Samenvatting Journalistiek in perspectief 2026

JOURNALISTIEK IN PERSPECTIEF



1: VAN MASSAMAATSCHAPPIJ NAAR NETWERKMAATSCHAPPIJ
= rode draad doorheen de hoofdstukken !!


1.1: INLEIDING: JOURNALISTIEK ALS KIND VAN HAAR TIJD

 Nieuws = product van zijn tijd dat mee evolueert
o Eind 19e eeuw: kranten werden een massamedium
o 20e eeuw: radio en televisie als massamedium
 Journalistiek is ingebed in de heersende maatschappij
o  nieuws is een product vd factoren die typisch zijn voor de samenleving
op dat moment
 Nieuws is onderhevig aan:
o Politiek
 Kiesrecht: verhoogde interesse in nieuws en politiek
 Schoolplicht: meer mensen konden lezen  nieuwsconsumptie werd
mogelijk
o Economie
 Afschaffing zegelbelasting (= belasting op elke krant)
 Hierdoor werden kranten goedkoper, en waren ze niet meer
enkel voor de elite
 Papierprijs daalde  stijging nieuwsproductie
o Cultuur
 Men wil kunnen meepraten met anderen over de actualiteit
o Technologie
 Vooruitgang vd drukpers
 Mogelijkheid om foto’s te printen in kranten
 Eerste Belgische televisieuitzending (1953)

Technologische innovaties:

 Status quo wordt uitgedaagd door technologische vernieuwingen
o Innovaties als belangrijke katalysator voor verandering
 Ook bij nieuwsmedia
 Introductie van nieuwe technologie?
  bezorgdheid over gevolgen voor nieuwsorganisaties en
publiek
 Eerste technologische innovaties veranderden de samenleving niet essentieel
o Digitale technologieën leidden wel tot grote verandering!
 Disruptie van de nieuwsmarkt
 Klassieke hiërarchische organisatie van
informatieverspreiding valt weg
 Elektronische informatienetwerken dagen de dominante
positie van traditionele nieuwsorganisaties uit
o Aantal informatieverspreiders stijgt, meer interactie,
…
o Reactie van nieuwsorganisaties op verandering?

,  Defensief: inzetten op commercialisering van nieuwsproductie
 Proberen aanpassen aan veranderende context: structurele
transformatie richting netwerkjournalistiek

1.2: MASSAMAATSCHAPPIJ

 Massacommunicatie: eenrichtingsverkeer in een lineair proces
o Communicator verspreidt een boodschap via een medium naar een massa
ontvangers
 Nieuwsorganisaties hebben een monopolie op productie en
distributie
 Verzamelen en filteren boodschappen van zenders, en
verspreiden die naar een groot publiek
 Journalisten zijn gatekeepers: beslissen wat er verspreid wordt
 Geselecteerde nieuws wordt in een lineair proces verspreid naar
passief publiek
 Weinig / geen interactie tussen journalisten en hun publiek

 Communicatiemodel van
Lasswell:
o 1948
o Vaak kritiek: te lineair
o Maar: toch waardevol



1.2.1: EERSTE PERIODE VAN DE MASSAMAATSCHAPPIJTHEORIE
 Negatieve visie
o Vooral aandacht voor de effecten van massamedia op het publiek
 Weinig genuanceerde visie op het publiek: gezien als een massa
o = grote verzameling van individuen zonder veel persoonlijkheid (average
people) die erg diffuus samengesteld is, en beïnvloedbaar en
manipuleerbaar is door de media

Kenmerken van een massa:

 Samengesteld uit groot aantal mensen
 Ongedifferentieerde samenstelling
o Geen interne ordening of structuur
 Vooral negatieve connotaties
o Vb. verlies van persoonlijkheid, anoniem, beïnvloedbaar, gevaarlijk
 Afspiegeling van ‘mass society’  maatschappij is een massa geworden
o Produceren wat “iedereen leuk vindt”; eerder algemeen

Injectienaaldtheorie:

 = massapubliek bestaat uit passieve ontvangers van mediaboodschappen, die
zonder weerstand geabsorbeerd worden
o Direct verband tussen inhoud vd boodschap, en invloed ervan op de
ontvanger
 Voorbeeld:
o War of the Worlds (1938)



2

, Radio-uitzending waarbij het leek alsof er live verslag uitgebracht
werd over een invasie door aliens
 In begin: vermelding dat het fictie was
 Maar: leidde tot massapaniek, omdat mensen dachten dat
het echt was




3

, 1.2.2: GROEIENDE KRITIEK OP MASSAMAATSCHAPPIJTHEORIE
 Vanaf jaren ’50: kritiek
o Theorie was niet gebaseerd op systematisch wetenschappelijk onderzoek
o Invloed van massamedia werd overschat
 Zender en ontvanger voorstellen als monolitisch blok = te
simplistisch
  beiden hebben agency
o Publiek zal vaak meerdere bronnen consulteren
o Publiek is divers (vb. gender, religie, leeftijd,
levensstijl, …)
o Media verspreidt soms tegenstrijdige boodschappen
  leidde tot meer genuanceerde visie vd massamaatschappijtheorie
o Nog steeds een lineair proces & eenrichtingsverkeer tussen zender en
massapubliek
 Massamedia heeft grote invloed op ons doen en denken
o Maar: houdt voldoende rekening met de complexiteit vh
communicatieproces


1.3: NETWERKMAATSCHAPPIJ

 Massamaatschappij  netwerkmaatschappij
o Door grote invloed van technologische vernieuwingen
 Internet als disruptie: iedereen kon zelf communiceren
 Jaren ’70: komst van computers
o Einde vd industriële samenleving, begin vd informatiesamenleving
 Jaren ’90: netwerkmaatschappij
o Introductie van internet
 Wegvallen van tijd- en ruimtebeperkingen
 Men moest niet meer wachten om nieuws te krijgen
o  kon het zelf opzoeken, gedurende de hele dag
 Vroeger enkel nieuws uit eigen land via kranten
o  door internet ook buitenlandse nieuwssites
beschikbaar
o Laatste decennium: netwerkmaatschappij gekenmerkt door mobiele
technologie
 Verregaande gebruikersparticipatie door sociale media



1.3.1: MANUEL CASTELLS
 The Information Age: Economy, Society, and Culture
o Eerste deel: The Rise of the Network Society (1996)
 Geeft zijn visie op de maatschappelijke veranderingen als gevolg
van digitalisering
 Grote veranderingen in de kapitalistische economie
o Industriële samenleving: arbeid en materiaal  productiviteitsgroei
o Vandaag: kennis en informatie als nieuwe bronnen van productiviteit
 = informationeel kapitalisme (kapitalisme gebaseerd op
informatie)


4