RECHTSFILOSOFIE
INLEIDENDE LES
Voorlezen parabel van de wet van Frans Kafka: “voor de wet staat aan wachter, er komt een
man van buiten die toegang vraagt tot de wet, maar de wachter zegt dat hij nu geen toegang
kan verlenen tot de wet – daar de poort tot de wet openstaat, bukt de man zich om door de
poort van de wet te kijken – de wachter lacht en zegt dat hij tegen zijn verbod in binnen mag
gaan, maar waarschuwt de man dat hij de laagste wachter is. De man vindt dat de wet voor
iedereen en altijd toegankelijk moet zijn – hij besluit toch te wachten tot toestemming. De
wachter geeft hem toestemming om te wachten, en de man wacht dagen en jaren. De wachter
neemt vaak kleine verhoren af, maar het zijn onverschillige vragen, en zegt elke keer dat hij
de man nog niet binnen kan laten. Gedurende jaren kijkt de man ononderbroken naar de
wachter, hij vervloekt het ongelukkige toeval. Hij smeekt de vlooien om hem te helpen om hem
toegang te verlenen. Zijn ogen worden vermoeiender. Nu zal hij niet lang meer leven, voor de
dood veramelen al zijn vragen die hij tot nu toe nog niet aan de wachter heeft kunnen vragen.
‘wat wil je nu nog weten’, vraagt de wachter. De man vraagt waarom nog niemand toegang
heeft gevraagd. De wachter brult ‘niemand anders kon hiertoe toegang hebben, want de
ingang was alleen voor u bedoeld’.
- Dit verhaalt roept de juiste vragen op; WAT IS DE WET?
o Is de wet het gebouw zelf? Is het iets in het gebouw (document)?
o Het enige wat Kafka duidelijk suggereert is dat de wet gezag uitstraalt – de man
kent de wet niet, en toch wilt hij heel zijn leven hier op wachten
o Of, de verhouding tussen de man en de wachter is de wet, zonder dat de man
dit doorheeft. De verhouding toent de essentie van de wet: de ene mens die
een gebod of verbod uitvaardigd, en de andere mens die daaraan
gehoorzaamt.
- Dit brengt ons naar een 2e vraag, namelijk de vraag naar GEHOORZAAMHEID
o De man gehoorzaamd het verbod om de poort binnen te gaan, maar het is
onduidelijk waarom de man gehoorzaamt. Hij is niet fysiek bang van de
wachter, maar toch gehoorzaamt hij.
o Het kan wel de verwijzing naar de wachters achter de 1e wachter zijn,
aangezien de 1e wachter ook maar de kleinste is. De 1e wachter verwijst naar
een grote potentiële kracht achter hem, die de man kan tegenkomen.
o Of, het gezag van de wet maakt dat de man gehoorzaamt
- Dit brengt ons naar een 3e vraag, namelijk WAAROM STELLEN WE DEZE VRAGEN?
o Kafka heeft het verhaal in 1 trekt geschreven, en is achteraf pas beginnen zien
dat je bepaalde dingen kon lezen – die hij initieel niet doorhad bij het schrijven
van de tekst.
o De personages gaan met elkaar in discussie – het blijkt een uiting van wanhoop
van de tekst. Maar we kunnen niet anders dan de tekst op een bepaalde manier
interpreteren, namelijk door de aanwezigheid van contradicities
§ ‘De poort van de wet staat altijd open’ & ‘de poort tot de wet is gesloten’
1
,Waarom is dit belangrijk? Het zijn de 3 grote vragen waarrond de discipline van rechtsfilosofie
draait:
- Wat is de wet?
- Waarom gehoorzamen?
- Hoe interpreteren?
De focus in het vak ligt voornamelijk op de ideeën uit de Anglo-Amerikaanse filosofie. We
hebben voor deze traditie gekozen omdat dit de meest interessante is, en omdat deze traditie
de hele rechtsfilosofie domineert.
