HOOFDSTUK 2: PERSONEN MET EEN VERSTANDELIJKE
BEPERKING
Deel1: basisvisies en concepten
1 TERMINOLOGIE
Uitgangspunt: terminologie weerspiegelt de kijk op mensen.
Vlaanderen en Nederland (vroeger en nu) : personen met een ‘verstandelijke beperking’ (niet
‘personen met een mentale handicap’).
Omringende landen:
o Fr: Handicap mental, Déficience intellectuele
o UK: Learning disabilities
o VS & Canada: People with intellectual and developmental disabilities
2 ETIOLOGIE EN CLASSIFICATIE
Etiologie= oorzaken
In 40% van de gevallen is de oorzaak niet gekend
Verstandelijke beperking is multifactorieel bepaald. Wat betekent dit? Zie tabel
Classificatie: Lijst van syndromen
o Klinefelter syndroom
o Down syndroom
(3 tal kunnen opnoemen)
o Fragiele X syndroom
o Rett syndroom
Etiologie = een multifactorieel gegeven samengesteld uit 4 categorieën van risicofactoren:
1 Biomedische factoren
2 Sociale factoren
3 Gedragsfactoren
4 Opvoedingsfactoren
deze risicofactoren staan permanent met elkaar in interactie
zijn in te delen in een prenatale, perinatale en postnatale ordening
Prenataal
Biomedische factoren Syndromen, leeftijd van de ouders
Sociale factoren Armoede, huiselijk geweld
Gedragsfactoren Ouders en roken, alcohol- en druggebruik door
ouders
Opvoedingsfactoren Tekort aan voorbereiding op het ouderschap
Perinataal
Biomedische factoren Geboortetrauma’s
Sociale factoren Tekort aan toegang tot zorg bij de geboorte
Gedragsfactoren Ouders verlaten het kind
Opvoedingsfactoren Ontbreken van doorverwijzing naar ondersteunende
diensten bij het verlaten van het ziekenhuis
Postnataal
Biomedische factoren Ondervoeding, hersentrauma’s
Sociale factoren Familiale armoede, chronische ziekte in de familie
Gedragsfactoren Kindermisbruik en verwaarlozing, huiselijk geweld
Opvoedingsfactoren Uitgestelde diagnosen, ouders met beperkingen
Samenvatting KVL Beperking Pagina 1 van 46
,Prenataal = voor de geboorte (op het moment van de foetus)
perinataal = tijdens de geboorte
postnataal = na de geboorte
3 PREVALENTIE
1 tot 3% van de totale wereldbevolking
Hogere prevalentie in lageloonlanden
In lageloonlanden zijn er meer mensen met een beperking
o Armoede
o Gebrek of eenzijdige voeding
o Gebrek aan gezondheidszorg
Moeilijk te meten? Waarom?
o Soms worden kinderen vermood
o Geboortes worden niet altijd geregistreerd
Niptest = test waarbij je kan zien of het kind lijdt aan een beperking
Mercy killing = moeders in afrika die worden uitgesloten omdat ze een kind hebben met een beperking en
uiteindelijk het kind vermoorden
4 DEFINITIE VAN VERSTANDELIJKE BEPERKING
Doorheen de jaren heeft men al veel pogingen ondernomen om een ‘verstandelijke beperking’ te
definiëren.
Twee belangrijke organisaties zijn:
APA= American Psychiatric Association
o Probeert alle psychiatrische stoornissen bv autisme te definiëren
AAIDD= American Association on Intellectual and Developmental Disabilities
o Organisatie die elk jaar een andere definitie geeft voor verstandelijke beperking
Vandaag hanteren we de definitie van de AAIDD met 4 elementen:
1. Er is een beperking in het individueel functioneren binnen een context met verwachtingen;
o stel je voor dat je in een land zou leven, waarbij mensen met een VB normaal kunnen leven,
dan zegt de definitie dat er eigenlijk geen VB meer bestaat ( de omgeving speelt een
belangrijke rol)
2. De persoon functioneert beneden het gemiddeld op cognitief vlak (altijd iq-test - IQ <70);
3. De persoon functioneert beneden het gemiddeld op adaptief gedrag (zie verder);
o adaptief gedrag = in welke mate heeft deze persoon bepaalde vaardigheden om te leven in de
samenleving
4. Het is een ontwikkelingsproblematiek (niet verworven) met een vertraagde of geblokkeerde
ontwikkeling tot 22 jaar.
Wanneer de beperking optreedt na 22 jaar (= verworven) spreken we over mensen met NAH (=niet
aangeboren hersenletsel).
