FORENSISCH WELZIJNSWERK
LES 1: KADER EN HISTORIEK
Centrale vragen:
- Wat is forensisch welzijnswerk?
- Wat is het verschil tussen ‘autonoom’ en ‘aan justitie verbonden’ FWZW? (= rode draad)
- Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
- Wat is de plaats van welzijnswerk in een justitiële context doorheen de tijd?
- Wat is de betekenis van de staatshervormingen voor FWZW?
- Wat is het verband tussen de historische evolutie en de complexiteit van FWZW?
1.1. INLEIDING
1.1.1. WAT IS FORENSISCH WELZIJNSWERK?
forensisch welzijnswerk: wat verstaan we hieronder?
- forensisch psychiatrische centra’s: alles rond internering en zorg hierbij
- justitiehuizen: hulp en dienstverlening aan personen met justitie in contact komen
- interne (-en externe) rechtspositie gedetineerde
- …
gekenmerkt door re-integratie, resocialisatie, zorg en hulpverlening
= welzijnswerk in forensisch context
→ verhouding tussen justitie en welzijn
o welzijnswerk: het nastreven van het welzijn van het individu op zeer breed vlak
▪ dienst- en hulpverlening in forensische setting
• focus op welzijn maar ook aspect van controle → uitdagend domein!
1.2. HET CONCEPT
Concept ‘forensisch welzijnswerk’ geïntroduceerd in Panopticon (1980)
2 delen:
→ forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing,
vervolging, straftoemeting en strafuitvoering) = recht
→ welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel en collectief) welzijn = hulp- en
dienstverlening
DUS: welzijnswerk binnen een forensische context
1
,1.2.1. CONCEPT – EENVOUDIG
Wat?
→ hulp- en dienstverlening
→ aan mensen die als dader, slachtoffer of na(aast)bestaande (= justitiabelen)
→ (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
Focus OLOD: volwassen daders/ verdachten
Wie? (doelgroep)
→ mensen in contact met justitie
→ specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
Door wie? (aanbod)
→ Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening: algemene populatie kan hier gebruik
van maken – toegankelijk voor iedereen
o hulpverlening: verslavingszorg, geestelijke gezondheidszorg, VAPH, …
▪ richt zich op een bepaalde problematiek op bepaald moment
→ Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/ of slachtoffers
o Justitieel welzijnswerk (JWW), slachtofferonthaal, slachtofferhulp, psychosociale
dienst (PSD), justitiehuizen, moderator
algemene HDV aan iedereen (ook justitiabelen), categoriaal niet aan iedereen (enkel justitiabelen)
1.2.2. CONCEPT – COMPLEX
Complexiteit forensisch welzijnswerk: complexe verhouding justitie en welzijn
→ wat is finaliteit – wie is opdrachtgever?
→ organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/ Federaal)
belangrijk onderscheid: autonoom en aan justitie verbonden forensisch welzijnswerk
1.2.2.1. AUTONOOM FORENSISCH WELZIJNSWERK
= hulp- en dienstverlening dat autonoom van justitie werkt
= onderdeel van algemeen welzijnswerk
aan daders in justitiële context
Autonoom FW
→ uitoefening van het recht op maatschappelijk hulp- en dienstverlening
o gelijkgeschakeld met alles wat sociaal werk is
→ waarom?
o iedereen heeft recht op menswaardig leven, ook daders
▪ artikel 1 OCMW-wet 1976: ‘elke persoon heeft recht op maatschappelijke
dienstverlening. Deze heeft tot doel eenieder in de mogelijkheid te stellen
een leven te leiden dat beantwoordt aan de menselijke waardigheid.
→ opdrachtgever = de cliënt (centraal: vrijwilligheid – HDV op vraag van cliënt)
2
, → centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
→ beroepsgeheim als hulpverlener: zeer belangrijk!
