Samenleving: uitdagingen en oplossingen
Gele slide = slide die nieuwe informatie of andere cijfers brengen dan die in het
handboek opname
Altijd studeren met slides (grafieken) erbij!
Algemene inleiding
Samenleving: verwachtingen (= iets waarvan de kans groter is dat ze uitkomt dan dat ze
niet uitkomt maar dat kan wel gebeuren) en verwachtingsverwachtingen.
De samenleving bestaat - Een pleidooi voor ont-moeting
Naam van het handboek: de samenleving bestaat (een pleidooi voor ont-moeting).
Experiment bij adoptiekinderen: wat is bepalend voor een studiekeuze? Is het de
opvoeding van de adoptie-ouders of zijn het de genen van de biologische ouders?
Antwoord: voor 60% zijn het de genen die de studiekeuze bepalen
Wij zijn een ontzettende moet-samenleving. Wij moeten zoveel dat we er individueel ziek
van worden. Hij wilt een pleidooi doen van minder normering, een samenleving waarbij er
minder moet.
Pleidooi voor ont-moeting: minder normering en meer ontmoeting (plaatsen om elkaar
tegen te komen)
Paradox sociale media: laat toe om iedereen te ontmoeten maar eigenlijk laat
het ons minder toe om elkaar te ontmoeten bv. gender bias
De samenleving =
Een feest: elkaar zien, bij elkaar zijn is een feest -> via Instagram ons beste zelf
laten zien
Een drama: oorlog, zelfdoding, zieke mensen,…
=> Feest en drama = tegenovergestelde van elkaar
Statica: een bewegend iets, de samenleving verandert
Dynamica: een stilstaand iets
Hij vindt dat de samenleving traag verandert. Je leven dat je gaat leiden, gaat best hard
lijken op het leven dat je ouders leven. Het enige echte duidelijke verschil is de
arbeidsmarkt. Dit is vooral veroorzaakt door de oorlogen die er hebben plaatsgevonden.
Het naoorlogse samenlevingsmodel
De verzorgingsstaat = een maatschappelijke organisatievorm waarin een kapitalistisch
productiesysteem samengaat met een overheid die welvaart en welzijn beschermt.
Gemeenschappelijke noemers van de ontwikkeling
1. Economische groei
Welvaartstoename maakt sociale voorzieningen mogelijk.
Dit leidt tot emancipatie: vrouwen en jongeren worden materieel onafhankelijk
van man en vader.
Oorzaken en gevolgen (vanuit industrialisering en kapitalisme):
o Differentiatie gespecialiseerde instituties ontstaan bureaucratisering
(efficiënte organisatiebeheersing)
o Urbanisatie verstedelijking suburbanisatie (ook het platteland
verstedelijkt) toename anonimiteit, afname van lokale
1
, plattelandsgemeenschappen doorbreken van traditionele normen en
waarden
o Massamedia doorbreken van normen en waarden pluriformering
o Verwetenschappelijking & technologisering rationele, planmatige
houding ontstaat
o Secularisering invloed van kerk en religie op handelingspatronen neemt
af
o Democratisering gezag baseert zich niet meer op traditie, maar op
rechtvaardigheid machtsverschillen tussen gezagsdragers en
ondergeschikten worden kleiner
2. Individualisering
Mensen worden onafhankelijker van traditionele instituties zoals familie en kerk
(die voorheen het gedrag van het individu reguleerden).
Gevolg: vanzelfsprekendheden worden ter discussie gesteld, mensen bepalen zelf
hun persoonlijkheid en hebben vrijheid om verschillende rollen te bekleden.
3. Pluriformering
Er is niet langer één algemeen aanvaard systeem van normen en waarden;
vanzelfsprekendheid verdwijnt.
Gevolg: bestaande normenstelsels vervagen, er ontstaan meerdere stelsels als
optie minder sociale controle, afname van economische en materiële
vanzelfsprekendheid, verschuiving in gezagsverhoudingen.
Opmerkingen bij individualisering en pluriformering:
Normen verdwijnen niet, maar worden algemener en minder specifiek.
Beide processen zijn afhankelijk van de economische situatie; materiële
mogelijkheden vormen een randvoorwaarde.
