CRIMINOLOGISCHE
PSYCHOLOGIE
,PRAKTISCHE INFORMATIE
Onderdeel Details
Examentype Schriftelijk examen, gesloten boek (20 punten)
Vraagvormen 20 meerkeuzevragen + 1 open vraag ('factchecker')
Bronmateriaal Slides, verplichte literatuur en eigen lesnota's
Met psychologische bril naar problematieken kijken
Veel toepassingsvragen/praktijkvoorbeelden op examen!!!
Openvraag: casus -> in hoeverre correct? (zie voorbeelden doorheen de lessen)
1
,INHOUDSOPGAVE
PRAKTISCHE INFORMATIE............................................................................................................. 1
LES 1: ONTWIKKELING VAN ANTISOCIAAL GEDRAG ....................................................................... 5
FORENSISCHE PSYCHOLOGIE: EEN INTRODUCTIE ....................................................................... 5
FORENSICHE PSYCHOLOGIE ≠ .......................................................................................................... 5
FORENSISCHE PSYCHOLOGIE = ........................................................................................................ 5
PSYCHOLOGIE EN RECHT.................................................................................................................. 7
IN BEWEGING .................................................................................................................................. 10
DE ONTWIKKELING VAN ANTISOCIAAL GEDRAG ...........................................................................11
DE AARD EN HET VOORKOMEN VAN JEUGDDELINQUENTIE ............................................................ 11
DE PSYCHIATRISCHE VISIE .............................................................................................................. 12
THEORIEËN ONTWIKKELING ANTISOCIAAL GEDRAG ....................................................................... 16
HET BIO-PSYCHOSOCIAAL MODEL .................................................................................................. 18
ONTWIKKELINGSTHEORIEËN ANTISOCIAAL GEDRAG ..................................................................... 22
PROTECTIEVE FACTOREN ................................................................................................................ 29
SAPROF – JEUGDVERSIE .................................................................................................................. 30
RISICOSCREENER JEUGD ................................................................................................................ 31
EEN COMPLEX VERHAAL ................................................................................................................. 31
LES 2: PSYCHOPATHIE .................................................................................................................32
PSYCHOPATHIE: EEN OMKADERING ...........................................................................................32
RELEVANTIE VOOR HET FORENSISCH WERKVELD .......................................................................... 32
PSYCHOPATHIE VANUIT EEN GESCHIEDKUNDIG KADER ................................................................ 32
DE BASIS: HERVEY CLECKLEY .......................................................................................................... 33
PREVALENTIE ................................................................................................................................... 35
DE METING VAN PSYCHOPATHIE ................................................................................................36
DSM 5: ANTISOCIALE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS ..................................................................... 36
DE PSYCHOPATHY CHECKLIST-REVISED ......................................................................................... 38
DE ONTWIKKELING VAN PSYCHOPATHIE .....................................................................................43
RISICOFACTOREN ........................................................................................................................... 43
VERKLARINGSMODELLEN: EEN AFFECTIEF/COGNITIEF DEFICIT ..................................................... 46
PSYCHOPATHIE EN CRIMINEEL/GEWELDDADIG GEDRAG .............................................................. 47
BEHANDELBAARHEID ................................................................................................................48
KLINISCH PESSIMISME .................................................................................................................... 48
WAT WERKT?.................................................................................................................................... 50
JURIDISCH PESSIMISME .................................................................................................................. 51
LES 3: PARTNERGEWELD .............................................................................................................53
DEFINIËRING & PREVALENTIE .....................................................................................................53
DEFINIËRING PARTNERGEWELD ..................................................................................................... 53
GEWELDSVORMEN .......................................................................................................................... 54
PARTNERGEWELD IN CIJFERS.......................................................................................................... 55
GEVOLGEN VAN PARTNERGEWELD ................................................................................................. 57
ALLEMAAL GERELATEERD ................................................................................................................ 58
2
, TYPOLOGIE PARTNERGEWELD ...................................................................................................59
TYPOLOGIE PARTNERGEWELDENAARS ........................................................................................... 59
TYPOLOGIE PARTNERGEWELD ........................................................................................................ 60
TYPOLOGIE DYNAMIEK .................................................................................................................... 62
PARTNERGEWELD: EEN COMPLEX GEGEVEN ..............................................................................63
CYCLISCH VERLOOP PG .................................................................................................................. 63
RISICOFACTOREN ........................................................................................................................... 65
PARTNERGEWELD ALS DYADISCH PROCES .................................................................................... 66
GENEST ECOLOGISCH MODEL ........................................................................................................ 66
DOORBREKEN VAN GEWELDCYCLUS.............................................................................................. 67
LES 4: STALKING ..........................................................................................................................68
STALKING: DEFINIËRING EN PREVALENTIE ..................................................................................68
STALKING: DE JURIDISCHE VISIE ..................................................................................................... 68
STALKING: DE PSYCHOSOCIALE VISIE ............................................................................................. 69
STALKINGSGEDRAG......................................................................................................................... 70
HET SLACHTOFFER .......................................................................................................................... 71
PREVALENTIE ................................................................................................................................... 72
EEN TYPOLOGIE VOOR STALKERS ...............................................................................................72
TYPOLOGIE VAN MULLEN ................................................................................................................ 72
THEORETISCHE MODELLEN: GEWELD EN PERSISTENTIE ..............................................................77
RELATIONAL GOAL PURSUIT THEORY (DIPAULA & CAMPBELL, 2002) .............................................. 77
CONTROLE & MACHT ....................................................................................................................... 78
STALKING & GEWELDDADIG GEDRAG ............................................................................................. 79
