HERHALING ................................................................................. 33
DE THERAPEUTISCHE RELATIE ALS EEN NIEUWE OBJECTRELATIE OM IN TE GROEIEN.................................. 34
EEN RELATIE VAN OVERDRACHT EN TEGENOVERDRACHT ................................................................... 37
COLLEGE 5: NEUROTISCHE PROBLEMATIEK – INLEIDING/RECAPITULATIE/VERDIEPING... 41
THEORETISCHE RECAPITULATIE EN OPFRISSING… ..................................................................... 41
DIMENSIE 1: ONTWIKKELINGSNIVEAU .......................................................................................... 41
DIMENSIE 2: ‘PERSOONLIJKHEIDSTYPES’ ...................................................................................... 45
GEHECHTHEIDSTHEORIEËN: HOW ATTACHMENT WORKS EMOTIONALLY .............................................. 46
COLLEGE 6 : NEUROTISCHE PROBLEMATIEK – AANVANGSFASE ...................................... 50
PSYCHODYNAMISCHE THERAPIE BIJ NEUROTISCHE PROBLEMATIEK ................................................ 50
RATIONALE ............................................................................................................................ 50
WAAROM RELATIONELE FOCUS? MENSEN ZIJN RELATIONELE WEZENS! ................................................ 52
CENTRALE PERSOONLIJKHEIDSDYNAMIEK= INTERPERSOONLIJK AFFECTIEVE FOCUS (IPAF) ...................... 53
INTROJECTIEF (SELF-DEFINITION) VS. ANACLITISCH (RELATEDNESS) .................................................... 53
DOELSTELLINGEN EN FOCUS ..................................................................................................... 54
2
,STRUCTUUR VAN BEHANDELING ........................................................................................... 54
DOELEN EERSTE FASE .............................................................................................................. 54
EERSTE FASE: STRATEGIEËN ....................................................................................................... 55
BETREKKEN/MOTIVEREN: .......................................................................................................... 55
FORMULEREN VAN DE IPAF ....................................................................................................... 56
INTERVENTIES IN AANVANGSFASE ............................................................................................... 57
THERAPEUTISCHE HOUDING ..................................................................................................... 58
INHOUDELIJKE FOCUS .............................................................................................................. 58
SAMENVATTING AANVANGSFASE ........................................................................................... 59
COLLEGE 7 + 8: NEUROTISCHE PROBLEMATIEK – MIDDENFASE ....................................... 59
INTERVENTIES IN AANVANGSFASE.......................................................................................... 59
BASISPRINCIPES INTERVENTIES .................................................................................................. 60
INHOUDELIJKE FOCUS (IPAF) .................................................................................................... 61
DOELEN MIDDENFASE ........................................................................................................ 62
MIDDENFASE: DOORWERKEN RICHTING VERANDERING .................................................................... 62
EINDFASE ....................................................................................................................... 63
DOELEN EINDFASE .................................................................................................................. 63
TYPISCHE REACTIES… .............................................................................................................. 64
COLLEGE 9+10: DE PSYCHODYNAMISCHE BENADERING VAN
PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN (PHS) ...................................................................... 66
DE PSYCHODYNAMISCHE VISIE (A) OP DE CONCEPTEN NARCISME EN BORDERLINE: FREUD, KERNBERG, &
KOHUT ........................................................................................................................... 66
DE TERM NARCISME ................................................................................................................ 66
DE TERM BORDERLINE ............................................................................................................. 67
NEUROTISCHE VS BORDERLINE STRUCTUUR .................................................................................. 68
HEINZ KOHUT (1971): DE NARCISTISCHE PATIËNT .......................................................................... 68
KOHUT VS KERNBERG .............................................................................................................. 69
ILLUSTRATIE VAN HET NARCISME: DORIAN GRAY ............................................................................. 70
MALIGNE NARCISME (KERNBERG, 1984) ...................................................................................... 71
DSM EN PSYCHODYNAMISCHE VISIE: WAT IS HET VERSCHIL?............................................................ 71
DE PSYCHODYNAMISCHE VISIE (B): GEHECHTHEID EN MENTALISATIE BIJ DE BORDERLINE PATIËNT .......... 73
INTERNE WERKMODEL BIJ VOLWASSENEN ..................................................................................... 73
GEHECTHEIDSSTIJL BIJ VOLWASSENEN ......................................................................................... 73
MENTALISEREN (BATEMAN & FONAGY, 2004) ............................................................................... 74
COLLEGE 11: EEN PSYCHODYNAMISCHE VISIE OP PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN: DE
BEHANDELING ............................................................................................................. 77
PSYCHOTHERAPIE ALS VOORKEURBEHANDELING ...................................................................... 77
THERAPEUTISCHE SUGGESTIES VOOR BEHANDELING BIJ NARCISME. ................................................... 77
WAT ZIJN EVIDENCE-BASED BEHANDELINGEN VANUIT PSYCHODYNAMISCHE HOEK?................................ 77
MENTALISATION BASED TREATMENT (MBT) ............................................................................. 78
MBT: PRAKTISCH .................................................................................................................... 78
DOEL MBT BIJ BPS (BORDERLINE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS)....................................................... 78
MANIEREN VAN PSYCHISCH FUNCTIONEREN DIE HET MENTALISEREN VOORAF GAAN................................ 78
3
, DE REFLECTIEVE MODUS .......................................................................................................... 79
DE GEHECHTHEIDSRELATIE ....................................................................................................... 79
SPIEGELING........................................................................................................................... 79
MENTALISEREN IN DE KLINISCHE PRAKTIJK .................................................................................... 80
TRANSFERENCE FOCUSED PSYCHOTHERAPY (TFP) ................................................................... 82
TFP: PRAKTISCH .................................................................................................................... 83
TFP: INHOUDELIJK .................................................................................................................. 83
DE 3 BELANGRIJKSTE INTERVENTIES............................................................................................. 84
TFP: DE WERKZAAMHEID IS BEWEZEN ......................................................................................... 85
KLINISCHE PSYCHOTHERAPIE VANUIT EEN COHERENT PSYCHODYNAMISCH BEHANDELMODEL KLIPP (UPC
KULEUVEN, CAMPUS KORTENBERG) ...................................................................................... 86
WAT IS KLINISCHE PSYCHOTHERAPIE? ......................................................................................... 86
ALGEMEEN BESLUIT ................................................................................................................. 86
COLLEGE 12: INTEGRATIEF COLLEGE ............................................................................. 87
4