Deel 1: De samenleving als gemeenschap
Hoofdstuk 1: primaire relaties
Liefde als motor van relatiebreuk
Liefde is een sociaal construct
Westerse bevolking heeft een obsessie met kinderen
Spectaculaire ontwikkelingen op het terrein van de relatievorming tussen mannen
en vrouwen beschrijven
Ontwikkelingen verklaren adhv maatschappelijke processen vanaf ‘60
Huishoudens
Sinds ’60 seksualiteit, huwelijk en gezin = sterk veranderd nieuwe denkbeelden en
gedragspatronen:
Fundamentele betekenisverandering huwelijk: van ‘tot de dood ons scheidt’ naar
echtscheidingen
Vruchtbaarheid: aantal kinderen per huwelijk is afgenomen, vrijwillige
kinderloosheid
Andere leefvormen: alleen wonen, eenoudergezinnen
Invloed emancipatiebeweging: streven naar verkleining machtsverschillen,
opheffing afhankelijke relaties, doorbreken traditionele rolmodellen. De wijze
waarop mensen met elkaar omgaan en tot min of meer duurzame relaties met
2
, elkaar sluiten, wordt voor een belangrijke gedeelte bepaald door de wijze waarop
de samenleving waarbinnen zij leven en werken, gestructureerd is.
‘Vroeger was het anders’:
Vaak gehanteerde referentiepunt: het na-oologse kern- standaardgezin
Veel en jong gehuwd
Spoedig na huwelijkssluiting 3-4 kinderen (binnen huwelijk)
Geen zijpistes (zoals onwettige kinderen) en geen tussenstations (zoals ongehuwd
samenwonen)
Echtscheiding: zeldzaam
Sekse specifieke rolverdeling
= Triomf van het klassieke kerngezin (en boomergezin)
Vandaag:
Dinks (= double income no kids)
LAT-relaties (= living apart together) en Hola’s (= huwelijk op loopafstand)
Vogelnestgezinnen
Mozaiekgezinnen
Singles
Generatiegezinnen
Polyamorie
Relatietype = samenhangende kenmerken over opvattingen, normen, waarden,
gedragspatronen in een aspect van een relatie.
verschuiving van burgerlijk relatietype naar partnerschap relatietype
Burgerlijk relatietype
o Dominant tot midden jaren 1950
o Ontstaan door gewoonten burgerij
o Huwelijksrelatie is ideaal
o Strikte scheiding van taken man en vrouw
o Na scheiding vertrekt de vader en krijgt moeder hoederecht
Partnerschaprelatie
o Dominant sinds jaren 1960
o Hecht gezinsleven: doing family, showing family, …
o Van maritaal systeem naar ouder-kind systeem
o Behoud individualiteit: persoonlijke behoeften
o Behoud kameraadschappelijkheid: steun, begrip voor elkaar
o Explicitering = meer relflecteren over de vanzelfsprekende aspecten van
de relatie, die worden minder automatisch.
Het burgerlijk relatietype is niet volledig verdwenen; vaak mengvorm
Onvoltooide genderrevolutie: oorzaak hoge echtscheiding, lage vruchtbaarheid,
culturele/structurele achterstand
Huwelijk
Brutohuwelijkscijfer = aantal huwelijkssluitingen / 1000 inwoners in bepaald jaar
’60-’70: hoge huwelijkintensiteit
‘70-nu: sterke daling (sinds 2003 ook homohuwelijken)
3
, Hertrouwen: na overleiden / scheiding: sinds ‘70: daling in hertrouwintensiteit , in
’90 korte stijging
Liefde in cijfers: vandaag de dag zijn er minder gehuwde koppels dan vroeger, Covidknik
(dip in huwelijk)
Ook een huwelijk is een sociaal feit! Er zijn landen waarbij huwelijken nog wel een
institutie zijn. We moeten naar de cijfers kijken en ons volgende vragen stellen; in welke
mate worden ze beïnvloed door bevolkingsomvang?, in welke mate worden ze beïnvloed
door bevolkingsstructuur en ‘population at risk’?, in welke mate zijn ze tijdsgebonden,
een momentopname? Of op welke contextuele …?
Huwelijken zijn niet enkel een kwestie van aantallen, het is ook een kwestie van
alternatieven. Vroeger hadden vrouwen wel een man nodig om te kunnen overleven, een
inkomen. Vandaag de dag zijn vrouwen hoger opgeleid en hebben ze hun eigen inkomen,
dus zijn ze niet meer zo op zoek naar een man gewoonweg om aan een inkomen te
kunnen geraken.