voorbeeld: Justitieel welzijnswerk (JWW) van Centrum Algemeen Welzijnswerk (CAW)
→ autonoom welzijnswerk aanwezig in de gevangenis
→ werkt op vraag van cliënt in gevangenis
→ ondersteunen de gedetineerde en zijn directe sociale omgeving bij het zoeken naar
oplossingen die
o het welzijn doen toenemen,
o de detentieschade doen verminderen,
o het herstel bevorderen met zichzelf, de context en de maatschappij
→ vertrekt van het principe dat ieder lid van de samenleving beschikt over gelijke basisrechten
en die moet kunnen waarmaken
→ onderdeel van het CAW
o HV is laagdrempelig, gratis, vertrouwelijk en vrijwillig
o HDV gaat van informatie en advies naar opvang, praktische hulp, crisishulp en
begeleiding
▪ breed spectrum aan maatschappelijke hulp- en dienstverlening
Rol van professional in welzijns- en gezondheidszorg
→ finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
→ ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
o vanuit perspectief van individu (≠ vanuit justitie)
o vraag- en behoeftegericht werken (obv noden)
→ combinatie van individueel (HDV) en structureel-maatschappelijk perspectief
o ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
o zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale ongelijkheid)
1.2.2.2. AAN JUSTITIE VERBONDEN FORENSISCH WELZIJNSWERK
= hulp- en dienstverlening in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
= welzijnswerk ‘onder mandaat’ van justitie
aan daders in justitiële context
Aan justitie verbonden FW
→ welzijnswerk onder mandaat (van opdrachtgever)
→ opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons binnen strafrechtbedeling)
o voorbeeld: parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB
→ opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
→ beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever
3
, voorbeeld: Psychosociale Dienst (PSD) binnen DG EPI (= federale materie – onder FOD justitie)
→ werk PSD = opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie
→ DG EPI
o waarborgt een rechtsconforme, veilige, humane en geïndividualiseerde uitvoering van
vrijheidsbenemende straffen en maatregelen met het oog op een optimale terugkeer
in de maatschappij
1.3. VERHOUDING WELZIJN – FORENSISCH
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
→ spanningsveld tussen welzijn en justitie
o fundamenteel: finaliteit
▪ wat zijn de doelstellingen? Wat wil men bereiken?
o praktisch/ organisatorisch
▪ hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
▪ hoe informatie uitwisselen?
Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na, justitie is finaal gericht op
bescherming van de samenleving
Essentie spanningsveld: hoeveel welzijn/ justitie prevaleert? = ‘hulp en recht’ debat
→ recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn
→ instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve norm) =
‘binnenhalen van hulpverleningstechnieken’
welzijn als doel op zich of instrumentele inzet hulpverlening (middel)?
recht op menswaardig leven of rechtsconforme burgers?
1.4. OORZAAK COMPLEXITEIT
Twee oorzaken:
1) ontstaansgeschiedenis
→ welzijnswerk ontwikkeld vanuit privé-initiatief
→ welzijnswerk ontwikkeld vanuit overheidsinitiatief
2) bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen
→ 1980: opsplitsing bevoegdheden
o autonoom FW = gemeenschappen
o aan justitie verbonden FW = federaal
→ 2014: zesde staatshervorming (vlinderakkoord 2011)
o onderscheid 1980 verandert: deel van aan justitie verbonden FW (JH en ET) wordt
overgeheveld naar gemeenschappen
4
LES 1: KADER EN HISTORIEK
Centrale vragen:
- Wat is forensisch welzijnswerk?
- Wat is het verschil tussen ‘autonoom’ en ‘aan justitie verbonden’ FWZW? (= rode draad)
- Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
- Wat is de plaats van welzijnswerk in een justitiële context doorheen de tijd?
- Wat is de betekenis van de staatshervormingen voor FWZW?
- Wat is het verband tussen de historische evolutie en de complexiteit van FWZW?
1.1. INLEIDING
1.1.1. WAT IS FORENSISCH WELZIJNSWERK?
forensisch welzijnswerk: wat verstaan we hieronder?
- forensisch psychiatrische centra’s: alles rond internering en zorg hierbij
- justitiehuizen: hulp en dienstverlening aan personen met justitie in contact komen
- interne (-en externe) rechtspositie gedetineerde
- …
gekenmerkt door re-integratie, resocialisatie, zorg en hulpverlening
= welzijnswerk in forensisch context
→ verhouding tussen justitie en welzijn
o welzijnswerk: het nastreven van het welzijn van het individu op zeer breed vlak
▪ dienst- en hulpverlening in forensische setting
• focus op welzijn maar ook aspect van controle → uitdagend domein!
1.2. HET CONCEPT
Concept ‘forensisch welzijnswerk’ geïntroduceerd in Panopticon (1980)
2 delen:
→ forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing,
vervolging, straftoemeting en strafuitvoering) = recht
→ welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel en collectief) welzijn = hulp- en
dienstverlening
DUS: welzijnswerk binnen een forensische context
1
,1.2.1. CONCEPT – EENVOUDIG
Wat?
→ hulp- en dienstverlening
→ aan mensen die als dader, slachtoffer of na(aast)bestaande (= justitiabelen)
→ (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
Focus OLOD: volwassen daders/ verdachten
Wie? (doelgroep)
→ mensen in contact met justitie
→ specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
Door wie? (aanbod)
→ Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening: algemene populatie kan hier gebruik
van maken – toegankelijk voor iedereen
o hulpverlening: verslavingszorg, geestelijke gezondheidszorg, VAPH, …
▪ richt zich op een bepaalde problematiek op bepaald moment
→ Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/ of slachtoffers
o Justitieel welzijnswerk (JWW), slachtofferonthaal, slachtofferhulp, psychosociale
dienst (PSD), justitiehuizen, moderator
algemene HDV aan iedereen (ook justitiabelen), categoriaal niet aan iedereen (enkel justitiabelen)
1.2.2. CONCEPT – COMPLEX
Complexiteit forensisch welzijnswerk: complexe verhouding justitie en welzijn
→ wat is finaliteit – wie is opdrachtgever?
→ organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/ Federaal)
belangrijk onderscheid: autonoom en aan justitie verbonden forensisch welzijnswerk
1.2.2.1. AUTONOOM FORENSISCH WELZIJNSWERK
= hulp- en dienstverlening dat autonoom van justitie werkt
= onderdeel van algemeen welzijnswerk
aan daders in justitiële context
Autonoom FW
→ uitoefening van het recht op maatschappelijk hulp- en dienstverlening
o gelijkgeschakeld met alles wat sociaal werk is
→ waarom?
o iedereen heeft recht op menswaardig leven, ook daders
▪ artikel 1 OCMW-wet 1976: ‘elke persoon heeft recht op maatschappelijke
dienstverlening. Deze heeft tot doel eenieder in de mogelijkheid te stellen
een leven te leiden dat beantwoordt aan de menselijke waardigheid.
→ opdrachtgever = de cliënt (centraal: vrijwilligheid – HDV op vraag van cliënt)
2
, → centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
→ beroepsgeheim als hulpverlener: zeer belangrijk!
voorbeeld: Justitieel welzijnswerk (JWW) van Centrum Algemeen Welzijnswerk (CAW)
→ autonoom welzijnswerk aanwezig in de gevangenis
→ werkt op vraag van cliënt in gevangenis
→ ondersteunen de gedetineerde en zijn directe sociale omgeving bij het zoeken naar
oplossingen die
o het welzijn doen toenemen,
o de detentieschade doen verminderen,
o het herstel bevorderen met zichzelf, de context en de maatschappij
→ vertrekt van het principe dat ieder lid van de samenleving beschikt over gelijke basisrechten
en die moet kunnen waarmaken
→ onderdeel van het CAW
o HV is laagdrempelig, gratis, vertrouwelijk en vrijwillig
o HDV gaat van informatie en advies naar opvang, praktische hulp, crisishulp en
begeleiding
▪ breed spectrum aan maatschappelijke hulp- en dienstverlening
Rol van professional in welzijns- en gezondheidszorg
→ finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
→ ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
o vanuit perspectief van individu (≠ vanuit justitie)
o vraag- en behoeftegericht werken (obv noden)
→ combinatie van individueel (HDV) en structureel-maatschappelijk perspectief
o ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
o zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale ongelijkheid)
1.2.2.2. AAN JUSTITIE VERBONDEN FORENSISCH WELZIJNSWERK
= hulp- en dienstverlening in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
= welzijnswerk ‘onder mandaat’ van justitie
aan daders in justitiële context
Aan justitie verbonden FW
→ welzijnswerk onder mandaat (van opdrachtgever)
→ opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons binnen strafrechtbedeling)
o voorbeeld: parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB
→ opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
→ beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever
3
, voorbeeld: Psychosociale Dienst (PSD) binnen DG EPI (= federale materie – onder FOD justitie)
→ werk PSD = opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie
→ DG EPI
o waarborgt een rechtsconforme, veilige, humane en geïndividualiseerde uitvoering van
vrijheidsbenemende straffen en maatregelen met het oog op een optimale terugkeer
in de maatschappij
1.3. VERHOUDING WELZIJN – FORENSISCH
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
→ spanningsveld tussen welzijn en justitie
o fundamenteel: finaliteit
▪ wat zijn de doelstellingen? Wat wil men bereiken?
o praktisch/ organisatorisch
▪ hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
▪ hoe informatie uitwisselen?
Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na, justitie is finaal gericht op
bescherming van de samenleving
Essentie spanningsveld: hoeveel welzijn/ justitie prevaleert? = ‘hulp en recht’ debat
→ recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn
→ instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve norm) =
‘binnenhalen van hulpverleningstechnieken’
welzijn als doel op zich of instrumentele inzet hulpverlening (middel)?
recht op menswaardig leven of rechtsconforme burgers?
1.4. OORZAAK COMPLEXITEIT
Twee oorzaken:
1) ontstaansgeschiedenis
→ welzijnswerk ontwikkeld vanuit privé-initiatief
→ welzijnswerk ontwikkeld vanuit overheidsinitiatief
2) bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen
→ 1980: opsplitsing bevoegdheden
o autonoom FW = gemeenschappen
o aan justitie verbonden FW = federaal
→ 2014: zesde staatshervorming (vlinderakkoord 2011)
o onderscheid 1980 verandert: deel van aan justitie verbonden FW (JH en ET) wordt
overgeheveld naar gemeenschappen
4
