Inhoud
1. Migratie als oorzaak van verstedelijking en stedelijke diversiteit.......................4
1. Historisch verband tussen verstedelijking, migratie en diversiteit..................4
2. Oorzaken migratie naar de pre- moderne stad................................................4
3. Kenmerken migratie in de pre- industriële periode.........................................4
4. Industrialisering en urbanisering in de 19 de eeuw............................................5
5. Oorzaken van negentiende-eeuwse versnelling en transformatie...................5
6. Migratie in Europa, 20ste eeuw.......................................................................5
7. De nood aan gastarbeiders............................................................................. 6
8. Desurbanisering vanaf jaren 1970..................................................................7
9. Vormen en types van migratie, en het structurele verband ervan met
diversiteit en integratie....................................................................................... 7
1. Diversiteit types van migratie......................................................................7
2. Verband tussen oorzaak migratie en demografische kenmerken migranten
......................................................................................................................... 7
3. Effect van profiel op integratie.....................................................................8
10. Intersectionaliteit en de diversiteit van diversiteit en integratie...................8
1. Vormen van diversiteit................................................................................. 8
2. Vormen van ‘integratie’................................................................................ 9
3. Intersectionaliteit als benadering voor ongelijkheid.....................................9
2. Stedelijke diversiteit historisch bekeken.............................................................9
1. Perspectief....................................................................................................... 9
2. Diversiteit in de stad, lange termijn evoluties...............................................10
1. Middeleeuwse en vroegmoderne stad als ‘melting pot’?...........................10
2. Middeleeuwse en vroegmoderne stad als ‘vrijplaats’?...............................10
3. Transformaties m.b.t. diversiteit in ‘vroegmoderne’ periode......................11
4. Transformaties m.b.t. samenleven in ‘vroegmoderne’ periode..................11
5. De negentiende-eeuwse stad als smeltkroes en vrijplaats?.......................11
6. De 20ste-eeuwse stad als smeltkroes en vrijplaats?....................................12
7. Integratie in de 20ste-eeuwse stad..............................................................13
3. Belang van politieke en juridische context....................................................13
1. Centrale bekommernissen beleid...............................................................13
2. Hefbomen van de middeleeuwse en vroegmoderne stad..........................13
3. Verdwijnen stedelijke autonomie en stedelijk burgerschap ca. 1800.........14
4. Ontwikkeling beleid op nationaal niveau in de 20 ste eeuw..........................14
5. Toenemend belang internationale regelgeving na WOII.............................15
6. Balans........................................................................................................ 15
2
,3. Stedelijke diversiteit vandaag..........................................................................15
1. Segregatie..................................................................................................... 16
2. Samenleven in wereld van ‘vreemden’.........................................................17
3. Sociale mix.................................................................................................... 19
4. Aankomstwijken............................................................................................ 20
4. Perspectieven op stedelijke diversiteit.............................................................21
1. Neo-assimilatie.............................................................................................. 22
2. Multiculturalisme........................................................................................... 23
3. Liberaal Egalitarisme..................................................................................... 24
4. Diversiteitsparadigma................................................................................... 24
5. Superdiversiteit............................................................................................. 25
6. Interculturalisme........................................................................................... 26
7. Intersectionaliteit.......................................................................................... 26
8. Antiracisme................................................................................................... 27
9. Postkoloniaal perspectief............................................................................... 28