Vragen bij het zien van cijfers:
In welke mate worden ze beïnvloed door bevolkingsomvang?
In welke maten worden ze beïnvloed door de bevolkingsstructuur en ‘population at
risk’?
In welke mate zijn ze tijdsgebonden, een momentopname?
Trouwen is niet enkel een kwestie van aantallen, ook een kwestie van alternatieven:
vrouwen vroeger niet eco actief en hadden dus een huwelijk nodig om aan inkomen te
geraken. De noodzaak om te trouwen voor vrouwen is weggevallen met de tijd omdat
vrouwen nu zelf ook een eco inkomen hebben.
Trouwen of niet: does it matter?
Yes! Wist je bv. dat …
Wettelijk samenwonenden geen onderlinge verplichting tot hulp en bijstand
hebben?
Er onderhoudsplicht bestaat tav jouw schoonouders na een huwelijk?
Een wettelijke samenwoonst eenzijdig kan beëindigd worden?
Een huwelijk niet kan beëindigd worden zonder ‘sociale controle’?
Wettelijk samenwonenden geen recht hebben op een overlevingspensioen.
DUS zowel binnen familierecht, erfrecht, pensioenrecht, … bestaan verschillen
DUS toch nog groot verschil tussen trouwen en wettenlijk samenwonen
Influencers op onze huwelijkscijfers:
Bevolkingsstructuur: population at risk + huwelijksmarkt
Regelgevende kader: wat kan, wat kan niet, en onder welke voorwaarden?
o Vandaag veel makkelijker om te scheiden
o Alternatief: wettenlijk samenwonen
Secularisering – individualisering
o Secularisering = in ons dagdagelijke doen en laten, laten we ons steeds
minder leiden door een godsdienst zorgt voor individualisering
o >< een sterke controle van godsdienst op een samenleving zorgt voor
groepsvorming
Beschikbaarheid van alternatieven – pluriformisering
o Gemak van te kunnen scheiden
o Gemak om te kiezen tussen verschillende soorten huwelijk
4
, Waarden en normen: wat willen we van een relatie
o Sociologisch kader verandert
o Veel samenlevingen waar kinderen gezien worden als een investering
Nu hier niet meer, maar historisch gezien nog niet lang geleden
o Vroeger was een huwelijk een manier voor een vrouw om financiële
stabiliteit te verzekeren, nu heeft ze zelf een inkomen en is ze niet meer
economisch afhankelijk
Covid-maatregelen en andere uitzonderlijke omstandigheden
Echtscheidingen
Paradox: Steeds minder huwelijken en steeds meer echtscheidingen komt door het
feit dat we geobsedeerd zijn met liefde. We zoeken in een huwelijk/relatie niet meer naar
economische redenen, gemak, stabiliteit, … vroeger was dit wel zo. Nu zoeken we liefde.
“The 5 why’s” uit Japan: bij een waarom vraag, krijg je niet direct het echte antwoord. Je
moet dan opnieuw de waarom vraag zeggen, 5x.
Grafiek: aantal ontbindingen van huwelijk daalt, mede doordat alternatieven in de plek
zijn.
Grafiek: echtscheidingen verschillen per maatschappij.dit heeft te maken met wetgeving,
waarden en cultuur, druk van religie. Bij ons komen de cijfers overeen met het Europees
gemiddelde.
Grafiek: cumulatief aandeel door echtscheiding ontbonden huwelijk. Samenleving met
veel arbeidsongeschikten. Dit aantal neemt toe met de leeftijd; hoe ouder je bent, hoe
meer risico om arbeidsongeschikt te zijn (door zowel eigen gezondheidsproblemen én
doordat je al lang werkt). Indien we dezelfde redenering toepassen op de relatie, zie je
dezelfde redenering. Indien je al langer samen bent, heb je meer kans om een ruzie te
hebben die het huwelijk kan beëindigen. Cijfers: elk cohorte heeft een grotere kans om in
een scheiding te eindigen, dan een cohorte ervoren. Dus in nieuwe generaties grotere
kans op scheiding. RAAR, want echtscheiding is financieel, economisch, … drama, en toch
scheiden we meer.
