Algemene didactiek 2
Inhoud
1. Hoe onze hersenen en onze erfelijkheid werken................................................................................6
1.1 Inleiding........................................................................................................................................6
1.2 Hoe is ons zenuwstelsel opgebouwd?..........................................................................................6
1.3 Waaruit bestaat ons centraal zenuwstelsel?................................................................................7
1.3.1 Inleiding.................................................................................................................................7
1.3.2 Welke onderdelen zijn te onderscheiden in onze hersenen?....................................................8
1.3.3 Wat doet ons ruggenmerg?.................................................................................................10
1.4 Uit welke bouwstenen bestaan onze hersenen?........................................................................10
1.4.1 De twee bouwstenen van de hersenen...............................................................................10
1.4.2 De structuur van een zenuwcel...........................................................................................11
1.4.2 Een netwerk van zenuwcellen.............................................................................................12
1.5 Hoe communiceren zenuwcellen met elkaar?............................................................................12
1.5.1 Elektrische communicatie....................................................................................................12
1.5.2 Chemische communicatie....................................................................................................12
1.5.3 Hoe wordt in de medische wetenschap de werking van onze hersenen beïnvloed?...........13
1.6 Waaruit bestaat ons perifeer zenuwstelsel?...............................................................................14
1.6.1 Het somatisch zenuwstelsel.................................................................................................14
1.6.2 Het autonoom zenuwstelsel................................................................................................15
1.7 Hoe komt onze erfelijke aanleg tot stand?.................................................................................16
1.7.1 Inleiding...............................................................................................................................16
1.7.2 Chromosomen, DNA en genen............................................................................................16
1.7.3 Recessieve en dominante genen.........................................................................................17
1.7.4 Genotype en fenotype.........................................................................................................18
1.8 Hoe dacht men vroeger en hoe denkt men nu over de relatie tussen erfelijke aanleg en
omgevingsinvloeden?.......................................................................................................................18
1.8.1 Het debat: waar gaat het om?.............................................................................................18
1.8.2 Nieuwe visies op relatie tussen nature en nurture..............................................................18
1.8.3 Gen-omgevingsinteractie.....................................................................................................19
2. Hoe onze hersenen werken en zich ontwikkelen.............................................................................19
2.1 Inleiding......................................................................................................................................19
2.2 Wat is de invloed van erfelijke aanleg, omgeving en oefening op onze hersenen?....................20
2.3 Hoe verloopt de ontwikkeling van onze hersenen?....................................................................20
, 2.3.1 Zijn onze hersenen te veranderen? Het begrip ‘plasticiteit van de hersenen’.....................21
2.3.2 Zijn er periodes in ons leven waarin we iets sneller en beter leren? Het begrip ‘sensitieve
periode’........................................................................................................................................21
2.3.3 Blijven onze hersenen hun plasticiteit levenslang houden?................................................22
2.4 Welke positieve en negatieve invloeden op de ontwikkeling v ons brein zijn gekend?..............23
2.4.1 Positieve omgevingsinvloeden op het brein........................................................................23
2.4.2 Negatieve omgevingsinvloeden op de ontwikkeling van het brein......................................25
3 Hoe wij waarnemen...........................................................................................................................26
3.1 Inleiding......................................................................................................................................26
3.2 Wat houdt het onderscheid tussen gewaarwording en waarneming in?...................................26
3.3 Wat is waarnemen?....................................................................................................................26
3.3.1 De spiegeltheorie.................................................................................................................27
3.3.2 De sleuteltheorie.................................................................................................................27
3.4 Welke processen spelen een rol bij onze waarneming?.............................................................27
3.4.1 Selectiviteit..........................................................................................................................27
3.4.2 Adaptatie.............................................................................................................................28
3.4.3 Relativiteit............................................................................................................................28
3.5 Is onze waarneming objectief?...................................................................................................28
3.5.1 De invloed van aandacht......................................................................................................28
3.5.2 Invloed van motivatie en emotie........................................................................................29
3.5.3 De invloed van opgedane kennis.........................................................................................29
3.6 Welke zintuigsystemen hebben we?..........................................................................................29
3.6.1 Hoe wij kijken......................................................................................................................29
3.6.2 Hoe wij horen......................................................................................................................30
3.6.3 Hoe wij ruiken......................................................................................................................32