INTEGRATED THEORETICAL MODEL OF STALKING VIOLENCE ......................................................... 79
RISICO’S, RISICOFACTOREN EN RISICOTAXATIE ..........................................................................80
STALKING RISK PROFILE .................................................................................................................. 80
STALKING ASSESSMENT MANAGEMENT (SAM) ................................................................................ 81
LES 5 + 6: ZEDENDELINQUENTIE ...................................................................................................82
DEFINITIES & PREVALENTIE ........................................................................................................82
EEN DEFINIËRING ............................................................................................................................ 82
PSYCHIATRISCHE VISIE ................................................................................................................... 84
PREVALENTIE: PARAFILIE ................................................................................................................. 89
PREVALENTIE: PEDOFILIE ................................................................................................................ 90
PREVALENTIE: SEKSUEEL GEWELD .................................................................................................. 90
PREVALENTIE: MINDERJARIGEN ...................................................................................................... 91
PREVALENTIE: VROUWELIJKE PLEGERS ........................................................................................... 91
THEORETISCHE MODELLEN .......................................................................................................92
NIVEAU I: MICROTHEORIEËN ........................................................................................................... 93
NIVEAU II: UNIFACTORIËLE THEORIEËN .......................................................................................... 96
NIVEAU III: MULTIFACTORIËLE THEORIEËN.................................................................................... 101
RECIDIVE ................................................................................................................................ 102
RECIDIVECIJFERS .......................................................................................................................... 103
RISICOFACTOREN ......................................................................................................................... 105
RISICOTAXATIE-INSTRUMENTEN ................................................................................................... 105
3
,LES 7: PSYCHISCHE STOORNISSEN & CRIMINEEL GEDRAG ......................................................... 107
ONTOEREKENINGSVATBAARHEID ............................................................................................. 107
(ON)TOEREKENINGSVATBAARHEID ............................................................................................... 107
INTERNERING ................................................................................................................................ 107
RECHTERLIJKE BESLISSINGEN TOT INTERNERING ......................................................................... 108
HET FORENSISCH PSYCHIATRISCH DESKUNDIGENONDERZOEK ................................................. 108
COMPLEXE REALITEIT (1) ............................................................................................................... 109
COMPLEXE REALITEIT (2) ............................................................................................................... 111
COMPLEXE REALITEIT (3) ............................................................................................................... 112
COMPLEXE REALITEIT (4): AAN- OF AFWEZIG? ............................................................................... 113
RISICOTAXATIE EN -MANAGEMENT ........................................................................................... 113
HET RNR-MODEL ........................................................................................................................... 113
HET RISICOPRINCIPE ..................................................................................................................... 114
HET BEHOEFTEPRINCIPE ............................................................................................................... 118
HET RESPONSIVITEITSPRINCIPE .................................................................................................... 120
RISICOMANAGEMENT .................................................................................................................... 121
LES 8: KWETSBARE VERDACHTEN .............................................................................................. 122
INTRO - RECHTERLIJKE DWALINGEN ......................................................................................... 122
IN DE VERHOORKAMER: VALSE BEKENTENISSEN & KWETSBAARHEDEN ....................................... 123
HET POLITIEVERHOOR ................................................................................................................... 123
DE VALSE BEKENTENIS .................................................................................................................. 124
DE AARD VAN VALSE BEKENTENISSEN .......................................................................................... 125
DE KWETSBAARHEDEN VAN HET VERHOORPROCES .................................................................... 127
DE KWETSBAARHEID VAN DE ONDERVRAAGDE ............................................................................ 128
MEEGAANDHEID & SUGGESTIBILITEIT ....................................................................................... 130
COMPLIANCE ................................................................................................................................ 130
SUGGESTIBILITEIT .......................................................................................................................... 132
IN DE PRAKTIJK............................................................................................................................... 136
LES 9: GEHEUGEN EN HERINNERINGEN ..................................................................................... 137
HET BELANG VAN HET GEHEUGEN IN DE RECHTBANK ................................................................ 137
GERECHTELIJKE DWALINGEN: IDENTIFICATIE ............................................................................... 137
WAAROM HERKENNEN WE? .......................................................................................................... 139
HET GEHEUGEN: EEN BETROUWBARE VIDEORECORDER? .......................................................... 139
PERCEPTIE ..................................................................................................................................... 139
RETENTIE ....................................................................................................................................... 141
REPRODUCTIE ............................................................................................................................... 142
ADDITIONELE, SITUATIONELE FACTOREN ..................................................................................... 143
HERKENNING IN DE VERHOORKAMER....................................................................................... 144
COMPOSITIES ................................................................................................................................ 144
MUG SHOTS ................................................................................................................................... 144
LINE-UP ......................................................................................................................................... 144
GASTCOLLEGE SANNE DE CLERCK ............................................................................................. 147
4
,LES 1: ONTWIKKELING VAN ANTISOCIAAL GEDRAG
FORENSISCHE PSYCHOLOGIE: EEN INTRODUCTIE
FORENSICHE PSYCHOLOGIE ≠
- Samenwerking tss versch diciplines (forensische geneeskunde
(lijkenonderzoek), forensisische boekhouding, forensische bouwkunde,
forensische psychiatrie en psychologie…)
o Brede werkvelden die toegepast worden binnen forensische
setting (setting waar criminele feiten gepleegd worden)
FORENSISCHE PSYCHOLOGIE =
- De forensische psychologie is geëvolueerd van een louter ondersteunende
wetenschap naar een volwaardige discipline.
