HOORCOLLEGE 1
Inleiding: rechtsstaat – hiërarchie – constitutioneel
pluralisme
1. HOOGSTE RECHTSCOLLEGES IN EEN RECHTSSTAAT
1.1. WAT IS EEN RECHTSSTAAT ?
Beperkte definitie:
‘De staatsvorm waarin iedereen, zowel burger als overheid, aan de rechtsregels
onderworpen is’
Deze definitie waarborgt rechtszekerheid en een verbod op arbitraire beslissingen, maar
er kan nog steeds onrechtvaardigheid en ongelijkheid zijn, aangezien deze definitie niks
zegt over de inhoud van de rechtsregels.
➔ Daarom is er de ruimere (democratische) definitie
➔ De burger kan zelf zijn leiders beoordelen, maar ook de rechters moeten die recht
hebben -> grondrechten + onafhankelijkheid
Ruimere definitie:
1. Legaliteit
→ Vooraf bestaande rechtsregels bakenen de actiemogelijkheden van de
overheid af
2. Scheiding der machten
→ Machtsconcentraties vermijden om de vrijheid van de burger te
beschermen
3. Democratie
→ Burger kan beleidsmakers sanctioneren als zij de rechtsregels niet
eerbiedigen
4. Grondrechten
→ Gaan vooraf aan de staatsordening en bieden de burger substantiële
bescherming
5. Onafhankelijkheid van de rechter
→ Zoniet zou scheiding der machten betekenisloos zijn
6. Gelijkheid
→ Tussen burgers, maar ook tav hetgeen de overheid aanbiedt (waaronder
rechtspraak)
, 7. Transparantie
→ Overheid moet verantwoording kunnen afleggen over haar beleid
! Veel andere Europese landen zijn van de rechtsstaatgedachte weg aan het gaan en door
die druk worden ook de hoogste rechtscolleges beïnvloed
1.2. SCHEIDING DER MACHTEN EN ONAFHANKELIJKHEID
De basisgedachte van de scheiding der machten komt van Montesquieu (1748).
➔ ‘il faut que le pouvoir arrête le pouvoir’ (macht moet macht afremmen)
➔ Omdat mensen met macht geneigd zijn die te misbruiken en misbruik is
onvermijdelijk als 1 instantie zowel wetgevend, rechterlijk als uitvoerend optreedt
-> dictatuur
➔ Sindsdien verdeling van de staatsbevoegdheden:
1. Wetgevende macht (maakt de wetten)
2. Uitvoerende macht (voert de wetten uit)
3. Rechterlijke macht (past de wetten toe en controleert de andere machten)
De rechterlijke macht moet zelf over macht beschikken om de andere machten te kunnen
controleren (een tegenmacht zijn) en dat kan alleen als hij onafhankelijk is van de
wetgevende macht en de uitvoerende macht.
➔ Indien afhankelijk van de regering: rechter zou macht regering niet durven of
kunnen tegenhouden
In België staat de scheiding der machten niet expliciet in de Grondwet, maar door de
structuur van de Grondwet (vb. art. 159, 105 en 108 Gw) wordt het wel duidelijk.
➔ Flandria-arrest: samenwerking der machten en checks and balances
➔ De onafhankelijkheid van de rechter wordt wel gewaarborgd -> art. 151, §1 Gw
1.3. BEDREIGINGEN VOOR DE DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT
Het aantal democratische rechtsstaten kende zijn hoogtepunt is 2009 (44 stuks), maar
sindsdien is er sprake van democratic backsliding.
➔ In een goedwerkende democratische rechtsstaat komen andere bewegingen aan
de macht die de rechtsstaat willen afbouwen (van democratie naar autocratie)
➔ Er zijn veel DINO’s: landen die zeggen dat ze nog steeds een rechtsstaat zijn, maar
waarbij we in de praktijk zien dat het niet meer zo is (vb. gestuurde verkiezingen,
geen echte persvrijheid, geen vrijheid van vereniging,…)
➔ Hoe gebeurt het?
Populistische partijen komen aan de macht door het democratisch proces zelf →
instellingen worden aangetast door de klassieke media te controleren (vb. fake
news) → de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht wordt aangetast (want die
is gevaarlijk voor dictators)
,Een andere bedreiging voor de rechtsstaat is constitutional hardball (CH).