De influencers op de (echt)scheidingscijfers:
Bevolkingsstructuur, huwelijkscijfers, verwanten en uitlopers
Regelgevend kader: wie, hoe, voorwaarden, …
o Soepelere wetgeving, procedures vergemakkelijkt
Scheiden door bepaalde feiten
Overspel, geweld, mishandeling, belediging, …
Scheiden door > 2 jaar feitelijke scheiding (vroeger 10 jaar)
Scheiden door onherstelbare ontwrichting
Scheiden door onderlinge toestemming
Tweeverdieners en economische zelfstandigheid (vrouwen)
o vrouw is minder afhankelijk
Verzorgingsstaat
Daling vruchtbaarheidscijfers
o Kinderen als rem / motivator
o Minder kinder, dus minder obstakel om te scheiden
Waarden en normen, oftewel ‘mentaliteitsverandering”
o Nadruk op het individuele zelfbewustzijn en persoonlijke uitbouw leven
~individualisering
5
, We leven in een individualistische samenleving waar er verwacht
wordt dat we constant onszelf zijn en definiëren, en authentiek zijn.
MAAR hoe meer soorten identiteiten er zijn, hoe meer dat je moet
open staan voor iemand die andere keuzes gemaakt heeft. MAAR
we zien juist toenemende polarisering tussen verschillende soorten
individuen.
Kans dat er botsingen zijn wanneer beide individuen naar eigen
authenticiteit streven.
o Nadruk op de liefde
o Secularisering
Socialisatie en normalisering, verhoogde sociale zichtbaarheid
o Afbreken van een relatie is zeer normaal geworden.
Covid-maatregelen en andere uitzonderlijke omstandigheden
Wetgeving
Voor 1 sept 2007 Na 1 sept 2007
Echtscheiding door onderlinge Echtscheiding door onderlinge
toestemming toestemming
Beide echtgenoten beslissen samen om =
het huwelijk te beëindigen.
Beide echtgenoten regelen de aspecten =
en gevolgen van de scheiding.
Voorwaarden:
Voorwaarden:
- Ook na minder dan 2 jaar huwelijk
- Na 2 jaar huwelijk
- Beide minstens 20 jaar oud
Echtscheiding op grond van feiten Echtscheiding op grond van
(fouten) onherstelbare ontwrichting
Als je kan aantonen dat je echtgenoot een Als de voortzetting of hervatting van het
fout beging (overspel, geweld, samenleven onmogelijk is geworden door
mishandeling, grove beledigingen). ontwrichting.
Voorwaarden:
- Meer dan 6 maanden feitelijk
gescheiden indien de aanvraag
gezamenlijk gebeurd
- Meer dan 1 jaar feitelijk gescheiden
wanneer de aanvraag individueel is
Fout/ schuldt speelt enkel nog een rol bij
toekenning alimentatie.
Echtscheiding op grond van feitelijke
scheiding
Beide echtgenoten leven wegens
meningsvershillen bewust niet meer
samen. Het bewijs volstaat en er moet
geen fout worden aangetoond. Er wordt
wel een vermoeden van schuld gelegd bij
degene die de echtscheiding aanvraagt.
Echtscheiding: gevolgen
Demografisch
o Kwantitatief: oa meer huishoudens, meer singles
6
, o Kwalitatief: meer mensen met gezinsverleden, instabiele levensloop, veel
opeenvolgende gezinscontexten en tradities
Sociaal-emotioneel
o Voor gescheidenen zelf
o Voor de kinderen
o Breder netwerk
Financieel-economisch
o Divorce divide: reproductie en versterking sociale ongelijkheden
Om buiten armoede te blijven heb je 1,5 inkomens nodig
Vrouwen zijn meestal slachtoffer; die hebben het vaak financieel
moeilijker na scheiding
o Eenverdieners
o Maatschappelijke kosten: bemiddelingen etc
o Woningmarkt: meer en kleinere woningen nodig
o Files
Praktische uitlopers met emotionele tentakels
o Bv. Voor leerkracht tijdens ouderavond
Veel ex-koppels die andere visies hebben over opvoeding van
kinderen
o Bv. Voor vrijetijdsactoren, sportclubs,…
o Werk: in de week dat de ouders de kinderen hebben, hebben ze vaak
minder tijd om te werken dan in de week dat de kinderen er niet zijn
Problemen die al lang gekend zijn, maar waar beleidsmatig weinig aan gedaan wordt.
Mede omdat beleid over legislaturen heen voeren moeilijk is.
Examenvraag
Wat is géén verklaring van het stijgende aandeel huwelijken die eindigt in een
echtscheiding?