We zien ook een aantal Engelse termen voor rechtsfilosofie: general jurisprudence/legal
theory/philosophy of law (puur ter informatie)
- De prof heeft voorkeur voor onderstaande definitie
- Ronald Dworking: “de discipline die nadenkt over alle mogelijke filosofische problemen
die samenhangen met het recht”
2
, DEEL I: OVERZICHT VAN DE VOORNAAMSTE VRAGEN UIT DE RECHTSFILOSOFIE
We krijgen een algemene inleiding aan de hand van bovenstaande 3 vragen (!) – college 1 tot
8/9 (klassieke hoorcolleges)
1) WAT IS DE WET
De wet als belichaming van morele normen: de natuurrechtelijke positie
Wat is natuurrecht?
Een orde die zit ingebakken in de werkelijkheid – universele normen die geen geschrift nodig
heeft om te bestaan, het is een normatieve gedachte. De normen bestaan al, omdat ze
ingebakken zitten in de werkelijkheid. De ongeschreven normen zijn bindend – het positieve
recht om overeenkomen met de ingebakken normen. Het recht moet in overeenstemming zijn
met bepaalde onderliggende normen.
- Cicero: (106-43 vC): “De echte wet is de rechte rede, is in overeenstemming met de
natuur, en is verspreid over alle mensen. Deze wet is constant en eeuwig (…). We
kunnen ons noch door een besluit van de senaat, noch door het volk, van deze wet
losmaken (…)”.
- Natuurrecht domineert het Westerse denken over recht tot +- 1800, maar er is een
revival in de 20e Eeuw (mensenrechten) en een pril begin van een revival in de 21e
Eeuw.
o Bij de hedendaagse herbeleving gaat men nog sterker geloven dat er normen
ingebakken zitten in de natuur. Deze herbeleving heeft ook te maken de nazi’s
-> na WOII herleeft het natuurrecht in de vorm van kritiek op het nazisme, in
moreel opzicht was dit een problematisch rechtssysteem – recht en moraal
staan niet los van elkaar (!)
o Bv. 2 leeuwen die de wet overtreden: 2 leeuwen zijn zedenschenders want het
zijn 2 mannetjes leeuwen die aan het paren zijn – ze deden dit regelmatig. De
Keniaanse overheid was hier niet mee opgezet, omdat homoseksualiteit
verboden is in Kenia. Ze kwamen aanzitten met allerlei oplossingen en
verklaringen (bv. de bosjes waar de leeuwen zaten werde gebruikt door
homomannen, en leeuwen hadden dit gezien en namen dit over – of, bv. het
waren geen 2 mannetjes,…) men geloofde allesinds niet dat dit een natuurlijke
toestand was, het moest het gevolg zijn van corruptie.
o In het domein van de seksuele moralen heeft de natuurwet zich ook enorm lang
doorgedrongen. Mensen in een katholieke kerk moeten zich gedragen naar
deze ingebakken normen. Het gaat om wetten die aansluiten bij de normen
(domistische natuurrecht – Thomas van Aquino)
Bv. ‘alle mensen zijn gelijk’ als natuurwet tegen de slavernij
- De voorstanders van slavernij zeggen net dat ze aansluiten bij de natuurlijke orde:
mensen zijn volgens de natuur niet gelijk – er zijn verschillende huidskleure, sommige
mensen zijn slimmer,…
3
, Het natuurrecht kan een 2-delige definitie:
- Morele positie
o Er zijn objectieve morele normen
o Morele normen kunnen met de rede worden afgeleid uit de menselijke natuur –
ze zijn niet door de mens gemaakt, maar kunnen enkel door de mensen worden
ontdekt
- Rechtsfilosofische positie
o Er is een intrinsieke band tussen recht en moraal
o Recht ontleent legitmiteit aan overeenstemming met morele normen – normen
die niet in overeenstemming zijn met morele normen zijn geen normen, of zelfs
geen rechten (streng)
Het thomistische natuurrecht (Thomas van Aquino – summa theologiae)
Het recht is niets anders dan een verordening van de rede, die is afgeklopt op het
gemeenschappelijke goede, en is afgekondigd door diegene die is beladen met de zorg voor
de gemeenschap. TvA ontleet zijn ideeën aan Aristoteles, beiden hebben een theologische
opvatting van de werkelijkheid, maar in tegenstelling tot A. gelooft T dat de ideeën in de wereld
zijn geplaatst door de Goede Schepper (God), en is het belangrijk dat we deze doelen
achterhalen omdat de Goede Schepper dit had gewild. Zo kunnen we achterhalen wat de
bedoeling is van de Schepper en onze eigen gedragingen reguleren. Als we de natuurlijke
normen willen kennen, moeten we de natuurlijke doelen begrijpen.