(dia 16 voorbeeld)
Samenvatting KVL Beperking Pagina 2 van 46
,Voorgaande modellen (iq)
Vroeger: verstandelijke beperking is een beperking in het intellectueel functioneren (=defect staat
centraal).
o Licht IQ lager dan 70 (85%)
o Matig IQ lager dan 55
o Ernstig IQ lager dan 40
o Diep IQ lager dan 20
Deze indeling is nu voorbij gestreefd hoewel er nog vaak gebruik wordt van gemaakt in de praktijk
Het gebruik van IQ kan je niet in elke situatie gebruiken, je kan er niet veel info uit halen, het zegt niks
over de persoon
5 BEELDVORMING
5 dimensies worden gebruikt om te kijken:
Heeft de persoon een verstandelijke beperking, wat heeft/
kan de persoon wel of niet
Wordt gebruikt bij zowel kinderen als volwassenen
Gevormd door de AAIDD
Verstandelijke mogelijkheden Redeneren, plannen, een probleem oplossen, abstract denken, snelheid
van leren
Gezondheid Lichamelijke gezondheid (bv hart,longen)
Psychische gezondheid (bipolaire stoornis, depressie, gedragsproblemen)
Adaptief gedrag Conceptueel adaptief gedrag: lezen, schrijven, geldbesef, kloklezen, taal
begrijpen en zich uitdrukken
Sociaal adaptief gedrag: regels volgen, verantwoordelijkheidsgevoel,
zelfwaarde, zich laten manipuleren
Praktisch adaptief gedrag: eten, verzorging, aandacht voor veiligheid,
koken, GSM gebruik, bus/trein nemen, medicatiegebruik
Participatie, interactie en Neemt de persoon deel aan het familiegebeuren, aan het buurtleven, aan
sociale rollen de maatschappij en hoe?
Context Micro: aanvaardt hij zichzelf? de naaste omgeving? Hoe is zijn karakter en
zijn achtergrond? Wat heeft hij meegemaakt (levensgeschiedenis)?
Meso: aanvaardt de buurt/ de school/de scouts de persoon?
Macro: geeft de samenleving kansen aan de persoon? Wat doet de
overheid voor deze doelgroep?
is er sprake van ‘goodness of fit’
vb:. Je kan dan ondersteuning bieden bij iemand die niet kan kloklezen door bv een wekker te zetten
of: in welke mate zijn de verwachtingen en eisen van de omgeving aangepast aan de mogelijkheden en
beperkingen
Samenvatting KVL Beperking Pagina 3 van 46
, Wat kunnen wij doen om te komen tot een betere goodness of fit?
ondersteuningsplan
6 PARADIGMASHIFT
= paradigmaverschuiving
Doorheen de jaren is de kijk/ visie op personen met een verstandelijke beperking geëvolueerd van
defectmodel naar burgerschapsparadigma.
Gevolgen :
o Als de visie verandert, zie je dit ook in de soort ondersteuning die men geeft.
o Als de visie verandert weerspiegelt zich dat ook in een nieuw vakjargon.
Defect Ontwikkelings- Burgerschaps-
Model model model
(=vroeger) (= kritische visie)
Persoon met Persoon met Persoon
beperking mogelijkheden met rechten en
plichten
Hoe spreek Patiënt Leerling Burger/
ik over de client/medewerker
persoon
Hoe noem Arts Orthopedagoog Orthopedagoog
ik mezelf verpleger Opvoeder-begeleider Persoonlijke
begeleider
Hoe noem Verzorging Training Ondersteuning bij
ik mijn Ontwikkeling Kwaliteit van leven/
hulp (klaarstomen om in de bestaan QOL
maatschappij te laten
meedraaien)
Segregatie Normalisatie en Inclusie
(= wegnemen uit Integratie ( de client past zich
de (maatschappij moest aan maar de
maatschappij / niet veranderen maar samenleving moet
apart zetten / de mensen moesten ook moeite doen)
afzonderen) zich aanpassen)
Exclusie = uit de maatschappij gehaald worden en doodgemaakt
segregatie = afzondering van de rest van de maatschappij
integratie = binnen de samenleving in een aparte voorziening
inclusie = niks meer apart voor mensen met een beperking,
maar alles samen
o Inclusief wonen (gewoon in een straat maar met begeleiding)
o Inclusief onderwijs
o Inclusief werken (= supported employment = werken in samenleving zonder loon)
o Inclusieve vrijetijdsbesteding
7 CONCEPT ‘ONDERSTEUNING’
Er is een mismatch tussen de persoon en de omgevingseisen. De ondersteuning wil deze kloof zoveel
mogelijk dichten en op die manier de kvl vergroten. In les 5 spreken we over ‘de goodness- of -fit’.
