Eerstelijnszorg
Hoofdstuk 1: De organisatie van de eerste lijn
1. Leerdoelstellingen
- De kenmerken van de eerste lijn en de pijlers van quintuple aim opsommen en in eigen
woorden toelichten.
- De vermaatschappelijking van de zorg, de voor- en nadelen en de aandachtspunten hierbij in
eigen woorden toelichten
- Begrippen met betrekking tot geïntegreerde zorg en integraal werken uitleggen en de
noodzaak tot een integrale aanpak in gezondheid en welzijn toelichten.
- De organisatie van de eerste lijn in Vlaanderen in eigen woorden toelichten
PZON = persoon met zorg- en ondersteuningsnood
2. Definitie
Eerstelijnszorg is professionele zorg in de buurt die direct toegankelijk is.
- Nulde lijn: zelfzorg/zelfhulp en informele zorg
- Tweede lijn: ambulante gespecialiseerde zorg
- Derde lijn: gespecialiseerde zorg in het ziekenhuis
Gaat hierbij om gezondheidszorg en welzijnszorg
- Bv thuisvpk, huisarts, kine, sociaal werker (OCMW), ergo,…
Vlaamse bevoegdheid => Agentschap Zorg en Gezondheid
- “Het verstrekken van universeel toegankelijke, geïntegreerde en persoonsgerichte zorg voor
welzijn en gezondheid in de gemeenschap door professionele zorgaanbieders, die
verantwoordelijk zijn om de overgrote meerderheid van de welzijns- en
gezondheidsproblemen aan te pakken.”
Zorgverlening gebeurt in context van gezin en lokale gemeenschap
3. Kenmerken
Eigenheid van eerste lijn => 4 kenmerken door Starfield (1992)
1. Het eerste contact voor elke nieuwe behoefte
2. Langdurige niet-ziektegerichte zorg
3. Omvattende zorg voor de meeste gezondheids- en welzijnsnoden
4. Coördinatie bij doorverwijzing
3.1. Het eerste contact voor elke nieuwe behoefte
Eerste contact met professionele zorg bij elk nieuw probleem of bij nieuwe fase van probleem
waarbij zorg/ondersteuning nodig is
- Toegankelijkheid = essentieel
• Gebruikers moeten het als toegankelijk beschouwen + weerspiegelen in gebruik
- Zonder fysieke, psychologische, financiële drempels
Aspecten die een invloed hebben op toegankelijkheid (9 B’s)
, 1. Bereikbaarheid
• Aanbod fysiek, ruimtelijk en in tijd toegankelijk
2. Beschikbaarheid
• Aanbod makkelijk beschikbaar (+ hindernissen zoals wachtlijsten en administratief)
3. Betaalbaarheid
• In hoeverre is de prijs van aanbod een hindernis?
4. Bruikbaarheid
• Hoe bruikbaar is het voor de gebruiker?
5. Begrijpbaarheid
• Hoe begrijpelijk is de info over het aanbod?
6. Betrouwbaarheid
• In welke mate ziet de gebruiker de organisatie en het aanbod als betrouwbaar?
7. Bekendheid
• In hoeverre is de organisatie en het aanbod betrouwbaar?
8. Begripvolheid
• Aandacht voor culturele gevoeligheden?...
9. Betreedbaarheid
• Mag de gebruiker aan het aanbod deelnemen met al zijn aspecten (hoofddoek,…)
3.2. Langdurige, niet-ziektegerichte zorg
Doel = stand houden van en zorgen voor geestelijke en lichamelijke welzijn en gezondheid
- Focus op continuïteit; weerspiegeld door:
• Sterke interpersoonlijke banden
• Wederzijdse verbondenheid tussen bevolking en de verstrekkers
3.3. Omvattende zorg voor de meeste gezondheids- en welzijnsnoden
Omvattend aanbod gericht op veelvoorkomende noden zodat de meeste ook opgelost kunnen
worden in eerste lijn
- Zorg en ondersteuning wordt geleverd door mix van disciplines die in contact staan met
elkaar
- Zowel gezondheids- als sociale problemen adequaat herkennen = belangrijk
- Binnen 1ste lijn geen antwoord mogelijk? => 2de of 3de lijn verwezen
3.4. Coördinatie bij doorverwijzing
1ste lijn biedt gecoördineerde zorg wanneer doorverwijzing noodzakelijk is
- PZON’s krijgen zorg op maat (afgestemd op fysieke, mentale en sociale noden)
• Door pt, mantelzorger of professional opgenomen
• Indien niet mogelijk door casemanager
▪ Maakt geen deel uit van netwerk, kan objectief de situatie analyseren
▪ Zorgcoördinatie versus casemanagement
o Coördinatie van al de zorgen versus niet in een zorgteam, als het
misloopt
,4. Het toenemende belang van de eerste lijn
4.1. Uitdagingen in gezondheid en welzijn
WHO
- Verklaring van Alma-Ata (1978)
• Als strategie om universele gezondheidszorg te bereiken
- Declaratie van Astana (2018)
• Visie werd bekrachtigd
In België besefte men dat shift nodig is van ziekte-georiënteerde zorg naar een
gezondheidsgeoriënteerde en persoonsgecentreerde zorg.