3.6.4 Hoe wij proeven...................................................................................................................33
3.6.5 Hoe wij voelen.....................................................................................................................33
3.6.6 Wij hebben meer dan vijf zintuigen.....................................................................................34
3.7 Hoe werken onze zintuigen samen?...........................................................................................34
3.8 Is er een overeenkomst tussen fysieke pijn en sociale pijn?.......................................................34
4 Hoe wij leren door directe ervaring en door nadoen.........................................................................34
4.1 Inleiding......................................................................................................................................34
4.1.1 Instinct.................................................................................................................................34
4.1.2 Reflexen...............................................................................................................................35
4.1.3 Rijping..................................................................................................................................35
4.2 Wat is leren?...............................................................................................................................35
, 4.3 Hoe leren wij door klassiek conditioneren?................................................................................36
4.3.1 Generaliseren......................................................................................................................39
4.3.2 Discrimineren.......................................................................................................................39
4.3.3 Reinforcement.....................................................................................................................39
4.3.4 Extinctie...............................................................................................................................39
4.4 Hoe leren wij door operant conditioneren?...............................................................................40
4.4.1 Generaliseren......................................................................................................................40
4.4.2 Discrimineren.......................................................................................................................41
4.4.3 Reinforcement.....................................................................................................................41
4.4.4 Extinctie en negeren............................................................................................................42
4.5 Wat zijn mogelijke praktijktoepassingen van associatief leren?.................................................42
4.6 Hoe leren wij door te imiteren en te observeren?......................................................................43
4.6.1 De experimenten van Albert Bandura.................................................................................44
4.6.2 Sociaal leren en agressie......................................................................................................44
4.6.3 Wanneer doen wij modellen na?.........................................................................................44
4.6.4 Welke modellen doen we na? Lessen voor opvoeding, hulpverlening en onderwijs...........45
4.7 Hoe werken spiegelneuronen?...................................................................................................45
5 Hoe wij denken en leren....................................................................................................................46
5.1 Inleiding......................................................................................................................................46
5.2 Hoe ontwikkelt ons denkvermogen zich en waar denken we vooral aan?.................................46
5.2.1 De ontwikkeling van ons denkvermogen.............................................................................46
5.2.2 Wat is de meest voorkomende inhoud van onze gedachten?.............................................47
5.3 Over welke twee denksystemen beschikken we? Onze dubbele geest......................................48
5.3.1 De twee systemen...............................................................................................................48
5.3.2 Voorbeelden van systeem 1.................................................................................................49
5.3.3 Voorbeelden van systeem 2.................................................................................................49
5.3.4 De vier doelen van denken..................................................................................................49
5.4 Wat zijn cognitieve schema’s?....................................................................................................50
5.4.1 Functies van schema’s.........................................................................................................50
5.4.2 Toepassing in de hulpverlening...........................................................................................51
5.5 Hoe worden onze cognitieve thema’s geactiveerd?...................................................................51
5.6 Welke vormen van denken hebben wij?.....................................................................................52
5.6.1 Voorspellingsdenken...........................................................................................................52
5.6.2 Patroon- of samenhangdenken...........................................................................................52
5.6.3 ‘Bevestiging-van-wat-je-al-weet’.........................................................................................52
5.6.4 Oorzaak-gevolgdenken........................................................................................................53
, 5.6.5 ‘Wij-begrijpen-elkaar-denken’.............................................................................................54
5.7 Wat is intelligentie en wat is de relatie met denken en leren?...................................................55
6 Hoe wij onthouden en vergeten........................................................................................................57
6.1 Inleiding......................................................................................................................................57
6.2 Waartoe is ons geheugen in staat?.............................................................................................57
6.3 Waaruit bestaat ons geheugen?.................................................................................................57
6.3.1 Het sensorisch geheugen.....................................................................................................58
6.3.2 Het werkgeheugen...............................................................................................................58