Samenvatting KVL Beperking Pagina 4 van 46
BEPERKING
Deel1: basisvisies en concepten
1 TERMINOLOGIE
Uitgangspunt: terminologie weerspiegelt de kijk op mensen.
Vlaanderen en Nederland (vroeger en nu) : personen met een ‘verstandelijke beperking’ (niet
‘personen met een mentale handicap’).
Omringende landen:
o Fr: Handicap mental, Déficience intellectuele
o UK: Learning disabilities
o VS & Canada: People with intellectual and developmental disabilities
2 ETIOLOGIE EN CLASSIFICATIE
Etiologie= oorzaken
In 40% van de gevallen is de oorzaak niet gekend
Verstandelijke beperking is multifactorieel bepaald. Wat betekent dit? Zie tabel
Classificatie: Lijst van syndromen
o Klinefelter syndroom
o Down syndroom
(3 tal kunnen opnoemen)
o Fragiele X syndroom
o Rett syndroom
Etiologie = een multifactorieel gegeven samengesteld uit 4 categorieën van risicofactoren:
1 Biomedische factoren
2 Sociale factoren
3 Gedragsfactoren
4 Opvoedingsfactoren
deze risicofactoren staan permanent met elkaar in interactie
zijn in te delen in een prenatale, perinatale en postnatale ordening
Prenataal
Biomedische factoren Syndromen, leeftijd van de ouders
Sociale factoren Armoede, huiselijk geweld
Gedragsfactoren Ouders en roken, alcohol- en druggebruik door
ouders
Opvoedingsfactoren Tekort aan voorbereiding op het ouderschap
Perinataal
Biomedische factoren Geboortetrauma’s
Sociale factoren Tekort aan toegang tot zorg bij de geboorte
Gedragsfactoren Ouders verlaten het kind
Opvoedingsfactoren Ontbreken van doorverwijzing naar ondersteunende
diensten bij het verlaten van het ziekenhuis
Postnataal
Biomedische factoren Ondervoeding, hersentrauma’s
Sociale factoren Familiale armoede, chronische ziekte in de familie
Gedragsfactoren Kindermisbruik en verwaarlozing, huiselijk geweld
Opvoedingsfactoren Uitgestelde diagnosen, ouders met beperkingen
Samenvatting KVL Beperking Pagina 1 van 46
,Prenataal = voor de geboorte (op het moment van de foetus)
perinataal = tijdens de geboorte
postnataal = na de geboorte
3 PREVALENTIE
1 tot 3% van de totale wereldbevolking
Hogere prevalentie in lageloonlanden
In lageloonlanden zijn er meer mensen met een beperking
o Armoede
o Gebrek of eenzijdige voeding
o Gebrek aan gezondheidszorg
Moeilijk te meten? Waarom?
o Soms worden kinderen vermood
o Geboortes worden niet altijd geregistreerd
Niptest = test waarbij je kan zien of het kind lijdt aan een beperking
Mercy killing = moeders in afrika die worden uitgesloten omdat ze een kind hebben met een beperking en
uiteindelijk het kind vermoorden
4 DEFINITIE VAN VERSTANDELIJKE BEPERKING
Doorheen de jaren heeft men al veel pogingen ondernomen om een ‘verstandelijke beperking’ te
definiëren.
Twee belangrijke organisaties zijn:
APA= American Psychiatric Association
o Probeert alle psychiatrische stoornissen bv autisme te definiëren
AAIDD= American Association on Intellectual and Developmental Disabilities
o Organisatie die elk jaar een andere definitie geeft voor verstandelijke beperking
Vandaag hanteren we de definitie van de AAIDD met 4 elementen:
1. Er is een beperking in het individueel functioneren binnen een context met verwachtingen;
o stel je voor dat je in een land zou leven, waarbij mensen met een VB normaal kunnen leven,
dan zegt de definitie dat er eigenlijk geen VB meer bestaat ( de omgeving speelt een
belangrijke rol)
2. De persoon functioneert beneden het gemiddeld op cognitief vlak (altijd iq-test - IQ <70);
3. De persoon functioneert beneden het gemiddeld op adaptief gedrag (zie verder);
o adaptief gedrag = in welke mate heeft deze persoon bepaalde vaardigheden om te leven in de
samenleving
4. Het is een ontwikkelingsproblematiek (niet verworven) met een vertraagde of geblokkeerde
ontwikkeling tot 22 jaar.
Wanneer de beperking optreedt na 22 jaar (= verworven) spreken we over mensen met NAH (=niet
aangeboren hersenletsel).