5. Redelijke accommodatie................................................................................... 28
1. Theoretische posities..................................................................................... 28
2. Illustraties...................................................................................................... 34
6. Religie en/in de postseculiere stad...................................................................35
1. De postseculiere stad?.................................................................................. 35
2. Naar een historische benadering...................................................................35
3. Stad, religie en moderniteit?.........................................................................35
4. Religie versus moderniteit in de Middeleeuwse en vroegmoderne stad........36
1. Gelijkheidsdenken en vrijheid....................................................................36
2. Civil society en de welvaartstaat................................................................36
3. Sociaal verzet en politieke emancipatie.....................................................37
5. Religie versus moderniteit in de hedendaagse stad......................................37
1. De cultuurstrijd in de 19de eeuw...............................................................37
2. Verzuiling in 20ste eeuw............................................................................ 37
3. Religie en de welvaartsstaat......................................................................37
4. Ontkerkelijking en ontzuiling......................................................................38
6. Terugkeer van religie in de publieke ruimte (vanaf de jaren 1970)...............38
1. Migratie en religie in de Europese stad......................................................38
2. Religie als globaal (en gemediatiseerd) fenomeen.....................................38
3. De postseculiere samenleving...................................................................39
4. De postseculiere stad................................................................................. 39
7. Ingebakken ongelijkheid en de grenzen van diversiteit in Iran.........................39
2
, 1. Polarisatie van Iraanse samenleving.............................................................39
2. Critical Muslim Geographies..........................................................................40
3. De Noord-Zuidkloof in Teheran......................................................................40
4. Kritiek op “traditionele” versus “moderne” steden.......................................41
5. Ongelijkheid in Europa versus Iran................................................................41
6. Historische oorsprong van ongelijkheid in Teheran.......................................41
7. Nation-building en diversiteit........................................................................41
8. Beperkte sociale mobiliteit............................................................................ 41
9. Iraanse cinema als spiegel van ongelijkheid.................................................41
8. Meertaligheid in een grootschalige context......................................................43
1. Wat is meertaligheid?.................................................................................... 43
2. Hoe meertalig zijn steden in Vlaanderen/België?..........................................44
3. Wat zegt taalwetgeving in België over meertaligheid?..................................45
10. Hoe gaan lokale stedelijke besturen om met talige realiteit in Vlaanderen in
praktijk?............................................................................................................ 46
9. Diversiteit en gezondheidszorg........................................................................47
1. Caleidoscoop................................................................................................. 47
2. IJsberg........................................................................................................... 48
3. Communicatiekompas................................................................................... 49
10. Discriminatie op de woning en arbeidsmarkt.................................................50
1. De vele gezichten van racisme.....................................................................50
2. Wat is discriminatie (niet)?............................................................................ 51
3. Discriminatie op de woning- en arbeidsmarkt...............................................52
4. Hoe kunnen we discriminatie tegengaan?.....................................................52
11. Stedelijke mobiliteit, duurzaamheid en burgerwetenschap............................53
1. Het mobiliteitsprobleem................................................................................ 53
2. Recht om stad binnen te rijden.....................................................................55
3. Mensen betrekken bij mobiliteit....................................................................55