- Domein waar recht samenkomt met psychologie. Forensische psychologie
is geen aparte tak van psychologie maar toepassing binnen een werkveld.
o W toegepast in heel versch contexten (deskundige onderzoek, fpc, politie, rechtbank,
beveiligde afdelingen, reclassering, eerstelijns, veilig huis…)
▪ Psychodiagnostiek in gevangenissen etc
- Het veld laat zich definiëren door een breed spectrum aan perspectieven:
o Toch (1961): Onderzoek naar het juridische proces zelf en de psychologie van alle
participanten (motieven en gevoelens).
o Gudjonsson & Haward (1998): De toegepaste tak gericht op bewijsvoering voor
juridische doeleinden.
o Bartol & Bartol (2008): Een duale visie die zowel onderzoek naar gedrag binnen het
rechtssysteem als de professionele praktijk (civiel en strafrecht) omvat.
o Needs (2008): Toepassing van methoden binnen diverse settings zoals politie,
rechtbanken en gevangenissen.
Discrepanties over definities heen
Gemeensch aspect: toepassing van psychologie binnen justitiele context
- Amerikaanse definitie (American Psychological Association’s specialty guidelines for Forensic
psychologists): “Forensic psychology is a specialty in professional psychology characterized by
activities intended to provide professional psychological expertise within the judicial and legal
systems Forensic psychology refers to professional practice by any psychologist working within
any sub-discipline of psychology (e.g., clinical, developmental, social, cognitive) when applying
the scientific, technical, or specialized knowledge of psychology to the law to assist in addressing
legal, contractual, and administrative matters.”
5
, - “Forensische psychologie verwijst naar de professionele praktijk van iedere klinisch psycholoog
die wetenschappelijke, technische en/of gespecialiseerde psychologische kennis toepast op (1)
justitiële vragen met betrekking tot contractuele, administratieve en juridische
probleemstellingen, en op (2) niet-justitiële vragen met betrekking tot grensoverschrijdend gedrag
(o.a. preventie, bemiddeling en vrijwillige hulpverlening). De forensische psycholoog is diegene
die gespecialiseerd is in preventie van crimineel/normoverschrijdend gedrag, de forensische
psychodiagnostiek en/of de behandeling van plegers/slachtoffers.”
o Forensische psycho kan toegepast worden op justitiele context, waar ook contractuele
vraagstukken etc (denk aan echtscheidingen…)-> bepaalde problematieken identificeren
en tegenhouden, adviezen naar familierechtbank etc…
o Soms ook opdracht van verzekeringen om na te gaan of er schade is na geweldsdelict
o Maar ook niet-justitiele vraagstukken -> bv vrijwillige hulpverlening -> bv man die kind
heeft misbruikt en hulp gaat zoeken, maar bijv ook geweld op school
o Focus ligt op vermijden van normoverschrijdend gedrag, zowel binnen justitite als
daarbuiten
o Psychodiagnostiek bijv persoonlijkheidsonderzoek en zien of dat gelinkt is aan
problematiek
o Maar ook behandeling van dader dan wel slachtoffers
- Subwerkvelden binnen forensische:
Toegepast Academisch
Politionele psychologie: Werving, Biologische psychologie: Erfelijkheid,
stressmanagement. hersenschade.
Investigative psychology: Profiling Ontwikkelingspsychologie: Agressie over de
(geografisch/dader). levensloop.
Klinische psychologie: Diagnostiek, risicotaxatie. Cognitieve psychologie: Geheugen,
getuigenverklaringen.
Gevangenispsychologie: Behandeling, re- Sociale psychologie: Jury-invloed, media.
integratie.
➔ Bijv psycholoog inzetten tegen stress etc bij politieagenten, of bepalen of politieagent wapen
terug kan gebruiken
➔ Het gaat over praktijk, maar ook over theorievorming en onderzoek ernaar
6
, - Wat is concrete definitie?
o Crimi psycho gaat over hoe crimineel gedrag tot stand komt
o Maar onder forensische valt ook rechtspsychologie -> bijv
toepassing van psychologie binnen politionele context etc
▪ Denk aan evalueren van betrouwbaarheid van
getuigen, ondersteunen van verhoor…
PSYCHOLOGIE EN RECHT
- Psychologische wetenschappen komt samen met strafrecht
o Gemeenschappelijke deler is forensische psychologie
Casus Tom
Tom (28 jaar) wordt vervolgd voor zware mishandeling van een onbekende man na een cafébezoek. Het
slachtoffer liep blijvend letsel op. De rechter vraagt of Tom toerekeningsvatbaar is.
Feiten volgens het dossier:
Tom sloeg het slachtoffer meerdere keren met een glas
Getuigen verklaren dat hij “plots ontplofte”
Tom was niet onder invloed van alcohol of drugs
Achtergrond Tom:
Voorgeschiedenis van impulsief en agressief gedrag Jeugd met ernstige verwaarlozing en geweld Eerdere
veroordelingen voor geweldsdelicten
Conclusie college deskundigen: “Bij Tom is er sprake van ernstige impulscontroleproblemen en beperkte
emotieregulatie. Er wordt een antisociale persoonlijkheidsstoornis vastgesteld. Deze factoren verhogen
significant het risico op gewelddadig gedrag in stressvolle situaties.”
- Loopt samenwerking tussen justitie en psychologie goed?
o Toerekeningsvatbaarheid:
▪ Deskundige antwoordt niet ja of nee op vraag of hij toerekeningsvatbaar is
▪ Bepalen of iemand al dan niet toerekeningsvatbaar is, is een juridische
beslissing
▪ Deskundige geeft vooral duiding, geen zwart wit situatie
▪ Wat betekent toerekeningsvatbaar?: verantwoordelijkheid voor daden dat je
gepleegd hebt
o Wnr niet verantwoordelijk: bijv tijdens psychose/mentale stoornis waarbij een link is met
delictgedrag
▪ Geestesstoornis zorgt ervoor dat je de gevolgen van je gedrag niet kan
inschatten
o Hier:
▪ Er is een gebrek: peroson is heel impulsief -> er wordt een anti-sociale
persoonlijkheidsstoornis vastgesteld -> maar ben je bij een
persoonlijkheidsheidsstoornis onrekeningsvatbaar? -> het is niet omdat je een
stoornis hebt, dat je ontoerekeningsvatbaar bent -> het is niet omdat je een
psychose hebt, dat je ontoerekeningsvatbaar bent
o Stoornis vastgesteld -> volgende stap: staat het in verband met de feiten? -> had je
OP DAT MOMENT een psychotische episode
o Persoonlijkheidsstoornissen w vaak niet gezien als reden om ontoerekeninsgvatbaar
verklaard te worden
7
, o Kan je aangeven of deze persoon op dit moment nog gevaarlijk is voor de maatschappij?