Bovenstaande definitie biedt veel mogelijkheden – kijk hoe Thomas de notie van de wet inzet
– hij onderscheidt 3 types van wet:
- Lex aeterna (eeuwige wet)
o Rationele orde die in de werkelijkheid zit ingebakken, en die volgens T
voorafgaat aan de werkelijkheid (ó stocijnen). T is een christelijk denker en
gelooft dat de werkelijkheid geschapen is door een goeie God, en heeft voor
het scheppen goed nagedacht – en dan pas de werkelijkheid gemaakt (//
architect die een huis bouwt: eerst denken, dan doen)
o Dit voldoet aan de definitie van een wet: het is redelijk (god is de intelligentie
zelf, god heeft dit ingesteld & god heeft het gemeenschappelijke goede voor
het oog)
o Kunnen wij deze eeuwige wet kennen? Ja, het plan zit redelijk in elkaar en
mensen bezitten redelijkheid – als we deze redelijkheid gebruiken kunnen we
doordringen in de plannen van god (ook niet christenen), MAAR slechts in
beperkte mate, anders beweert u evenveel verstand te hebben als god.
o Wat moet je doen als je wetgever (vorst) bent, hoe moet je de wet maken? Met
je verstand, en je moet met je verstand inzicht krijgen in de natuurlijke wet
- Lex naturalis (natuurlijke wet)
o Als vorst gebruik je uw rede om inzicht te krijgen in de natuurlijke wet, en op die
manier kan je een menselijke/positieve wetten maken die daarbij aansluiten –
waar start je – hoe ontdek je het vertrekpunt?
o Het 1e vertrekpunt ligt in onszelf, en niet in de natuur buiten ons
§ Hier treffen we een gebod aan dat zegt dat het goede datgene is wat
we moeten doen, en het kwade datgene is dat we moeten vermijden
(//theoretische rede: je mag uwzelf niet tegenspreken, er geldt geen
contradicitie)
4
INLEIDENDE LES
Voorlezen parabel van de wet van Frans Kafka: “voor de wet staat aan wachter, er komt een
man van buiten die toegang vraagt tot de wet, maar de wachter zegt dat hij nu geen toegang
kan verlenen tot de wet – daar de poort tot de wet openstaat, bukt de man zich om door de
poort van de wet te kijken – de wachter lacht en zegt dat hij tegen zijn verbod in binnen mag
gaan, maar waarschuwt de man dat hij de laagste wachter is. De man vindt dat de wet voor
iedereen en altijd toegankelijk moet zijn – hij besluit toch te wachten tot toestemming. De
wachter geeft hem toestemming om te wachten, en de man wacht dagen en jaren. De wachter
neemt vaak kleine verhoren af, maar het zijn onverschillige vragen, en zegt elke keer dat hij
de man nog niet binnen kan laten. Gedurende jaren kijkt de man ononderbroken naar de
wachter, hij vervloekt het ongelukkige toeval. Hij smeekt de vlooien om hem te helpen om hem
toegang te verlenen. Zijn ogen worden vermoeiender. Nu zal hij niet lang meer leven, voor de
dood veramelen al zijn vragen die hij tot nu toe nog niet aan de wachter heeft kunnen vragen.
‘wat wil je nu nog weten’, vraagt de wachter. De man vraagt waarom nog niemand toegang
heeft gevraagd. De wachter brult ‘niemand anders kon hiertoe toegang hebben, want de
ingang was alleen voor u bedoeld’.
- Dit verhaalt roept de juiste vragen op; WAT IS DE WET?
o Is de wet het gebouw zelf? Is het iets in het gebouw (document)?
o Het enige wat Kafka duidelijk suggereert is dat de wet gezag uitstraalt – de man
kent de wet niet, en toch wilt hij heel zijn leven hier op wachten
o Of, de verhouding tussen de man en de wachter is de wet, zonder dat de man
dit doorheeft. De verhouding toent de essentie van de wet: de ene mens die
een gebod of verbod uitvaardigd, en de andere mens die daaraan
gehoorzaamt.