12. Integratie en inburgering Antwerpen..............................................................55
1. Diversiteit in stad Antwerpen........................................................................56
1. Het beleid................................................................................................... 56
2. Missie, visie en strategie............................................................................ 56
2
, 1. Migratie als oorzaak van verstedelijking en
stedelijke diversiteit
1. Historisch verband tussen verstedelijking, migratie en diversiteit
• Verstedelijking in Europa neemt stelselmatig toe vanaf ca. jaar 1000
(middeleeuwen) bv. Ieper, Gent, Brugge
• Op wereldvlak woont iets meer dan 50% in steden, op Europees vlak 80/90%
afhankelijk van definitie ervan
• Relatief weinig mensen in steden voor ca. 1800, maar steden wel zeer divers
(een derde tot de helft van de inwoners elders geboren) migratie is dus geen
recent fenomeen
• Urbanisering enkel mogelijk dankzij permanente migratie van platteland naar
stad (in premoderne steden door het ‘urban graveyard effect’: sterven
meer mensen dan er geboren worden per jaar)
• ‘Nettomigratie’ slechts fractie van reële mobiliteit (belang van permanente
uitstroom)
2. Oorzaken migratie naar de pre- moderne stad
• Migratie gedreven door pushfactoren op het platteland: plattelandsvlucht
- Oorlogen, gebrek aan grond en kansen, …
- Proletarisering (ook al voor de industrialisering): proces waarbij mensen
productiemiddelen (grond hebben, machines, boerderij waarmee je
voedsel kan produceren en verkopen) verliezen zijn dus genoodzaakt
om te gaan werken in stedelijke context en hun lichamelijke arbeid te
verkopen
• Vraag naar arbeid, kennis en kapitaal in de stad
- Ongeschoolde arbeid, dienstpersoneel, …
- In stad wonen handelaars, geschoolde ambachtslui die nood hebben
aan dienstpersoneel (vaak jonge vrouwen)
- Levenscyclusmigratie: migreert voor bepaalde periode in jouw leven
(bv. Erasmus)
• Pull-factoren: specifieke instellingen en diensten in de stad
- Universiteiten, academies, …
- Armenhuizen, godshuizen, …
3. Kenmerken migratie in de pre- industriële periode
• Verband tussen aantallen en afstand
2
, - Belang van lokaal ‘demografisch bassin’ (reden waarom stad mensen
aantrekt): dit zijn vaak arme migranten
- Belang van netwerken en informatie
• Omgekeerd verband tussen afstand en sociale status
- Horizontale migratie: migratie van platteland naar stad vaak
ongeschoolde arbeiders of dienstmeiden
- Verticale migratie: lange afstandsmigratie van handelaars en
hooggeschoolden (ook vaklui), vaak tussen steden
• Veel niet permanente migratie
- Circulaire en vaak seizoensgebonden migratie (landbouwers trekken in
winter naar stad om daar te werken, vluchtelingen)
- Landlopers en ‘vagebonden’ (mensen die zonder middelen van stad
naar stad trekken om te bedelen, die overleven met kleine criminaliteit)
Grenzen deden er nauwelijks toe (behalve stedelijke) (grenzen binnen Europa zijn
bv. weinig belangrijk terwijl de grenzen buiten Europa wel belangrijk zijn)
4. Industrialisering en urbanisering in de 19de eeuw
• Trek naar steden (ondanks verdwijnen ‘urban graveyard’ effect)
• Nieuwe steden (voor het eerst sinds Middeleeuwen)
• Meer nood aan permanente migratie door industrialisering
• ‘Democratisering’ lange afstandsmigratie
5. Oorzaken van negentiende-eeuwse versnelling en transformatie
• Demografische groei en stijgende productiviteit landbouw
• Economische problemen en verarming platteland
• Nood aan permanente arbeid in de stad (vaak ook ongeschoold)
• Technologische ontwikkelingen (in industrie en transport)
6. Migratie in Europa, 20ste eeuw
• Stabielere periode maar Europa is emigratiecontinent – vooral naar Amerika:
Joden, Italianen (armoede in Zuid-Italië), Ieren (aardappelplaag)
• De nieuwe wereld als ‘uitlaatklep’ vanaf midden 19 de eeuw (voor verarmde
boeren, Joden, …)
• Stagnatie in interbellum (afname migratie) door
2
, - afname fertiliteit en verdwijnen pushfactoren op het platteland (dat nu
ook veel minder bevolkt is)
- meer werkzekerheid, waardoor minder heen-en-weer migratie tussen
stad en platteland
• Nieuwe fase urbanisering en industrialisering na WOII
- Door ‘interne’ migratie
- Komst van de ‘gastarbeiders’ (combinatie van push en pull-factoren en
politieke interventie) is heel belangrijk moment om steden van vandaag
te begrijpen
7. De nood aan gastarbeiders
Pullfactoren:
• Uitdunning Europese bevolking door wereldoorlogen
• Spectaculaire economische groei na WO II (tot 1973)
• Dalende geboortecijfers en kortere arbeidstijden in Europa
Pushfactoren:
• Hoge fertiliteit
• Werkloosheid
• Lage inkomens
Profiel: gezonde jonge mannen
Gevolgen:
• Cultureel
o Toename culturele (& religieuze) diversiteit
o Ruimtelijke segregatie in steden
• Sociaal
o Leren samenleven met andere culturen
o Samengaan van sociaaleconomische achterstelling & cultureel
verschil
o Kettingmigratie als oorzaak van sociale problemen
• Politiek
o Migratiestop, vervolgmigratie (mensen die al gemigreerd zijn,
verhuizen later opnieuw naar een andere plaats of een ander land)
o Opkomst extreemrechts
o Tegenreactie via toekennen van rechten aan migranten & bestraffen
van discriminatie