Mensen die veel weten kunnen info sneller & makkelijker opslaan.............................................59
6.3.3 Het langetermijngeheugen..................................................................................................59
6.4 Met welke technieken kunnen we informatie beter onthouden?..............................................60
6.4.1 Aandacht..............................................................................................................................60
6.4.2 Informatie betekenisvol maken...........................................................................................60
6.4.3 Chunking..............................................................................................................................60
6.4.4 Herhaling.............................................................................................................................60
6.4.5 Geheugenschema’s verbinden.............................................................................................60
6.4.6 Ezelsbruggetjes....................................................................................................................60
6.4.7 Maak gebruik v meerdere zintuigsystemen.........................................................................60
6.5 Hoeveel soorten langetermijngeheugen hebben we?................................................................61
6.6 Kunnen we ook foutieve herinneringen hebben?.......................................................................62
6.7 Hoe vergeten wij?.......................................................................................................................62
6.8 Wat voor soort geheugenverlies kunnen wij hebben.................................................................63
6.9 Waar in onze hersenen zit ons geheugen?.................................................................................64
7 Wat wij willen: motivatie...................................................................................................................65
7.1 Inleiding......................................................................................................................................65
7.2 Hoe zijn onze motivaties ingedeeld?..........................................................................................65
7.3 Wat moet een sociale professional weten over motivatie?........................................................66
7.3.1 Behoefte aan controle.........................................................................................................66
7.3.2 Behoefte om ‘erbij te horen’................................................................................................67
7.3.3 Agressie...............................................................................................................................67
7.3.4 Behoefte om te zorgen, te helpen en op te voeden............................................................69
7.3.5 Behoefte aan positieve eigenwaarde...................................................................................69
7.4 Wat is de behoeftehiërarchie van Maslow?...............................................................................70
7.5 Wat is het verschil tussen intrinsieke en extrinsieke motivatie?................................................72
7.5.1 Doel en motivatie................................................................................................................72
7.5.2 Relatie tussen verwachting en motivatie?...........................................................................72
Inhoud
1. Hoe onze hersenen en onze erfelijkheid werken................................................................................6
1.1 Inleiding........................................................................................................................................6
1.2 Hoe is ons zenuwstelsel opgebouwd?..........................................................................................6
1.3 Waaruit bestaat ons centraal zenuwstelsel?................................................................................7
1.3.1 Inleiding.................................................................................................................................7
1.3.2 Welke onderdelen zijn te onderscheiden in onze hersenen?....................................................8
1.3.3 Wat doet ons ruggenmerg?.................................................................................................10
1.4 Uit welke bouwstenen bestaan onze hersenen?........................................................................10
1.4.1 De twee bouwstenen van de hersenen...............................................................................10
1.4.2 De structuur van een zenuwcel...........................................................................................11
1.4.2 Een netwerk van zenuwcellen.............................................................................................12
1.5 Hoe communiceren zenuwcellen met elkaar?............................................................................12
1.5.1 Elektrische communicatie....................................................................................................12
1.5.2 Chemische communicatie....................................................................................................12
1.5.3 Hoe wordt in de medische wetenschap de werking van onze hersenen beïnvloed?...........13
1.6 Waaruit bestaat ons perifeer zenuwstelsel?...............................................................................14
1.6.1 Het somatisch zenuwstelsel.................................................................................................14
1.6.2 Het autonoom zenuwstelsel................................................................................................15
1.7 Hoe komt onze erfelijke aanleg tot stand?.................................................................................16
1.7.1 Inleiding...............................................................................................................................16
1.7.2 Chromosomen, DNA en genen............................................................................................16
1.7.3 Recessieve en dominante genen.........................................................................................17
1.7.4 Genotype en fenotype.........................................................................................................18
1.8 Hoe dacht men vroeger en hoe denkt men nu over de relatie tussen erfelijke aanleg en
omgevingsinvloeden?.......................................................................................................................18
1.8.1 Het debat: waar gaat het om?.............................................................................................18
1.8.2 Nieuwe visies op relatie tussen nature en nurture..............................................................18
1.8.3 Gen-omgevingsinteractie.....................................................................................................19