1. Dalende vruchtbaarheidscijfers: kinderen werken soms als rem op relatiebreuk,
dus minder kinderen = hogere kans op scheiding = wel een verklaring
2. Dalende huwelijkscijfers: minder huwelijken = kleinere populatie ten risico aan
scheiding + alternatieven zoals ongehuwd samenwonen zijn nog instabieler = wel
een verklaring
3. Dalende (zelf)reflectie over wat werkt en niet in de relatie: net omgekeerd,
stijgende reflectie over wat men wel en niet wil in relatie leidt tot hogere
verwachtingen en hogere scheidingkans
4. Dalende economische afhankelijkheid van vrouwen: vrouwen zijn minder geremd
om uit ‘slecht’ huwelijk te stappen door grotere economische onafhankelijkheid =
wel een verklaring
Ongehuwd samenwonen
Alternatief voor traditioneel gezin met huwelijk
Pre-maritaal samenwonen = samenwonen voor het huwelijk
gestegen, vooral jonge mensen
Postmaritaal samenwonen = samenwonen na huwelijk door verweduwing,
echtscheiding
Wettelijke samenwoning / geregistreerd samenlevingscontract (mogelijk sinds ’00)
(1/4)
Niet-wettelijk samenwonen (3/4)
7
, populairder dan huwelijk, maar gaat het niet vervangen (½ huwelijk, ½ samenwonen)
Vruchtbaarheid
De obsessie van de westerse samenleving voor kinderen
In het Zuiden zijn de primaire relaties groter gestructureerd. Bv. stammen in Madagaskar
die in grote families samenleven. Bij ons een verkleining van primaire relaties. We zijn
geobsedeerd met twee zaken: liefde en kinderen.
Meer sterfgevallen dan
geboortes
Vruchtbaarheid in cijfers: population at risk (examen)
LVC: leeftijdsspecifiek vruchtbaarheidscijfer
o = Aantal geboorten die zich in de loop van 1 kalenderjaar voordoen bij
vrouwen tussen 15 en 45/50 jaar
(nu vrouwen die op latere leeftijd kinderen kunnen krijgen)
o Voor de betrokken leeftijdsgroep
bv. hoeveel kinderen geboren bij 15 jarige vrouwen?
o Grafiek: vrouwen krijgen op steeds latere leeftijd kinderen
Nu gem 30,8 jaar
o Actualiteit: alle 29 jarigen krijgen een brief in Frankrijk om hen te vragen of
“het geen tijd is om te beginnen aan kinderen”
Gyneacologen geven aan dat we de neiging hebben om biologisch
gezien te laat aan kinderen te beginnen
We kiezen voor seriële monogamie: altijd monogaam aan meerdere
partners
TVC: totaal vruchtbaarheidscijfer
o = Som van de 30 of 35 LVC’s gemiddeld aantal kinderen per vrouw
Sommeren aantal LVC en delen door aantal metingen
o “Stock” (nu) toegepast op “flow” (gedurende leven van vrouwen)
o Info over vraag of en hoe bevolking zichzelf in stand houdt
o !! aantal te kennen voor examen
Vervangingsniveau = vruchtbaarheidsniveau waarbij cohorte van
vrouwen gemiddeld precies genoeg dochters krijgen om zichzelf te
vervangen, om bevolking op peil te houden = 2.1 (exact = 2.08).
Elke vrouw moet gemiddeld 2,08 kinderen baren om het
bevolkingsaantal gelijk te houden. Tot 1972 was de
bevolking aan het stijgen, er worden 25% kinderen te weinig
geboren om het bevolkingsaantal stabiel te houden:
hierdoor zijn er weinig jongeren en veel ouderen.