➔ Oneigenlijk gebruik van bestaande regels, procedures en instellingen
➔ Oneigenlijke doelstelling: jezelf meer macht toekennen en die van anderen
beknotten
➔ Leidt tot gelijkaardig gedrag van de tegenpartij, want zij begrijpen niet wat er
gebeurt, dus er komt tegenkanting op en zij gaan ook gebruik maken van
constitutional hardball, wat de verwarring nog meer vergroot → groepen worden
tegen elkaar opgezet en dat zorgt uiteindelijk voor de erosie van de rechtsstaat
Aan de hand van CH wordt ook de onafhankelijkheid van de rechter beknot, alsook de
scheiding der machten (een klassieke stap in het autocratiseringsproces). Dit gebeurt
door:
- Delegitimerend taalgebruik en kritiek op rechterlijke uitspraken
→ Bij elke rechterlijke uitspraak die de regering niet zint, wordt ingehakt op de
rechter, zodat het vertrouwen in de rechter wordt aangetast
- Court packing
→ Ontslagnemende rechters (of zelfs zittende) vervangen door
regimegetrouwe rechters
- Stonewalling
→ Blokkeren van nominaties voor rechterlijke benoemingen die regimekritisch
zijn
- Power of the purse
→ Financiering van de rechtscolleges verlagen + loon- en
pensioenverlagingen
→ Besparingen zodat de RM niet meer kan functioneren
- Discipline
→ Oprichten van tuchtorganen die zelf bevolkt zijn door regimegetrouwen
→ Krijgen vage bevoegdheid, zodat de regimekritische rechters aan straffen
onderworpen kunnen worden
Dit zien we in Europa bij:
- Hongarije
- Polen
- Marie le Pèn INDIEN ze in Frankrijk aan de macht komt, maar dat is niet het geval
, Voorbeeld: Polen
De PIS-partij heeft op korte tijd de Poolse magistratuur volledig naar hun hand gezet:
- Nationale Raad voor de Rechtspraak (= court packing)
→ Orgaan dat rechters benoemt
→ Werd vroeger samengesteld door de magistratuur zelf
→ PIS-partij heeft dat veranderd en sindsdien gebeurde de samenstelling door
het parlement
→ Zij hebben allemaal regimetrouwe rechters geselecteerd
- Plotse verlaging (bij wet) van de pensioenleeftijd voor magistraten (= court
packing)
→ 65 jaar ipv 70 jaar, dus degenen tussen de 65 en 69 moesten meteen op
pensioen
→ Dat was ongeveer 40% van alle rechters die vervangen werd door
regimetrouwe rechters
- Benoeming van een meerderheid van de rechters in het GwH (= stonewalling)
→ Motie tegen de vorige benoeming
→ 5 nieuwe benoemingen gedaan van regimegetrouwe magistraten
- 2 nieuwe kamers in het Hooggerechtshof
→ Kamer voor buitengewone controle + kamer voor publieke
aangelegenheden
→ Alle definitieve beslissingen van de laatste 20 jaar kan worden
teruggedraaid indien het de regering niet aanstaat + tucht om rechters te
sanctioneren die ‘fouten’ maken
- Muilkorfwet
→ Rechters mogen geen twijfels uiten over de status of benoeming van een
andere rechter + mag geen politieke uitlatingen doen
→ Riskeert boete, degradatie of ontslag
- Rechters moeten lidmaatschappen bij verenigingen openbaar maken
1.4. RECHTSPRAAK HVJ
- HvJ (GK) C-64/16, 27 februari 2018, Associação Sindical dos Juízes
Portugueses (=ontwikkelde lijn om Polen en Hongarije te berechten)
→ samenlezing art. 2 VEU (rechtsstaat), art. 19 VEU (rechterlijke
onafhankelijkheid) en art. 4, lid 3 VEU (loyale samenwerking)
→ “De Unie is een unie die wordt beheerst door het recht, waarin de
justitiabelen het recht hebben om tegen iedere beschikking of enigerlei
andere nationale handeling waarmee ten aanzien van hen een handeling
van de Unie van algemene strekking wordt toegepast, in rechte op te
komen” (pt. 31)