2. Hoe onze hersenen werken en zich ontwikkelen.............................................................................19
2.1 Inleiding......................................................................................................................................19
2.2 Wat is de invloed van erfelijke aanleg, omgeving en oefening op onze hersenen?....................20
2.3 Hoe verloopt de ontwikkeling van onze hersenen?....................................................................20
, 2.3.1 Zijn onze hersenen te veranderen? Het begrip ‘plasticiteit van de hersenen’.....................21
2.3.2 Zijn er periodes in ons leven waarin we iets sneller en beter leren? Het begrip ‘sensitieve
periode’........................................................................................................................................21
2.3.3 Blijven onze hersenen hun plasticiteit levenslang houden?................................................22
2.4 Welke positieve en negatieve invloeden op de ontwikkeling v ons brein zijn gekend?..............23
2.4.1 Positieve omgevingsinvloeden op het brein........................................................................23
2.4.2 Negatieve omgevingsinvloeden op de ontwikkeling van het brein......................................25
3 Hoe wij waarnemen...........................................................................................................................26
3.1 Inleiding......................................................................................................................................26
3.2 Wat houdt het onderscheid tussen gewaarwording en waarneming in?...................................26
3.3 Wat is waarnemen?....................................................................................................................26
3.3.1 De spiegeltheorie.................................................................................................................27
3.3.2 De sleuteltheorie.................................................................................................................27
3.4 Welke processen spelen een rol bij onze waarneming?.............................................................27
3.4.1 Selectiviteit..........................................................................................................................27
3.4.2 Adaptatie.............................................................................................................................28
3.4.3 Relativiteit............................................................................................................................28
3.5 Is onze waarneming objectief?...................................................................................................28
3.5.1 De invloed van aandacht......................................................................................................28
3.5.2 Invloed van motivatie en emotie........................................................................................29
3.5.3 De invloed van opgedane kennis.........................................................................................29
3.6 Welke zintuigsystemen hebben we?..........................................................................................29
3.6.1 Hoe wij kijken......................................................................................................................29
3.6.2 Hoe wij horen......................................................................................................................30
3.6.3 Hoe wij ruiken......................................................................................................................32
3.6.4 Hoe wij proeven...................................................................................................................33
3.6.5 Hoe wij voelen.....................................................................................................................33
3.6.6 Wij hebben meer dan vijf zintuigen.....................................................................................34
3.7 Hoe werken onze zintuigen samen?...........................................................................................34
3.8 Is er een overeenkomst tussen fysieke pijn en sociale pijn?.......................................................34
4 Hoe wij leren door directe ervaring en door nadoen.........................................................................34
4.1 Inleiding......................................................................................................................................34
4.1.1 Instinct.................................................................................................................................34
4.1.2 Reflexen...............................................................................................................................35
4.1.3 Rijping..................................................................................................................................35
4.2 Wat is leren?...............................................................................................................................35
, 4.3 Hoe leren wij door klassiek conditioneren?................................................................................36
4.3.1 Generaliseren......................................................................................................................39
4.3.2 Discrimineren.......................................................................................................................39
4.3.3 Reinforcement.....................................................................................................................39
4.3.4 Extinctie...............................................................................................................................39
4.4 Hoe leren wij door operant conditioneren?...............................................................................40
4.4.1 Generaliseren......................................................................................................................40
4.4.2 Discrimineren.......................................................................................................................41
4.4.3 Reinforcement.....................................................................................................................41
4.4.4 Extinctie en negeren............................................................................................................42
4.5 Wat zijn mogelijke praktijktoepassingen van associatief leren?.................................................42
4.6 Hoe leren wij door te imiteren en te observeren?......................................................................43
4.6.1 De experimenten van Albert Bandura.................................................................................44
4.6.2 Sociaal leren en agressie......................................................................................................44
4.6.3 Wanneer doen wij modellen na?.........................................................................................44
4.6.4 Welke modellen doen we na? Lessen voor opvoeding, hulpverlening en onderwijs...........45