Wat is situatie op moment van berechtiging? -> hij kan in principe vrijgesproken worden
als hij op dat moment beter is -> risiscotaxatie
o In dit geval: risicofactoren
Rechter gaat niet tevreden zijn met dit antwoord
Spanninsgveld tussen justitie en psycho
Gedragswetenschappers zoeken nuance op, rechter wil gewoon een duidelijke conclusie (zwart-
wit)
Casus Hans
• Hans (35 jaar) staat terecht voor bedreiging en belaging van zijn ex-partner. De feiten zijn
ernstig maar niet fysiek gewelddadig. De rechter vraagt een forensisch psychologisch
onderzoek aan met de vraag: “Hoe gevaarlijk is Hans?”
• De psycholoog concludeert: “Op basis van een gestructureerde risicotaxatie stellen we vast
dat er sprake is van een matig tot verhoogd recidiverisico op gewelddadig gedrag in intieme
relaties. Dit risico is contextafhankelijk en neemt vooral toe bij relationele stress en gevoelens
van verlies en controle.”
• Hierbij noteert hij ook: dat er geen aanwijzingen zijn voor een psychose, dat het inzicht in het
eigen gedrag beperkt maar aanwezig is en dat een behandeling risicoverlagend kan werken.
• De rechter concludeert dat: “Aangezien het recidiverisico slechts als matig tot verhoogd wordt
ingeschat en de betrokkene enig inzicht vertoont, het risico beheersbaar is en dat Hans niet
gevaarlijk is.”
• De rechter stelt geen internering voor en legt een voorwaardelijke straf op. Een van de
voorwaarden is dat hij in behandeling gaat.
- Spanning tussen communicatie en in het begrip van wat er gezegd wordt
o Psycholoog duidt dat er wel een probleem is, riscidive is wel hoog
▪ Dus zeggen “hand is niet gevaarlijk” is kort door de bocht
o Rechter concludeert dat hans inzicht heeft in gedrag dus niet gevaarlijk is, maar
zelfinzicht is niet zo simpel -> redenering klopt niet
- Psycholoog heeft niet duidelijk gecommuniceert wat risico echt inhoud, maar rechter heeft ook
fout begrepen
o “is deze persoon gevaarlijk?” vs” recidivekans?”
- Hoog risico op verval betekent niet autom dat die persoon ook meteen hervalt
- Psycho gebruiken andere taal dan juristen
Spanningsvelden:
1. Verschillen in training: Taalverschillen? Training?
o Rekening houden dat juristen en psycho andere taal gebruiken
o Duidelijke communicatie is essentieel
o Psychiatrische termen die niet worden uitgelegd w zelf geinterpreteerd en googlen -> niet
betrouwbaar, maar ook omgekeerd
2. Verschillen in attitude: bescherming vs. Hulp
o Justitie heeft als opdracht om maatschappij te beschermen vs psycholoog biedt hulp
aan persoon in kwestie (wat niet altijd ten behoeve is aan bescherming v maatschappij,
en andersom niet altijd in voordeel van client)
8
, 3. Evidence-based toepassing van gedragswetenschappen in justitiële context:
a. Klinische vs. wetenschappelijke opinie
▪ Sommige zaken w obv klinische inschatting weergegeven (dus niet altijd
evidence based)
b. Toepasbaarheid binnen een juridische vraagstelling
c. Onbeantwoordbare juridische vragen
▪ Juridische vragen die we proberen te beantwoorden, maar kan niet altijd
▪ Bv. effect van scheiding op kinderen, bijv 1 week bij vader vs 2 weken bij vader ->
inschatting, niet onderzoekbaar
▪ Op sommige juridische vragen kan je niet antwoorden
▪ Valse bekentenis neerleggen -> kan psycholoog niet bewijzen -> we kunnen niet
nagaan of iemand effectief feiten heeft gepleegd, is een politionele taak -> we
kunnen wel risiscofactoren bekijken of persoon leugenachtig kan zijn etc =>
aangeven als je een juridische vraag niet kan beantwoorden
4. Verschillen in paradigma’s
a. Vrije wil <-> Determinisme
▪ Rechtspraak vertrekken vanuit idee dat mensen vrije wil hebben, ze kiezen welk
gedrag ze stellen
▪ Psychologen denken: probleem, want niet altijd volle controle over gedrag, w
beinvloed door contextuele zaken etc (bijv hoe gaat familie om met conflicten),
problemen in neurologie die imact hebben…
▪ Loutere vrije wil bestaat niet volgens psychologen (geen excuses, maar gewoon
invloed op gedrag)
b. Feiten
▪ Het proces: preventie vs. Conflict
• Bij ons gaat het over hypotheses, theorien… -> hypothetisch stellen dat
bijv achtergrond oorzaak is van gedrag dat gestelt werd
c. Aard van het feit:
▪ Van kans tot zekerheid? bv. hoge kans op seksuele recidive
• Juristen willen vooral zekerheid, psychologen willen eerder kansen etc
▪ Van groep naar individueel? bv. Hij vertoont een hoge mate van psychopathie
dus is hij gewelddadig.