- Dit brengt ons naar een 2e vraag, namelijk de vraag naar GEHOORZAAMHEID
o De man gehoorzaamd het verbod om de poort binnen te gaan, maar het is
onduidelijk waarom de man gehoorzaamt. Hij is niet fysiek bang van de
wachter, maar toch gehoorzaamt hij.
o Het kan wel de verwijzing naar de wachters achter de 1e wachter zijn,
aangezien de 1e wachter ook maar de kleinste is. De 1e wachter verwijst naar
een grote potentiële kracht achter hem, die de man kan tegenkomen.
o Of, het gezag van de wet maakt dat de man gehoorzaamt
- Dit brengt ons naar een 3e vraag, namelijk WAAROM STELLEN WE DEZE VRAGEN?
o Kafka heeft het verhaal in 1 trekt geschreven, en is achteraf pas beginnen zien
dat je bepaalde dingen kon lezen – die hij initieel niet doorhad bij het schrijven
van de tekst.
o De personages gaan met elkaar in discussie – het blijkt een uiting van wanhoop
van de tekst. Maar we kunnen niet anders dan de tekst op een bepaalde manier
interpreteren, namelijk door de aanwezigheid van contradicities
§ ‘De poort van de wet staat altijd open’ & ‘de poort tot de wet is gesloten’
1
,Waarom is dit belangrijk? Het zijn de 3 grote vragen waarrond de discipline van rechtsfilosofie
draait:
- Wat is de wet?
- Waarom gehoorzamen?
- Hoe interpreteren?
De focus in het vak ligt voornamelijk op de ideeën uit de Anglo-Amerikaanse filosofie. We
hebben voor deze traditie gekozen omdat dit de meest interessante is, en omdat deze traditie
de hele rechtsfilosofie domineert.
We zien ook een aantal Engelse termen voor rechtsfilosofie: general jurisprudence/legal
theory/philosophy of law (puur ter informatie)
- De prof heeft voorkeur voor onderstaande definitie
- Ronald Dworking: “de discipline die nadenkt over alle mogelijke filosofische problemen
die samenhangen met het recht”
2
, DEEL I: OVERZICHT VAN DE VOORNAAMSTE VRAGEN UIT DE RECHTSFILOSOFIE
We krijgen een algemene inleiding aan de hand van bovenstaande 3 vragen (!) – college 1 tot
8/9 (klassieke hoorcolleges)
1) WAT IS DE WET
De wet als belichaming van morele normen: de natuurrechtelijke positie
Wat is natuurrecht?
Een orde die zit ingebakken in de werkelijkheid – universele normen die geen geschrift nodig
heeft om te bestaan, het is een normatieve gedachte. De normen bestaan al, omdat ze
ingebakken zitten in de werkelijkheid. De ongeschreven normen zijn bindend – het positieve
recht om overeenkomen met de ingebakken normen. Het recht moet in overeenstemming zijn
met bepaalde onderliggende normen.
- Cicero: (106-43 vC): “De echte wet is de rechte rede, is in overeenstemming met de
natuur, en is verspreid over alle mensen. Deze wet is constant en eeuwig (…). We
kunnen ons noch door een besluit van de senaat, noch door het volk, van deze wet
losmaken (…)”.
- Natuurrecht domineert het Westerse denken over recht tot +- 1800, maar er is een
revival in de 20e Eeuw (mensenrechten) en een pril begin van een revival in de 21e
Eeuw.
o Bij de hedendaagse herbeleving gaat men nog sterker geloven dat er normen
ingebakken zitten in de natuur. Deze herbeleving heeft ook te maken de nazi’s
-> na WOII herleeft het natuurrecht in de vorm van kritiek op het nazisme, in
moreel opzicht was dit een problematisch rechtssysteem – recht en moraal
staan niet los van elkaar (!)
o Bv. 2 leeuwen die de wet overtreden: 2 leeuwen zijn zedenschenders want het
zijn 2 mannetjes leeuwen die aan het paren zijn – ze deden dit regelmatig. De
Keniaanse overheid was hier niet mee opgezet, omdat homoseksualiteit
verboden is in Kenia. Ze kwamen aanzitten met allerlei oplossingen en
verklaringen (bv. de bosjes waar de leeuwen zaten werde gebruikt door
homomannen, en leeuwen hadden dit gezien en namen dit over – of, bv. het
waren geen 2 mannetjes,…) men geloofde allesinds niet dat dit een natuurlijke
toestand was, het moest het gevolg zijn van corruptie.