Gezondheids- en welzijnslandschap staat namelijk voor immense maatschappelijke uitdaging ten
gevolge van:
1. Demografische evoluties
2. Individualisering van de samenleving
3. Budgettaire en personele beperkingen
4. Zorgorganisatorische uitdagingen
5. Toenemende sociale gezondheidskloof
6. Tendens naar vermaatschappelijking van de zorg
Deze resulteren in
- Grote complexiteit van zorgvragen
• Gekenmerkt door verwevenheid van sociale- en gezondheidsproblemen waar we
met huidige gezondheidszorgsysteem onvoldoende een antwoord kunnen op bieden
4.1.1. Demografische evolutie
Samenleving vergrijst ~>babyboom WOII + stijgende levensverwachting
- Prevalentie morbiditeit neemt toe met leeftijd
- # personen met chronische aandoeningen of multimorbiditeit stijgen
• => Stijging van complexe zorg- en ondersteuningsnoden
Zorg en ondersteuningsnoden gaan vaker over alle aspecten van het dagelijkse leven
- Rekening houden met sociale context
- Ziektegerichte aanpak biedt geen antwoord
Ons gezondheidssysteem dat gericht is op acute, enkelvoudige zorg => onvoldoende op voorbereid
- Ziekenhuizen niet de beste instellingen om preventieve zorg te verlenen of mensen met
complexe of meervoudige noden op te volgen
• Klinische en economisch zinvol om te werken naar sterke gemeenschappelijke
eerstelijnszorg.
4.1.2. Individualisering van de samenleving
Vergrijzing ook impact op evoluties van huishoudenstypes => stijging eenpersoonshuishoudens
- => daling gemiddelde huishoudensgrootte
, Banden die mensen aangaan zijn losser => minder noden opgevangen door informeel sociaal
netwerk
Keuzevrijheid = ander aspect van individualisering
- Mensen richten hun eigen leven in
- Mensen evolueren van passieve ontvangers naar actieve en goed geïnformeerde
zorggebruikers
• Antwoord op maar
• Niet iedereen is in staat om eigen regie op te nemen => extra aandacht
4.1.3. Budgettaire en personele beperkingen
Complexe zorgvragen + individualisering + ruime aanbod aan informatie waardoor PZON’s zich als
consument gedragen op ‘zorgmarkt’ => nieuwe zorgvragen
- Ontwikkelingen medische wetenschappen, technologie en geneesmiddelen => sterke stijging
kosten
Naast budgettaire beperkingen ook personele beperkingen
- Knelpuntberoep vpk + hele boel andere beroepen in medische sector
- Dit zal waarschijnlijk in de toekomst nog toenemen
• Gerichte initiatieven om instroom, doorstroom en behoud van personeel te
verbeteren!
4.1.4. Zorgorganisatorische uitdagingen
Nieuwe organisatie van de zorg dringt zich op om een antwoord te bieden op de voorgaande trends
- “One size fits all” - aanbod => schiet tekort in complexe realiteit
- Zorg moet gericht zijn op welzijn en gezondheid
• Gepast antwoord geven op aanwezige noden en deze voorkomen
- Lukt niet als we gewoon verder hetzelfde blijven doen
• Beperkt budget voor preventie
• Geringe samenwerking tussen gezondheid en welzijn
▪ Huidige samenleving stimuleert samenwerking NIET
▪ Worden los van elkaar gereguleerd en gefinancierd
o Werken naast elkaar
▪ Betaling per prestatie beloont samenwerking en kwaliteit niet
VERANDERING NODIG!
- Meer inzetten op preventie
- Meer samenwerken
- Welzijn en gezondheid combineren => armoede
4.1.5. De toenemende sociale gezondheidskloof
Sociale gezondheidskloof neemt toe
- Duidelijke sociale gradiënt in morbiditeit en mortaliteit
• Hoogopgeleiden leven langer en meer jaren in goede gezondheid
Oorzaken = divers
Hoofdstuk 1: De organisatie van de eerste lijn
1. Leerdoelstellingen
- De kenmerken van de eerste lijn en de pijlers van quintuple aim opsommen en in eigen
woorden toelichten.