2
1. Migratie als oorzaak van verstedelijking en stedelijke diversiteit.......................4
1. Historisch verband tussen verstedelijking, migratie en diversiteit..................4
2. Oorzaken migratie naar de pre- moderne stad................................................4
3. Kenmerken migratie in de pre- industriële periode.........................................4
4. Industrialisering en urbanisering in de 19 de eeuw............................................5
5. Oorzaken van negentiende-eeuwse versnelling en transformatie...................5
6. Migratie in Europa, 20ste eeuw.......................................................................5
7. De nood aan gastarbeiders............................................................................. 6
8. Desurbanisering vanaf jaren 1970..................................................................7
9. Vormen en types van migratie, en het structurele verband ervan met
diversiteit en integratie....................................................................................... 7
1. Diversiteit types van migratie......................................................................7
2. Verband tussen oorzaak migratie en demografische kenmerken migranten
......................................................................................................................... 7
3. Effect van profiel op integratie.....................................................................8
10. Intersectionaliteit en de diversiteit van diversiteit en integratie...................8
1. Vormen van diversiteit................................................................................. 8
2. Vormen van ‘integratie’................................................................................ 9
3. Intersectionaliteit als benadering voor ongelijkheid.....................................9
2. Stedelijke diversiteit historisch bekeken.............................................................9
1. Perspectief....................................................................................................... 9
2. Diversiteit in de stad, lange termijn evoluties...............................................10
1. Middeleeuwse en vroegmoderne stad als ‘melting pot’?...........................10
2. Middeleeuwse en vroegmoderne stad als ‘vrijplaats’?...............................10
3. Transformaties m.b.t. diversiteit in ‘vroegmoderne’ periode......................11
4. Transformaties m.b.t. samenleven in ‘vroegmoderne’ periode..................11
5. De negentiende-eeuwse stad als smeltkroes en vrijplaats?.......................11
6. De 20ste-eeuwse stad als smeltkroes en vrijplaats?....................................12
7. Integratie in de 20ste-eeuwse stad..............................................................13
3. Belang van politieke en juridische context....................................................13
1. Centrale bekommernissen beleid...............................................................13
2. Hefbomen van de middeleeuwse en vroegmoderne stad..........................13
3. Verdwijnen stedelijke autonomie en stedelijk burgerschap ca. 1800.........14
4. Ontwikkeling beleid op nationaal niveau in de 20 ste eeuw..........................14
5. Toenemend belang internationale regelgeving na WOII.............................15
6. Balans........................................................................................................ 15
2
,3. Stedelijke diversiteit vandaag..........................................................................15
1. Segregatie..................................................................................................... 16
2. Samenleven in wereld van ‘vreemden’.........................................................17
3. Sociale mix.................................................................................................... 19
4. Aankomstwijken............................................................................................ 20
4. Perspectieven op stedelijke diversiteit.............................................................21
1. Neo-assimilatie.............................................................................................. 22
2. Multiculturalisme........................................................................................... 23
3. Liberaal Egalitarisme..................................................................................... 24
4. Diversiteitsparadigma................................................................................... 24
5. Superdiversiteit............................................................................................. 25
6. Interculturalisme........................................................................................... 26
7. Intersectionaliteit.......................................................................................... 26
8. Antiracisme................................................................................................... 27
9. Postkoloniaal perspectief............................................................................... 28