• Niet alles dat op groepsniveau w vastgesteld, geldt niet altijd voor
individu dat voor je zit
Dus spanningsvelden hebben impact op dagelijks werk
9
PSYCHOLOGIE
,PRAKTISCHE INFORMATIE
Onderdeel Details
Examentype Schriftelijk examen, gesloten boek (20 punten)
Vraagvormen 20 meerkeuzevragen + 1 open vraag ('factchecker')
Bronmateriaal Slides, verplichte literatuur en eigen lesnota's
Met psychologische bril naar problematieken kijken
Veel toepassingsvragen/praktijkvoorbeelden op examen!!!
Openvraag: casus -> in hoeverre correct? (zie voorbeelden doorheen de lessen)
1
,INHOUDSOPGAVE
PRAKTISCHE INFORMATIE............................................................................................................. 1
LES 1: ONTWIKKELING VAN ANTISOCIAAL GEDRAG ....................................................................... 5
FORENSISCHE PSYCHOLOGIE: EEN INTRODUCTIE ....................................................................... 5
FORENSICHE PSYCHOLOGIE ≠ .......................................................................................................... 5
FORENSISCHE PSYCHOLOGIE = ........................................................................................................ 5
PSYCHOLOGIE EN RECHT.................................................................................................................. 7
IN BEWEGING .................................................................................................................................. 10
DE ONTWIKKELING VAN ANTISOCIAAL GEDRAG ...........................................................................11
DE AARD EN HET VOORKOMEN VAN JEUGDDELINQUENTIE ............................................................ 11
DE PSYCHIATRISCHE VISIE .............................................................................................................. 12
THEORIEËN ONTWIKKELING ANTISOCIAAL GEDRAG ....................................................................... 16
HET BIO-PSYCHOSOCIAAL MODEL .................................................................................................. 18
ONTWIKKELINGSTHEORIEËN ANTISOCIAAL GEDRAG ..................................................................... 22
PROTECTIEVE FACTOREN ................................................................................................................ 29
SAPROF – JEUGDVERSIE .................................................................................................................. 30
RISICOSCREENER JEUGD ................................................................................................................ 31
EEN COMPLEX VERHAAL ................................................................................................................. 31
LES 2: PSYCHOPATHIE .................................................................................................................32
PSYCHOPATHIE: EEN OMKADERING ...........................................................................................32
RELEVANTIE VOOR HET FORENSISCH WERKVELD .......................................................................... 32
PSYCHOPATHIE VANUIT EEN GESCHIEDKUNDIG KADER ................................................................ 32
DE BASIS: HERVEY CLECKLEY .......................................................................................................... 33
PREVALENTIE ................................................................................................................................... 35
DE METING VAN PSYCHOPATHIE ................................................................................................36
DSM 5: ANTISOCIALE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS ..................................................................... 36
DE PSYCHOPATHY CHECKLIST-REVISED ......................................................................................... 38
DE ONTWIKKELING VAN PSYCHOPATHIE .....................................................................................43
RISICOFACTOREN ........................................................................................................................... 43
VERKLARINGSMODELLEN: EEN AFFECTIEF/COGNITIEF DEFICIT ..................................................... 46
PSYCHOPATHIE EN CRIMINEEL/GEWELDDADIG GEDRAG .............................................................. 47
BEHANDELBAARHEID ................................................................................................................48
KLINISCH PESSIMISME .................................................................................................................... 48
WAT WERKT?.................................................................................................................................... 50
JURIDISCH PESSIMISME .................................................................................................................. 51
LES 3: PARTNERGEWELD .............................................................................................................53
DEFINIËRING & PREVALENTIE .....................................................................................................53
DEFINIËRING PARTNERGEWELD ..................................................................................................... 53
GEWELDSVORMEN .......................................................................................................................... 54
PARTNERGEWELD IN CIJFERS.......................................................................................................... 55
GEVOLGEN VAN PARTNERGEWELD ................................................................................................. 57
ALLEMAAL GERELATEERD ................................................................................................................ 58
2
, TYPOLOGIE PARTNERGEWELD ...................................................................................................59
TYPOLOGIE PARTNERGEWELDENAARS ........................................................................................... 59
TYPOLOGIE PARTNERGEWELD ........................................................................................................ 60
TYPOLOGIE DYNAMIEK .................................................................................................................... 62
PARTNERGEWELD: EEN COMPLEX GEGEVEN ..............................................................................63
CYCLISCH VERLOOP PG .................................................................................................................. 63
RISICOFACTOREN ........................................................................................................................... 65
PARTNERGEWELD ALS DYADISCH PROCES .................................................................................... 66
GENEST ECOLOGISCH MODEL ........................................................................................................ 66
DOORBREKEN VAN GEWELDCYCLUS.............................................................................................. 67
LES 4: STALKING ..........................................................................................................................68
STALKING: DEFINIËRING EN PREVALENTIE ..................................................................................68
STALKING: DE JURIDISCHE VISIE ..................................................................................................... 68
STALKING: DE PSYCHOSOCIALE VISIE ............................................................................................. 69
STALKINGSGEDRAG......................................................................................................................... 70
HET SLACHTOFFER .......................................................................................................................... 71
PREVALENTIE ................................................................................................................................... 72
EEN TYPOLOGIE VOOR STALKERS ...............................................................................................72
TYPOLOGIE VAN MULLEN ................................................................................................................ 72
THEORETISCHE MODELLEN: GEWELD EN PERSISTENTIE ..............................................................77
RELATIONAL GOAL PURSUIT THEORY (DIPAULA & CAMPBELL, 2002) .............................................. 77
CONTROLE & MACHT ....................................................................................................................... 78
STALKING & GEWELDDADIG GEDRAG ............................................................................................. 79
INTEGRATED THEORETICAL MODEL OF STALKING VIOLENCE ......................................................... 79
RISICO’S, RISICOFACTOREN EN RISICOTAXATIE ..........................................................................80
STALKING RISK PROFILE .................................................................................................................. 80