- De vermaatschappelijking van de zorg, de voor- en nadelen en de aandachtspunten hierbij in
eigen woorden toelichten
- Begrippen met betrekking tot geïntegreerde zorg en integraal werken uitleggen en de
noodzaak tot een integrale aanpak in gezondheid en welzijn toelichten.
- De organisatie van de eerste lijn in Vlaanderen in eigen woorden toelichten
PZON = persoon met zorg- en ondersteuningsnood
2. Definitie
Eerstelijnszorg is professionele zorg in de buurt die direct toegankelijk is.
- Nulde lijn: zelfzorg/zelfhulp en informele zorg
- Tweede lijn: ambulante gespecialiseerde zorg
- Derde lijn: gespecialiseerde zorg in het ziekenhuis
Gaat hierbij om gezondheidszorg en welzijnszorg
- Bv thuisvpk, huisarts, kine, sociaal werker (OCMW), ergo,…
Vlaamse bevoegdheid => Agentschap Zorg en Gezondheid
- “Het verstrekken van universeel toegankelijke, geïntegreerde en persoonsgerichte zorg voor
welzijn en gezondheid in de gemeenschap door professionele zorgaanbieders, die
verantwoordelijk zijn om de overgrote meerderheid van de welzijns- en
gezondheidsproblemen aan te pakken.”
Zorgverlening gebeurt in context van gezin en lokale gemeenschap
3. Kenmerken
Eigenheid van eerste lijn => 4 kenmerken door Starfield (1992)
1. Het eerste contact voor elke nieuwe behoefte
2. Langdurige niet-ziektegerichte zorg
3. Omvattende zorg voor de meeste gezondheids- en welzijnsnoden
4. Coördinatie bij doorverwijzing
3.1. Het eerste contact voor elke nieuwe behoefte
Eerste contact met professionele zorg bij elk nieuw probleem of bij nieuwe fase van probleem
waarbij zorg/ondersteuning nodig is
- Toegankelijkheid = essentieel
• Gebruikers moeten het als toegankelijk beschouwen + weerspiegelen in gebruik
- Zonder fysieke, psychologische, financiële drempels
Aspecten die een invloed hebben op toegankelijkheid (9 B’s)
, 1. Bereikbaarheid
• Aanbod fysiek, ruimtelijk en in tijd toegankelijk
2. Beschikbaarheid
• Aanbod makkelijk beschikbaar (+ hindernissen zoals wachtlijsten en administratief)
3. Betaalbaarheid
• In hoeverre is de prijs van aanbod een hindernis?
4. Bruikbaarheid
• Hoe bruikbaar is het voor de gebruiker?
5. Begrijpbaarheid
• Hoe begrijpelijk is de info over het aanbod?
6. Betrouwbaarheid
• In welke mate ziet de gebruiker de organisatie en het aanbod als betrouwbaar?
7. Bekendheid
• In hoeverre is de organisatie en het aanbod betrouwbaar?
8. Begripvolheid
• Aandacht voor culturele gevoeligheden?...
9. Betreedbaarheid
• Mag de gebruiker aan het aanbod deelnemen met al zijn aspecten (hoofddoek,…)
3.2. Langdurige, niet-ziektegerichte zorg
Doel = stand houden van en zorgen voor geestelijke en lichamelijke welzijn en gezondheid
- Focus op continuïteit; weerspiegeld door:
• Sterke interpersoonlijke banden
• Wederzijdse verbondenheid tussen bevolking en de verstrekkers
3.3. Omvattende zorg voor de meeste gezondheids- en welzijnsnoden
Omvattend aanbod gericht op veelvoorkomende noden zodat de meeste ook opgelost kunnen
worden in eerste lijn
- Zorg en ondersteuning wordt geleverd door mix van disciplines die in contact staan met
elkaar
- Zowel gezondheids- als sociale problemen adequaat herkennen = belangrijk
- Binnen 1ste lijn geen antwoord mogelijk? => 2de of 3de lijn verwezen
3.4. Coördinatie bij doorverwijzing
1ste lijn biedt gecoördineerde zorg wanneer doorverwijzing noodzakelijk is
- PZON’s krijgen zorg op maat (afgestemd op fysieke, mentale en sociale noden)
• Door pt, mantelzorger of professional opgenomen
• Indien niet mogelijk door casemanager
▪ Maakt geen deel uit van netwerk, kan objectief de situatie analyseren
▪ Zorgcoördinatie versus casemanagement
o Coördinatie van al de zorgen versus niet in een zorgteam, als het
misloopt
,4. Het toenemende belang van de eerste lijn
4.1. Uitdagingen in gezondheid en welzijn
WHO
- Verklaring van Alma-Ata (1978)
• Als strategie om universele gezondheidszorg te bereiken
- Declaratie van Astana (2018)
• Visie werd bekrachtigd
In België besefte men dat shift nodig is van ziekte-georiënteerde zorg naar een
gezondheidsgeoriënteerde en persoonsgecentreerde zorg.