5. Redelijke accommodatie................................................................................... 28
1. Theoretische posities..................................................................................... 28
2. Illustraties...................................................................................................... 34
6. Religie en/in de postseculiere stad...................................................................35
1. De postseculiere stad?.................................................................................. 35
2. Naar een historische benadering...................................................................35
3. Stad, religie en moderniteit?.........................................................................35
4. Religie versus moderniteit in de Middeleeuwse en vroegmoderne stad........36
1. Gelijkheidsdenken en vrijheid....................................................................36
2. Civil society en de welvaartstaat................................................................36
3. Sociaal verzet en politieke emancipatie.....................................................37
5. Religie versus moderniteit in de hedendaagse stad......................................37
1. De cultuurstrijd in de 19de eeuw...............................................................37
2. Verzuiling in 20ste eeuw............................................................................ 37
3. Religie en de welvaartsstaat......................................................................37
4. Ontkerkelijking en ontzuiling......................................................................38
6. Terugkeer van religie in de publieke ruimte (vanaf de jaren 1970)...............38
1. Migratie en religie in de Europese stad......................................................38
2. Religie als globaal (en gemediatiseerd) fenomeen.....................................38
3. De postseculiere samenleving...................................................................39
4. De postseculiere stad................................................................................. 39
7. Ingebakken ongelijkheid en de grenzen van diversiteit in Iran.........................39
2
, 1. Polarisatie van Iraanse samenleving.............................................................39
2. Critical Muslim Geographies..........................................................................40
3. De Noord-Zuidkloof in Teheran......................................................................40
4. Kritiek op “traditionele” versus “moderne” steden.......................................41
5. Ongelijkheid in Europa versus Iran................................................................41
6. Historische oorsprong van ongelijkheid in Teheran.......................................41
7. Nation-building en diversiteit........................................................................41
8. Beperkte sociale mobiliteit............................................................................ 41
9. Iraanse cinema als spiegel van ongelijkheid.................................................41
8. Meertaligheid in een grootschalige context......................................................43
1. Wat is meertaligheid?.................................................................................... 43
2. Hoe meertalig zijn steden in Vlaanderen/België?..........................................44
3. Wat zegt taalwetgeving in België over meertaligheid?..................................45
10. Hoe gaan lokale stedelijke besturen om met talige realiteit in Vlaanderen in
praktijk?............................................................................................................ 46
9. Diversiteit en gezondheidszorg........................................................................47
1. Caleidoscoop................................................................................................. 47
2. IJsberg........................................................................................................... 48
3. Communicatiekompas................................................................................... 49
10. Discriminatie op de woning en arbeidsmarkt.................................................50
1. De vele gezichten van racisme.....................................................................50
2. Wat is discriminatie (niet)?............................................................................ 51
3. Discriminatie op de woning- en arbeidsmarkt...............................................52
4. Hoe kunnen we discriminatie tegengaan?.....................................................52
11. Stedelijke mobiliteit, duurzaamheid en burgerwetenschap............................53
1. Het mobiliteitsprobleem................................................................................ 53
2. Recht om stad binnen te rijden.....................................................................55
3. Mensen betrekken bij mobiliteit....................................................................55