STALKING ASSESSMENT MANAGEMENT (SAM) ................................................................................ 81
LES 5 + 6: ZEDENDELINQUENTIE ...................................................................................................82
DEFINITIES & PREVALENTIE ........................................................................................................82
EEN DEFINIËRING ............................................................................................................................ 82
PSYCHIATRISCHE VISIE ................................................................................................................... 84
PREVALENTIE: PARAFILIE ................................................................................................................. 89
PREVALENTIE: PEDOFILIE ................................................................................................................ 90
PREVALENTIE: SEKSUEEL GEWELD .................................................................................................. 90
PREVALENTIE: MINDERJARIGEN ...................................................................................................... 91
PREVALENTIE: VROUWELIJKE PLEGERS ........................................................................................... 91
THEORETISCHE MODELLEN .......................................................................................................92
NIVEAU I: MICROTHEORIEËN ........................................................................................................... 93
NIVEAU II: UNIFACTORIËLE THEORIEËN .......................................................................................... 96
NIVEAU III: MULTIFACTORIËLE THEORIEËN.................................................................................... 101
RECIDIVE ................................................................................................................................ 102
RECIDIVECIJFERS .......................................................................................................................... 103
RISICOFACTOREN ......................................................................................................................... 105
RISICOTAXATIE-INSTRUMENTEN ................................................................................................... 105
3
,LES 7: PSYCHISCHE STOORNISSEN & CRIMINEEL GEDRAG ......................................................... 107
ONTOEREKENINGSVATBAARHEID ............................................................................................. 107
(ON)TOEREKENINGSVATBAARHEID ............................................................................................... 107
INTERNERING ................................................................................................................................ 107
RECHTERLIJKE BESLISSINGEN TOT INTERNERING ......................................................................... 108
HET FORENSISCH PSYCHIATRISCH DESKUNDIGENONDERZOEK ................................................. 108
COMPLEXE REALITEIT (1) ............................................................................................................... 109
COMPLEXE REALITEIT (2) ............................................................................................................... 111
COMPLEXE REALITEIT (3) ............................................................................................................... 112
COMPLEXE REALITEIT (4): AAN- OF AFWEZIG? ............................................................................... 113
RISICOTAXATIE EN -MANAGEMENT ........................................................................................... 113
HET RNR-MODEL ........................................................................................................................... 113
HET RISICOPRINCIPE ..................................................................................................................... 114
HET BEHOEFTEPRINCIPE ............................................................................................................... 118
HET RESPONSIVITEITSPRINCIPE .................................................................................................... 120
RISICOMANAGEMENT .................................................................................................................... 121
LES 8: KWETSBARE VERDACHTEN .............................................................................................. 122
INTRO - RECHTERLIJKE DWALINGEN ......................................................................................... 122
IN DE VERHOORKAMER: VALSE BEKENTENISSEN & KWETSBAARHEDEN ....................................... 123
HET POLITIEVERHOOR ................................................................................................................... 123
DE VALSE BEKENTENIS .................................................................................................................. 124
DE AARD VAN VALSE BEKENTENISSEN .......................................................................................... 125
DE KWETSBAARHEDEN VAN HET VERHOORPROCES .................................................................... 127
DE KWETSBAARHEID VAN DE ONDERVRAAGDE ............................................................................ 128
MEEGAANDHEID & SUGGESTIBILITEIT ....................................................................................... 130
COMPLIANCE ................................................................................................................................ 130
SUGGESTIBILITEIT .......................................................................................................................... 132
IN DE PRAKTIJK............................................................................................................................... 136
LES 9: GEHEUGEN EN HERINNERINGEN ..................................................................................... 137
HET BELANG VAN HET GEHEUGEN IN DE RECHTBANK ................................................................ 137
GERECHTELIJKE DWALINGEN: IDENTIFICATIE ............................................................................... 137
WAAROM HERKENNEN WE? .......................................................................................................... 139
HET GEHEUGEN: EEN BETROUWBARE VIDEORECORDER? .......................................................... 139
PERCEPTIE ..................................................................................................................................... 139
RETENTIE ....................................................................................................................................... 141
REPRODUCTIE ............................................................................................................................... 142
ADDITIONELE, SITUATIONELE FACTOREN ..................................................................................... 143
HERKENNING IN DE VERHOORKAMER....................................................................................... 144
COMPOSITIES ................................................................................................................................ 144
MUG SHOTS ................................................................................................................................... 144
LINE-UP ......................................................................................................................................... 144
GASTCOLLEGE SANNE DE CLERCK ............................................................................................. 147
4
,LES 1: ONTWIKKELING VAN ANTISOCIAAL GEDRAG
FORENSISCHE PSYCHOLOGIE: EEN INTRODUCTIE
FORENSICHE PSYCHOLOGIE ≠
- Samenwerking tss versch diciplines (forensische geneeskunde
(lijkenonderzoek), forensisische boekhouding, forensische bouwkunde,
forensische psychiatrie en psychologie…)
o Brede werkvelden die toegepast worden binnen forensische
setting (setting waar criminele feiten gepleegd worden)
FORENSISCHE PSYCHOLOGIE =
- De forensische psychologie is geëvolueerd van een louter ondersteunende
wetenschap naar een volwaardige discipline.
- Domein waar recht samenkomt met psychologie. Forensische psychologie
is geen aparte tak van psychologie maar toepassing binnen een werkveld.
o W toegepast in heel versch contexten (deskundige onderzoek, fpc, politie, rechtbank,
beveiligde afdelingen, reclassering, eerstelijns, veilig huis…)
▪ Psychodiagnostiek in gevangenissen etc
- Het veld laat zich definiëren door een breed spectrum aan perspectieven:
o Toch (1961): Onderzoek naar het juridische proces zelf en de psychologie van alle
participanten (motieven en gevoelens).
o Gudjonsson & Haward (1998): De toegepaste tak gericht op bewijsvoering voor
juridische doeleinden.
o Bartol & Bartol (2008): Een duale visie die zowel onderzoek naar gedrag binnen het
rechtssysteem als de professionele praktijk (civiel en strafrecht) omvat.
o Needs (2008): Toepassing van methoden binnen diverse settings zoals politie,
rechtbanken en gevangenissen.