Inleiding: rechtsstaat – hiërarchie – constitutioneel
pluralisme
1. HOOGSTE RECHTSCOLLEGES IN EEN RECHTSSTAAT
1.1. WAT IS EEN RECHTSSTAAT ?
Beperkte definitie:
‘De staatsvorm waarin iedereen, zowel burger als overheid, aan de rechtsregels
onderworpen is’
Deze definitie waarborgt rechtszekerheid en een verbod op arbitraire beslissingen, maar
er kan nog steeds onrechtvaardigheid en ongelijkheid zijn, aangezien deze definitie niks
zegt over de inhoud van de rechtsregels.
➔ Daarom is er de ruimere (democratische) definitie
➔ De burger kan zelf zijn leiders beoordelen, maar ook de rechters moeten die recht
hebben -> grondrechten + onafhankelijkheid
Ruimere definitie:
1. Legaliteit
→ Vooraf bestaande rechtsregels bakenen de actiemogelijkheden van de
overheid af
2. Scheiding der machten
→ Machtsconcentraties vermijden om de vrijheid van de burger te
beschermen
3. Democratie
→ Burger kan beleidsmakers sanctioneren als zij de rechtsregels niet
eerbiedigen
4. Grondrechten
→ Gaan vooraf aan de staatsordening en bieden de burger substantiële
bescherming
5. Onafhankelijkheid van de rechter
→ Zoniet zou scheiding der machten betekenisloos zijn
6. Gelijkheid
→ Tussen burgers, maar ook tav hetgeen de overheid aanbiedt (waaronder
rechtspraak)
, 7. Transparantie
→ Overheid moet verantwoording kunnen afleggen over haar beleid
! Veel andere Europese landen zijn van de rechtsstaatgedachte weg aan het gaan en door
die druk worden ook de hoogste rechtscolleges beïnvloed
1.2. SCHEIDING DER MACHTEN EN ONAFHANKELIJKHEID
De basisgedachte van de scheiding der machten komt van Montesquieu (1748).
➔ ‘il faut que le pouvoir arrête le pouvoir’ (macht moet macht afremmen)
➔ Omdat mensen met macht geneigd zijn die te misbruiken en misbruik is
onvermijdelijk als 1 instantie zowel wetgevend, rechterlijk als uitvoerend optreedt
-> dictatuur
➔ Sindsdien verdeling van de staatsbevoegdheden:
1. Wetgevende macht (maakt de wetten)
2. Uitvoerende macht (voert de wetten uit)
3. Rechterlijke macht (past de wetten toe en controleert de andere machten)
De rechterlijke macht moet zelf over macht beschikken om de andere machten te kunnen
controleren (een tegenmacht zijn) en dat kan alleen als hij onafhankelijk is van de
wetgevende macht en de uitvoerende macht.
➔ Indien afhankelijk van de regering: rechter zou macht regering niet durven of
kunnen tegenhouden
In België staat de scheiding der machten niet expliciet in de Grondwet, maar door de
structuur van de Grondwet (vb. art. 159, 105 en 108 Gw) wordt het wel duidelijk.
➔ Flandria-arrest: samenwerking der machten en checks and balances
➔ De onafhankelijkheid van de rechter wordt wel gewaarborgd -> art. 151, §1 Gw
1.3. BEDREIGINGEN VOOR DE DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT
Het aantal democratische rechtsstaten kende zijn hoogtepunt is 2009 (44 stuks), maar
sindsdien is er sprake van democratic backsliding.
➔ In een goedwerkende democratische rechtsstaat komen andere bewegingen aan
de macht die de rechtsstaat willen afbouwen (van democratie naar autocratie)
➔ Er zijn veel DINO’s: landen die zeggen dat ze nog steeds een rechtsstaat zijn, maar
waarbij we in de praktijk zien dat het niet meer zo is (vb. gestuurde verkiezingen,
geen echte persvrijheid, geen vrijheid van vereniging,…)
➔ Hoe gebeurt het?
Populistische partijen komen aan de macht door het democratisch proces zelf →
instellingen worden aangetast door de klassieke media te controleren (vb. fake
news) → de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht wordt aangetast (want die
is gevaarlijk voor dictators)
,Een andere bedreiging voor de rechtsstaat is constitutional hardball (CH).