Gezondheids- en welzijnslandschap staat namelijk voor immense maatschappelijke uitdaging ten
gevolge van:
1. Demografische evoluties
2. Individualisering van de samenleving
3. Budgettaire en personele beperkingen
4. Zorgorganisatorische uitdagingen
5. Toenemende sociale gezondheidskloof
6. Tendens naar vermaatschappelijking van de zorg
Deze resulteren in
- Grote complexiteit van zorgvragen
• Gekenmerkt door verwevenheid van sociale- en gezondheidsproblemen waar we
met huidige gezondheidszorgsysteem onvoldoende een antwoord kunnen op bieden
4.1.1. Demografische evolutie
Samenleving vergrijst ~>babyboom WOII + stijgende levensverwachting
- Prevalentie morbiditeit neemt toe met leeftijd
- # personen met chronische aandoeningen of multimorbiditeit stijgen
• => Stijging van complexe zorg- en ondersteuningsnoden
Zorg en ondersteuningsnoden gaan vaker over alle aspecten van het dagelijkse leven
- Rekening houden met sociale context
- Ziektegerichte aanpak biedt geen antwoord
Ons gezondheidssysteem dat gericht is op acute, enkelvoudige zorg => onvoldoende op voorbereid
- Ziekenhuizen niet de beste instellingen om preventieve zorg te verlenen of mensen met
complexe of meervoudige noden op te volgen
• Klinische en economisch zinvol om te werken naar sterke gemeenschappelijke
eerstelijnszorg.
4.1.2. Individualisering van de samenleving
Vergrijzing ook impact op evoluties van huishoudenstypes => stijging eenpersoonshuishoudens
- => daling gemiddelde huishoudensgrootte
, Banden die mensen aangaan zijn losser => minder noden opgevangen door informeel sociaal
netwerk
Keuzevrijheid = ander aspect van individualisering
- Mensen richten hun eigen leven in
- Mensen evolueren van passieve ontvangers naar actieve en goed geïnformeerde
zorggebruikers
• Antwoord op maar
• Niet iedereen is in staat om eigen regie op te nemen => extra aandacht
4.1.3. Budgettaire en personele beperkingen
Complexe zorgvragen + individualisering + ruime aanbod aan informatie waardoor PZON’s zich als
consument gedragen op ‘zorgmarkt’ => nieuwe zorgvragen
- Ontwikkelingen medische wetenschappen, technologie en geneesmiddelen => sterke stijging
kosten
Naast budgettaire beperkingen ook personele beperkingen
- Knelpuntberoep vpk + hele boel andere beroepen in medische sector
- Dit zal waarschijnlijk in de toekomst nog toenemen
• Gerichte initiatieven om instroom, doorstroom en behoud van personeel te
verbeteren!
4.1.4. Zorgorganisatorische uitdagingen
Nieuwe organisatie van de zorg dringt zich op om een antwoord te bieden op de voorgaande trends
- “One size fits all” - aanbod => schiet tekort in complexe realiteit
- Zorg moet gericht zijn op welzijn en gezondheid
• Gepast antwoord geven op aanwezige noden en deze voorkomen
- Lukt niet als we gewoon verder hetzelfde blijven doen
• Beperkt budget voor preventie
• Geringe samenwerking tussen gezondheid en welzijn
▪ Huidige samenleving stimuleert samenwerking NIET
▪ Worden los van elkaar gereguleerd en gefinancierd
o Werken naast elkaar
▪ Betaling per prestatie beloont samenwerking en kwaliteit niet
VERANDERING NODIG!
- Meer inzetten op preventie
- Meer samenwerken
- Welzijn en gezondheid combineren => armoede
4.1.5. De toenemende sociale gezondheidskloof
Sociale gezondheidskloof neemt toe
- Duidelijke sociale gradiënt in morbiditeit en mortaliteit
• Hoogopgeleiden leven langer en meer jaren in goede gezondheid
Oorzaken = divers