Discrepanties over definities heen
Gemeensch aspect: toepassing van psychologie binnen justitiele context
- Amerikaanse definitie (American Psychological Association’s specialty guidelines for Forensic
psychologists): “Forensic psychology is a specialty in professional psychology characterized by
activities intended to provide professional psychological expertise within the judicial and legal
systems Forensic psychology refers to professional practice by any psychologist working within
any sub-discipline of psychology (e.g., clinical, developmental, social, cognitive) when applying
the scientific, technical, or specialized knowledge of psychology to the law to assist in addressing
legal, contractual, and administrative matters.”
5
, - “Forensische psychologie verwijst naar de professionele praktijk van iedere klinisch psycholoog
die wetenschappelijke, technische en/of gespecialiseerde psychologische kennis toepast op (1)
justitiële vragen met betrekking tot contractuele, administratieve en juridische
probleemstellingen, en op (2) niet-justitiële vragen met betrekking tot grensoverschrijdend gedrag
(o.a. preventie, bemiddeling en vrijwillige hulpverlening). De forensische psycholoog is diegene
die gespecialiseerd is in preventie van crimineel/normoverschrijdend gedrag, de forensische
psychodiagnostiek en/of de behandeling van plegers/slachtoffers.”
o Forensische psycho kan toegepast worden op justitiele context, waar ook contractuele
vraagstukken etc (denk aan echtscheidingen…)-> bepaalde problematieken identificeren
en tegenhouden, adviezen naar familierechtbank etc…
o Soms ook opdracht van verzekeringen om na te gaan of er schade is na geweldsdelict
o Maar ook niet-justitiele vraagstukken -> bv vrijwillige hulpverlening -> bv man die kind
heeft misbruikt en hulp gaat zoeken, maar bijv ook geweld op school
o Focus ligt op vermijden van normoverschrijdend gedrag, zowel binnen justitite als
daarbuiten
o Psychodiagnostiek bijv persoonlijkheidsonderzoek en zien of dat gelinkt is aan
problematiek
o Maar ook behandeling van dader dan wel slachtoffers
- Subwerkvelden binnen forensische:
Toegepast Academisch
Politionele psychologie: Werving, Biologische psychologie: Erfelijkheid,
stressmanagement. hersenschade.
Investigative psychology: Profiling Ontwikkelingspsychologie: Agressie over de
(geografisch/dader). levensloop.
Klinische psychologie: Diagnostiek, risicotaxatie. Cognitieve psychologie: Geheugen,
getuigenverklaringen.
Gevangenispsychologie: Behandeling, re- Sociale psychologie: Jury-invloed, media.
integratie.
➔ Bijv psycholoog inzetten tegen stress etc bij politieagenten, of bepalen of politieagent wapen
terug kan gebruiken
➔ Het gaat over praktijk, maar ook over theorievorming en onderzoek ernaar
6
, - Wat is concrete definitie?
o Crimi psycho gaat over hoe crimineel gedrag tot stand komt
o Maar onder forensische valt ook rechtspsychologie -> bijv
toepassing van psychologie binnen politionele context etc
▪ Denk aan evalueren van betrouwbaarheid van
getuigen, ondersteunen van verhoor…
PSYCHOLOGIE EN RECHT
- Psychologische wetenschappen komt samen met strafrecht
o Gemeenschappelijke deler is forensische psychologie
Casus Tom
Tom (28 jaar) wordt vervolgd voor zware mishandeling van een onbekende man na een cafébezoek. Het
slachtoffer liep blijvend letsel op. De rechter vraagt of Tom toerekeningsvatbaar is.
Feiten volgens het dossier:
Tom sloeg het slachtoffer meerdere keren met een glas
Getuigen verklaren dat hij “plots ontplofte”
Tom was niet onder invloed van alcohol of drugs
Achtergrond Tom:
Voorgeschiedenis van impulsief en agressief gedrag Jeugd met ernstige verwaarlozing en geweld Eerdere
veroordelingen voor geweldsdelicten
Conclusie college deskundigen: “Bij Tom is er sprake van ernstige impulscontroleproblemen en beperkte
emotieregulatie. Er wordt een antisociale persoonlijkheidsstoornis vastgesteld. Deze factoren verhogen
significant het risico op gewelddadig gedrag in stressvolle situaties.”
- Loopt samenwerking tussen justitie en psychologie goed?
o Toerekeningsvatbaarheid:
▪ Deskundige antwoordt niet ja of nee op vraag of hij toerekeningsvatbaar is
▪ Bepalen of iemand al dan niet toerekeningsvatbaar is, is een juridische
beslissing
▪ Deskundige geeft vooral duiding, geen zwart wit situatie
▪ Wat betekent toerekeningsvatbaar?: verantwoordelijkheid voor daden dat je
gepleegd hebt
o Wnr niet verantwoordelijk: bijv tijdens psychose/mentale stoornis waarbij een link is met
delictgedrag
▪ Geestesstoornis zorgt ervoor dat je de gevolgen van je gedrag niet kan
inschatten
o Hier:
▪ Er is een gebrek: peroson is heel impulsief -> er wordt een anti-sociale
persoonlijkheidsstoornis vastgesteld -> maar ben je bij een
persoonlijkheidsheidsstoornis onrekeningsvatbaar? -> het is niet omdat je een
stoornis hebt, dat je ontoerekeningsvatbaar bent -> het is niet omdat je een
psychose hebt, dat je ontoerekeningsvatbaar bent
o Stoornis vastgesteld -> volgende stap: staat het in verband met de feiten? -> had je
OP DAT MOMENT een psychotische episode
o Persoonlijkheidsstoornissen w vaak niet gezien als reden om ontoerekeninsgvatbaar
verklaard te worden
7
, o Kan je aangeven of deze persoon op dit moment nog gevaarlijk is voor de maatschappij?