(dia 16 voorbeeld)
Samenvatting KVL Beperking Pagina 2 van 46
,Voorgaande modellen (iq)
Vroeger: verstandelijke beperking is een beperking in het intellectueel functioneren (=defect staat
centraal).
o Licht IQ lager dan 70 (85%)
o Matig IQ lager dan 55
o Ernstig IQ lager dan 40
o Diep IQ lager dan 20
Deze indeling is nu voorbij gestreefd hoewel er nog vaak gebruik wordt van gemaakt in de praktijk
Het gebruik van IQ kan je niet in elke situatie gebruiken, je kan er niet veel info uit halen, het zegt niks
over de persoon
5 BEELDVORMING
5 dimensies worden gebruikt om te kijken:
Heeft de persoon een verstandelijke beperking, wat heeft/
kan de persoon wel of niet
Wordt gebruikt bij zowel kinderen als volwassenen
Gevormd door de AAIDD
Verstandelijke mogelijkheden Redeneren, plannen, een probleem oplossen, abstract denken, snelheid
van leren
Gezondheid Lichamelijke gezondheid (bv hart,longen)
Psychische gezondheid (bipolaire stoornis, depressie, gedragsproblemen)
Adaptief gedrag Conceptueel adaptief gedrag: lezen, schrijven, geldbesef, kloklezen, taal
begrijpen en zich uitdrukken
Sociaal adaptief gedrag: regels volgen, verantwoordelijkheidsgevoel,
zelfwaarde, zich laten manipuleren
Praktisch adaptief gedrag: eten, verzorging, aandacht voor veiligheid,
koken, GSM gebruik, bus/trein nemen, medicatiegebruik
Participatie, interactie en Neemt de persoon deel aan het familiegebeuren, aan het buurtleven, aan
sociale rollen de maatschappij en hoe?
Context Micro: aanvaardt hij zichzelf? de naaste omgeving? Hoe is zijn karakter en
zijn achtergrond? Wat heeft hij meegemaakt (levensgeschiedenis)?
Meso: aanvaardt de buurt/ de school/de scouts de persoon?
Macro: geeft de samenleving kansen aan de persoon? Wat doet de
overheid voor deze doelgroep?
is er sprake van ‘goodness of fit’
vb:. Je kan dan ondersteuning bieden bij iemand die niet kan kloklezen door bv een wekker te zetten
of: in welke mate zijn de verwachtingen en eisen van de omgeving aangepast aan de mogelijkheden en
beperkingen
Samenvatting KVL Beperking Pagina 3 van 46
, Wat kunnen wij doen om te komen tot een betere goodness of fit?
ondersteuningsplan
6 PARADIGMASHIFT
= paradigmaverschuiving
Doorheen de jaren is de kijk/ visie op personen met een verstandelijke beperking geëvolueerd van
defectmodel naar burgerschapsparadigma.
Gevolgen :
o Als de visie verandert, zie je dit ook in de soort ondersteuning die men geeft.
o Als de visie verandert weerspiegelt zich dat ook in een nieuw vakjargon.
Defect Ontwikkelings- Burgerschaps-
Model model model
(=vroeger) (= kritische visie)
Persoon met Persoon met Persoon
beperking mogelijkheden met rechten en
plichten
Hoe spreek Patiënt Leerling Burger/
ik over de client/medewerker
persoon
Hoe noem Arts Orthopedagoog Orthopedagoog
ik mezelf verpleger Opvoeder-begeleider Persoonlijke
begeleider
Hoe noem Verzorging Training Ondersteuning bij
ik mijn Ontwikkeling Kwaliteit van leven/
hulp (klaarstomen om in de bestaan QOL
maatschappij te laten
meedraaien)
Segregatie Normalisatie en Inclusie
(= wegnemen uit Integratie ( de client past zich
de (maatschappij moest aan maar de
maatschappij / niet veranderen maar samenleving moet
apart zetten / de mensen moesten ook moeite doen)
afzonderen) zich aanpassen)
Exclusie = uit de maatschappij gehaald worden en doodgemaakt
segregatie = afzondering van de rest van de maatschappij
integratie = binnen de samenleving in een aparte voorziening
inclusie = niks meer apart voor mensen met een beperking,
maar alles samen
o Inclusief wonen (gewoon in een straat maar met begeleiding)
o Inclusief onderwijs
o Inclusief werken (= supported employment = werken in samenleving zonder loon)
o Inclusieve vrijetijdsbesteding
7 CONCEPT ‘ONDERSTEUNING’
Er is een mismatch tussen de persoon en de omgevingseisen. De ondersteuning wil deze kloof zoveel
mogelijk dichten en op die manier de kvl vergroten. In les 5 spreken we over ‘de goodness- of -fit’.
Samenvatting KVL Beperking Pagina 4 van 46