➔ Oneigenlijk gebruik van bestaande regels, procedures en instellingen
➔ Oneigenlijke doelstelling: jezelf meer macht toekennen en die van anderen
beknotten
➔ Leidt tot gelijkaardig gedrag van de tegenpartij, want zij begrijpen niet wat er
gebeurt, dus er komt tegenkanting op en zij gaan ook gebruik maken van
constitutional hardball, wat de verwarring nog meer vergroot → groepen worden
tegen elkaar opgezet en dat zorgt uiteindelijk voor de erosie van de rechtsstaat
Aan de hand van CH wordt ook de onafhankelijkheid van de rechter beknot, alsook de
scheiding der machten (een klassieke stap in het autocratiseringsproces). Dit gebeurt
door:
- Delegitimerend taalgebruik en kritiek op rechterlijke uitspraken
→ Bij elke rechterlijke uitspraak die de regering niet zint, wordt ingehakt op de
rechter, zodat het vertrouwen in de rechter wordt aangetast
- Court packing
→ Ontslagnemende rechters (of zelfs zittende) vervangen door
regimegetrouwe rechters
- Stonewalling
→ Blokkeren van nominaties voor rechterlijke benoemingen die regimekritisch
zijn
- Power of the purse
→ Financiering van de rechtscolleges verlagen + loon- en
pensioenverlagingen
→ Besparingen zodat de RM niet meer kan functioneren
- Discipline
→ Oprichten van tuchtorganen die zelf bevolkt zijn door regimegetrouwen
→ Krijgen vage bevoegdheid, zodat de regimekritische rechters aan straffen
onderworpen kunnen worden
Dit zien we in Europa bij:
- Hongarije
- Polen
- Marie le Pèn INDIEN ze in Frankrijk aan de macht komt, maar dat is niet het geval
, Voorbeeld: Polen
De PIS-partij heeft op korte tijd de Poolse magistratuur volledig naar hun hand gezet:
- Nationale Raad voor de Rechtspraak (= court packing)
→ Orgaan dat rechters benoemt
→ Werd vroeger samengesteld door de magistratuur zelf
→ PIS-partij heeft dat veranderd en sindsdien gebeurde de samenstelling door
het parlement
→ Zij hebben allemaal regimetrouwe rechters geselecteerd
- Plotse verlaging (bij wet) van de pensioenleeftijd voor magistraten (= court
packing)
→ 65 jaar ipv 70 jaar, dus degenen tussen de 65 en 69 moesten meteen op
pensioen
→ Dat was ongeveer 40% van alle rechters die vervangen werd door
regimetrouwe rechters
- Benoeming van een meerderheid van de rechters in het GwH (= stonewalling)
→ Motie tegen de vorige benoeming
→ 5 nieuwe benoemingen gedaan van regimegetrouwe magistraten
- 2 nieuwe kamers in het Hooggerechtshof
→ Kamer voor buitengewone controle + kamer voor publieke
aangelegenheden
→ Alle definitieve beslissingen van de laatste 20 jaar kan worden
teruggedraaid indien het de regering niet aanstaat + tucht om rechters te
sanctioneren die ‘fouten’ maken
- Muilkorfwet
→ Rechters mogen geen twijfels uiten over de status of benoeming van een
andere rechter + mag geen politieke uitlatingen doen
→ Riskeert boete, degradatie of ontslag
- Rechters moeten lidmaatschappen bij verenigingen openbaar maken
1.4. RECHTSPRAAK HVJ
- HvJ (GK) C-64/16, 27 februari 2018, Associação Sindical dos Juízes
Portugueses (=ontwikkelde lijn om Polen en Hongarije te berechten)
→ samenlezing art. 2 VEU (rechtsstaat), art. 19 VEU (rechterlijke
onafhankelijkheid) en art. 4, lid 3 VEU (loyale samenwerking)
→ “De Unie is een unie die wordt beheerst door het recht, waarin de
justitiabelen het recht hebben om tegen iedere beschikking of enigerlei
andere nationale handeling waarmee ten aanzien van hen een handeling
van de Unie van algemene strekking wordt toegepast, in rechte op te
komen” (pt. 31)