Wat is situatie op moment van berechtiging? -> hij kan in principe vrijgesproken worden
als hij op dat moment beter is -> risiscotaxatie
o In dit geval: risicofactoren
Rechter gaat niet tevreden zijn met dit antwoord
Spanninsgveld tussen justitie en psycho
Gedragswetenschappers zoeken nuance op, rechter wil gewoon een duidelijke conclusie (zwart-
wit)
Casus Hans
• Hans (35 jaar) staat terecht voor bedreiging en belaging van zijn ex-partner. De feiten zijn
ernstig maar niet fysiek gewelddadig. De rechter vraagt een forensisch psychologisch
onderzoek aan met de vraag: “Hoe gevaarlijk is Hans?”
• De psycholoog concludeert: “Op basis van een gestructureerde risicotaxatie stellen we vast
dat er sprake is van een matig tot verhoogd recidiverisico op gewelddadig gedrag in intieme
relaties. Dit risico is contextafhankelijk en neemt vooral toe bij relationele stress en gevoelens
van verlies en controle.”
• Hierbij noteert hij ook: dat er geen aanwijzingen zijn voor een psychose, dat het inzicht in het
eigen gedrag beperkt maar aanwezig is en dat een behandeling risicoverlagend kan werken.
• De rechter concludeert dat: “Aangezien het recidiverisico slechts als matig tot verhoogd wordt
ingeschat en de betrokkene enig inzicht vertoont, het risico beheersbaar is en dat Hans niet
gevaarlijk is.”
• De rechter stelt geen internering voor en legt een voorwaardelijke straf op. Een van de
voorwaarden is dat hij in behandeling gaat.
- Spanning tussen communicatie en in het begrip van wat er gezegd wordt
o Psycholoog duidt dat er wel een probleem is, riscidive is wel hoog
▪ Dus zeggen “hand is niet gevaarlijk” is kort door de bocht
o Rechter concludeert dat hans inzicht heeft in gedrag dus niet gevaarlijk is, maar
zelfinzicht is niet zo simpel -> redenering klopt niet
- Psycholoog heeft niet duidelijk gecommuniceert wat risico echt inhoud, maar rechter heeft ook
fout begrepen
o “is deze persoon gevaarlijk?” vs” recidivekans?”
- Hoog risico op verval betekent niet autom dat die persoon ook meteen hervalt
- Psycho gebruiken andere taal dan juristen
Spanningsvelden:
1. Verschillen in training: Taalverschillen? Training?
o Rekening houden dat juristen en psycho andere taal gebruiken
o Duidelijke communicatie is essentieel
o Psychiatrische termen die niet worden uitgelegd w zelf geinterpreteerd en googlen -> niet
betrouwbaar, maar ook omgekeerd
2. Verschillen in attitude: bescherming vs. Hulp
o Justitie heeft als opdracht om maatschappij te beschermen vs psycholoog biedt hulp
aan persoon in kwestie (wat niet altijd ten behoeve is aan bescherming v maatschappij,
en andersom niet altijd in voordeel van client)
8
, 3. Evidence-based toepassing van gedragswetenschappen in justitiële context:
a. Klinische vs. wetenschappelijke opinie
▪ Sommige zaken w obv klinische inschatting weergegeven (dus niet altijd
evidence based)
b. Toepasbaarheid binnen een juridische vraagstelling
c. Onbeantwoordbare juridische vragen
▪ Juridische vragen die we proberen te beantwoorden, maar kan niet altijd
▪ Bv. effect van scheiding op kinderen, bijv 1 week bij vader vs 2 weken bij vader ->
inschatting, niet onderzoekbaar
▪ Op sommige juridische vragen kan je niet antwoorden
▪ Valse bekentenis neerleggen -> kan psycholoog niet bewijzen -> we kunnen niet
nagaan of iemand effectief feiten heeft gepleegd, is een politionele taak -> we
kunnen wel risiscofactoren bekijken of persoon leugenachtig kan zijn etc =>
aangeven als je een juridische vraag niet kan beantwoorden
4. Verschillen in paradigma’s
a. Vrije wil <-> Determinisme
▪ Rechtspraak vertrekken vanuit idee dat mensen vrije wil hebben, ze kiezen welk
gedrag ze stellen
▪ Psychologen denken: probleem, want niet altijd volle controle over gedrag, w
beinvloed door contextuele zaken etc (bijv hoe gaat familie om met conflicten),
problemen in neurologie die imact hebben…
▪ Loutere vrije wil bestaat niet volgens psychologen (geen excuses, maar gewoon
invloed op gedrag)
b. Feiten
▪ Het proces: preventie vs. Conflict
• Bij ons gaat het over hypotheses, theorien… -> hypothetisch stellen dat
bijv achtergrond oorzaak is van gedrag dat gestelt werd
c. Aard van het feit:
▪ Van kans tot zekerheid? bv. hoge kans op seksuele recidive
• Juristen willen vooral zekerheid, psychologen willen eerder kansen etc
▪ Van groep naar individueel? bv. Hij vertoont een hoge mate van psychopathie
dus is hij gewelddadig.
• Niet alles dat op groepsniveau w vastgesteld, geldt niet altijd voor
individu dat voor je zit
Dus spanningsvelden hebben impact op dagelijks werk
9