o In het domein van de seksuele moralen heeft de natuurwet zich ook enorm lang
doorgedrongen. Mensen in een katholieke kerk moeten zich gedragen naar
deze ingebakken normen. Het gaat om wetten die aansluiten bij de normen
(domistische natuurrecht – Thomas van Aquino)
Bv. ‘alle mensen zijn gelijk’ als natuurwet tegen de slavernij
- De voorstanders van slavernij zeggen net dat ze aansluiten bij de natuurlijke orde:
mensen zijn volgens de natuur niet gelijk – er zijn verschillende huidskleure, sommige
mensen zijn slimmer,…
3
, Het natuurrecht kan een 2-delige definitie:
- Morele positie
o Er zijn objectieve morele normen
o Morele normen kunnen met de rede worden afgeleid uit de menselijke natuur –
ze zijn niet door de mens gemaakt, maar kunnen enkel door de mensen worden
ontdekt
- Rechtsfilosofische positie
o Er is een intrinsieke band tussen recht en moraal
o Recht ontleent legitmiteit aan overeenstemming met morele normen – normen
die niet in overeenstemming zijn met morele normen zijn geen normen, of zelfs
geen rechten (streng)
Het thomistische natuurrecht (Thomas van Aquino – summa theologiae)
Het recht is niets anders dan een verordening van de rede, die is afgeklopt op het
gemeenschappelijke goede, en is afgekondigd door diegene die is beladen met de zorg voor
de gemeenschap. TvA ontleet zijn ideeën aan Aristoteles, beiden hebben een theologische
opvatting van de werkelijkheid, maar in tegenstelling tot A. gelooft T dat de ideeën in de wereld
zijn geplaatst door de Goede Schepper (God), en is het belangrijk dat we deze doelen
achterhalen omdat de Goede Schepper dit had gewild. Zo kunnen we achterhalen wat de
bedoeling is van de Schepper en onze eigen gedragingen reguleren. Als we de natuurlijke
normen willen kennen, moeten we de natuurlijke doelen begrijpen.
Bovenstaande definitie biedt veel mogelijkheden – kijk hoe Thomas de notie van de wet inzet
– hij onderscheidt 3 types van wet:
- Lex aeterna (eeuwige wet)
o Rationele orde die in de werkelijkheid zit ingebakken, en die volgens T
voorafgaat aan de werkelijkheid (ó stocijnen). T is een christelijk denker en
gelooft dat de werkelijkheid geschapen is door een goeie God, en heeft voor
het scheppen goed nagedacht – en dan pas de werkelijkheid gemaakt (//
architect die een huis bouwt: eerst denken, dan doen)
o Dit voldoet aan de definitie van een wet: het is redelijk (god is de intelligentie
zelf, god heeft dit ingesteld & god heeft het gemeenschappelijke goede voor
het oog)
o Kunnen wij deze eeuwige wet kennen? Ja, het plan zit redelijk in elkaar en
mensen bezitten redelijkheid – als we deze redelijkheid gebruiken kunnen we
doordringen in de plannen van god (ook niet christenen), MAAR slechts in
beperkte mate, anders beweert u evenveel verstand te hebben als god.
o Wat moet je doen als je wetgever (vorst) bent, hoe moet je de wet maken? Met
je verstand, en je moet met je verstand inzicht krijgen in de natuurlijke wet
- Lex naturalis (natuurlijke wet)
o Als vorst gebruik je uw rede om inzicht te krijgen in de natuurlijke wet, en op die
manier kan je een menselijke/positieve wetten maken die daarbij aansluiten –
waar start je – hoe ontdek je het vertrekpunt?
o Het 1e vertrekpunt ligt in onszelf, en niet in de natuur buiten ons
§ Hier treffen we een gebod aan dat zegt dat het goede datgene is wat
we moeten doen, en het kwade datgene is dat we moeten vermijden
(//theoretische rede: je mag uwzelf niet tegenspreken, er geldt geen
contradicitie)
4