12. Integratie en inburgering Antwerpen..............................................................55
1. Diversiteit in stad Antwerpen........................................................................56
1. Het beleid................................................................................................... 56
2. Missie, visie en strategie............................................................................ 56
2
, 1. Migratie als oorzaak van verstedelijking en
stedelijke diversiteit
1. Historisch verband tussen verstedelijking, migratie en diversiteit
• Verstedelijking in Europa neemt stelselmatig toe vanaf ca. jaar 1000
(middeleeuwen) bv. Ieper, Gent, Brugge
• Op wereldvlak woont iets meer dan 50% in steden, op Europees vlak 80/90%
afhankelijk van definitie ervan
• Relatief weinig mensen in steden voor ca. 1800, maar steden wel zeer divers
(een derde tot de helft van de inwoners elders geboren) migratie is dus geen
recent fenomeen
• Urbanisering enkel mogelijk dankzij permanente migratie van platteland naar
stad (in premoderne steden door het ‘urban graveyard effect’: sterven
meer mensen dan er geboren worden per jaar)
• ‘Nettomigratie’ slechts fractie van reële mobiliteit (belang van permanente
uitstroom)
2. Oorzaken migratie naar de pre- moderne stad
• Migratie gedreven door pushfactoren op het platteland: plattelandsvlucht
- Oorlogen, gebrek aan grond en kansen, …
- Proletarisering (ook al voor de industrialisering): proces waarbij mensen
productiemiddelen (grond hebben, machines, boerderij waarmee je
voedsel kan produceren en verkopen) verliezen zijn dus genoodzaakt
om te gaan werken in stedelijke context en hun lichamelijke arbeid te
verkopen
• Vraag naar arbeid, kennis en kapitaal in de stad
- Ongeschoolde arbeid, dienstpersoneel, …
- In stad wonen handelaars, geschoolde ambachtslui die nood hebben
aan dienstpersoneel (vaak jonge vrouwen)
- Levenscyclusmigratie: migreert voor bepaalde periode in jouw leven
(bv. Erasmus)
• Pull-factoren: specifieke instellingen en diensten in de stad
- Universiteiten, academies, …
- Armenhuizen, godshuizen, …
3. Kenmerken migratie in de pre- industriële periode
• Verband tussen aantallen en afstand
2
, - Belang van lokaal ‘demografisch bassin’ (reden waarom stad mensen
aantrekt): dit zijn vaak arme migranten
- Belang van netwerken en informatie
• Omgekeerd verband tussen afstand en sociale status
- Horizontale migratie: migratie van platteland naar stad vaak
ongeschoolde arbeiders of dienstmeiden
- Verticale migratie: lange afstandsmigratie van handelaars en
hooggeschoolden (ook vaklui), vaak tussen steden
• Veel niet permanente migratie
- Circulaire en vaak seizoensgebonden migratie (landbouwers trekken in
winter naar stad om daar te werken, vluchtelingen)
- Landlopers en ‘vagebonden’ (mensen die zonder middelen van stad
naar stad trekken om te bedelen, die overleven met kleine criminaliteit)
Grenzen deden er nauwelijks toe (behalve stedelijke) (grenzen binnen Europa zijn
bv. weinig belangrijk terwijl de grenzen buiten Europa wel belangrijk zijn)
4. Industrialisering en urbanisering in de 19de eeuw
• Trek naar steden (ondanks verdwijnen ‘urban graveyard’ effect)
• Nieuwe steden (voor het eerst sinds Middeleeuwen)
• Meer nood aan permanente migratie door industrialisering
• ‘Democratisering’ lange afstandsmigratie
5. Oorzaken van negentiende-eeuwse versnelling en transformatie
• Demografische groei en stijgende productiviteit landbouw
• Economische problemen en verarming platteland
• Nood aan permanente arbeid in de stad (vaak ook ongeschoold)
• Technologische ontwikkelingen (in industrie en transport)
6. Migratie in Europa, 20ste eeuw
• Stabielere periode maar Europa is emigratiecontinent – vooral naar Amerika:
Joden, Italianen (armoede in Zuid-Italië), Ieren (aardappelplaag)
• De nieuwe wereld als ‘uitlaatklep’ vanaf midden 19 de eeuw (voor verarmde
boeren, Joden, …)
• Stagnatie in interbellum (afname migratie) door
2
, - afname fertiliteit en verdwijnen pushfactoren op het platteland (dat nu
ook veel minder bevolkt is)
- meer werkzekerheid, waardoor minder heen-en-weer migratie tussen
stad en platteland
• Nieuwe fase urbanisering en industrialisering na WOII
- Door ‘interne’ migratie
- Komst van de ‘gastarbeiders’ (combinatie van push en pull-factoren en
politieke interventie) is heel belangrijk moment om steden van vandaag
te begrijpen
7. De nood aan gastarbeiders
Pullfactoren:
• Uitdunning Europese bevolking door wereldoorlogen
• Spectaculaire economische groei na WO II (tot 1973)
• Dalende geboortecijfers en kortere arbeidstijden in Europa
Pushfactoren:
• Hoge fertiliteit
• Werkloosheid
• Lage inkomens
Profiel: gezonde jonge mannen
Gevolgen:
• Cultureel
o Toename culturele (& religieuze) diversiteit
o Ruimtelijke segregatie in steden
• Sociaal
o Leren samenleven met andere culturen
o Samengaan van sociaaleconomische achterstelling & cultureel
verschil
o Kettingmigratie als oorzaak van sociale problemen
• Politiek
o Migratiestop, vervolgmigratie (mensen die al gemigreerd zijn,
verhuizen later opnieuw naar een andere plaats of een ander land)
o Opkomst extreemrechts
o Tegenreactie via toekennen van rechten aan migranten & bestraffen
van discriminatie
2