4.7 Hoe werken spiegelneuronen?...................................................................................................45
5 Hoe wij denken en leren....................................................................................................................46
5.1 Inleiding......................................................................................................................................46
5.2 Hoe ontwikkelt ons denkvermogen zich en waar denken we vooral aan?.................................46
5.2.1 De ontwikkeling van ons denkvermogen.............................................................................46
5.2.2 Wat is de meest voorkomende inhoud van onze gedachten?.............................................47
5.3 Over welke twee denksystemen beschikken we? Onze dubbele geest......................................48
5.3.1 De twee systemen...............................................................................................................48
5.3.2 Voorbeelden van systeem 1.................................................................................................49
5.3.3 Voorbeelden van systeem 2.................................................................................................49
5.3.4 De vier doelen van denken..................................................................................................49
5.4 Wat zijn cognitieve schema’s?....................................................................................................50
5.4.1 Functies van schema’s.........................................................................................................50
5.4.2 Toepassing in de hulpverlening...........................................................................................51
5.5 Hoe worden onze cognitieve thema’s geactiveerd?...................................................................51
5.6 Welke vormen van denken hebben wij?.....................................................................................52
5.6.1 Voorspellingsdenken...........................................................................................................52
5.6.2 Patroon- of samenhangdenken...........................................................................................52
5.6.3 ‘Bevestiging-van-wat-je-al-weet’.........................................................................................52
5.6.4 Oorzaak-gevolgdenken........................................................................................................53
, 5.6.5 ‘Wij-begrijpen-elkaar-denken’.............................................................................................54
5.7 Wat is intelligentie en wat is de relatie met denken en leren?...................................................55
6 Hoe wij onthouden en vergeten........................................................................................................57
6.1 Inleiding......................................................................................................................................57
6.2 Waartoe is ons geheugen in staat?.............................................................................................57
6.3 Waaruit bestaat ons geheugen?.................................................................................................57
6.3.1 Het sensorisch geheugen.....................................................................................................58
6.3.2 Het werkgeheugen...............................................................................................................58
Mensen die veel weten kunnen info sneller & makkelijker opslaan.............................................59
6.3.3 Het langetermijngeheugen..................................................................................................59
6.4 Met welke technieken kunnen we informatie beter onthouden?..............................................60
6.4.1 Aandacht..............................................................................................................................60
6.4.2 Informatie betekenisvol maken...........................................................................................60
6.4.3 Chunking..............................................................................................................................60
6.4.4 Herhaling.............................................................................................................................60
6.4.5 Geheugenschema’s verbinden.............................................................................................60
6.4.6 Ezelsbruggetjes....................................................................................................................60
6.4.7 Maak gebruik v meerdere zintuigsystemen.........................................................................60
6.5 Hoeveel soorten langetermijngeheugen hebben we?................................................................61
6.6 Kunnen we ook foutieve herinneringen hebben?.......................................................................62
6.7 Hoe vergeten wij?.......................................................................................................................62
6.8 Wat voor soort geheugenverlies kunnen wij hebben.................................................................63
6.9 Waar in onze hersenen zit ons geheugen?.................................................................................64
7 Wat wij willen: motivatie...................................................................................................................65
7.1 Inleiding......................................................................................................................................65
7.2 Hoe zijn onze motivaties ingedeeld?..........................................................................................65
7.3 Wat moet een sociale professional weten over motivatie?........................................................66
7.3.1 Behoefte aan controle.........................................................................................................66
7.3.2 Behoefte om ‘erbij te horen’................................................................................................67
7.3.3 Agressie...............................................................................................................................67
7.3.4 Behoefte om te zorgen, te helpen en op te voeden............................................................69
7.3.5 Behoefte aan positieve eigenwaarde...................................................................................69
7.4 Wat is de behoeftehiërarchie van Maslow?...............................................................................70
7.5 Wat is het verschil tussen intrinsieke en extrinsieke motivatie?................................................72
7.5.1 Doel en motivatie................................................................................................................72
7.5.2 Relatie tussen verwachting en motivatie?...........................................................................72