Denaliteit = dalend geboortecijfer
8
, onderdeel van demografische transitie = transitie van hoge geboorte-/sterftecijfers
naar lage geboorte-/sterftecijfers
Shift in de context van geboorten
Van binnen naar buiten het huwelijk:
o Meer dan 1 op 2 geboorten buiten huwelijk (versus 7% in 1990)
o 25% van de 0-17 jarigen leeft niet met beide ouders in 1 hh (versus 15% in
1990)
Uitgestelde kinderen
o Later kinderen krijgen, o.a. door echtscheiding: ouders worden ‘ouder’,
langer studeren
Niet of - half verwante kinderen:
o Ouders ‘herpartneren’ ouders:
Uit de Gezinsenquête 2022 blijkt dat 29.5% van de mannen en 35%
van de vrouwen één of meerdere kinderen heeft uit één of
meerdere vorige relaties. Naarmate men ouder wordt, worden deze
percentages steeds hoger, tot bijna de helft van de respondenten
uit de oudste leeftijdscategorie (55j-64j)
o Multi-partner fertility: realiseren van kinderwens bij verschillende partners
Influencers van de geboortecijfers
Cruciale factor: geboortecontrole door de Pil
o « The birth control pill was the most important technological invention of
the 20th century. Before the 1950s the unpredictability of the arrival of
children meant that the rights of many women were more theoretical than
actual. The Pill really did give a woman the right to choose (The Economist,
1999) »
Genderverschuivingen binnen huishouden: economische onafhankelijkheid van de
vrouw
o « Her story was cruciaal voor het verloop van de history van de private
leefwereld »
o Vrouwen hebben ook eerder focus op werk dan husihouden, men heeft
naast rol van moeder nu ook rol als medewerker
Bevolkingsstructuur, huwelijken, scheidingen, alternatieven, …
En natuurlijk ook: verschuiving in waarden en normen, individualisering, nadruk op
zelfontplooiing, …
Structurele factoren gaan gepaard met structurele factoren
Ouderschap
Paradox: we zijn geobsedeerd met kinderen MAAR we baren te weinig kinderen
Evolutie van private moederrol naar publieke, gezamenlijke ouderrol
Genderspecialisatiemodel genderneutrale(re) taakverdeling:
o Publiek: tweeverdienersgezin
o Privaat: gedeelde zorg die puur biologische/fysieke (‘voeden’, ‘pamperen’,
…) overstijgt
Evolutie van private moederrol naar publieke, gezamenlijke ouderrol:
o Doing family: gezinsactiviteiten, gezinsvakanties, …
o Showing family: babyborrels, gezinsfoto’s, facebookpagina’s, …
o Ouderschap’hypes’: attachment parenting (borstvoeding, draagdoeken, …)
9
, o Gezin als consumptie-eenheid: gezinsuitstappen en –reizen, aanbod musea,
restaurants, vrijetijd, nutella, …
Hypothese: het oudersysteem wordt belangrijker dan het partnersysteem
De oriëntatie van de twee partners op elkaar was vroeger eerder een praktische
verhouding, nu is het meer een ouder-systeem gericht op kinderen.
Denk bv. ook aan co-ouderschap na scheiding nu beide ouders, vroeger enkel
moeder
Dat verklaart ook de toenemende aandacht voor instrumenten zoals bv:
o Ouderschapsbelofte
o Co-ouderschapsplan
o Stiefouderschapsplan
De paradox van hedendaags ouderschap
Het paradox van het hedendaagse ouderschap: hierbij krijgen we minder kinderen
bij huishouden, hierdoor kunnen we meer investeren in onze kinderen, er is tijd voor
quality time. Er is meer evenwichtige betrokkenheid bij het ouderschap, vooral mannen
worden meer betrokken dan vroeger. Ook het recht dat kinderen een ‘goede’ opvoeding
moeten krijgen staat enorm hoog aangeschreven. Tegelijkertijd zien we ook de keerzijde
van de medaille; zo zijn er steeds meer alleenstaande ouders, dit kan zwaar vallen
wanneer je ook nog een fulltime job (moet) hebben. Vroeger waren de ouders absoluut de
baas, tegenwoordig zijn het meer onderhandelingsrelaties waarbij iedereen in het gezin
op gelijke hoogte staan.
!! voor mensen die bv. zieke ouders hebben, is het moeilijker om een lange loopbaan te
hebben
~ te lage vruchtbaarheidscijfers
Antropoloog David Lancy (2015): ‘het westen is geobsedeerd door kinderen’
Sociaal-emotionele invulling van ouder-kind relatie en ‘de perfecte opvoeding’ zijn
de laatste decennia nog centraler komen te staan
o Meer dan voeding, gezond, …
Over de opvoeding wordt meer en meer ‘onderhandeld’
Overcompensatie van overname socialisatiefunctie door crèches, scholen,
verenigingen, …
o Schuld overcompensatie
Overcompensatie door ouders die willen rechtzetten wat ze vrezen verkeerd te
doen
10
Gele slide = slide die nieuwe informatie of andere cijfers brengen dan die in het
handboek opname
Altijd studeren met slides (grafieken) erbij!
Algemene inleiding
Samenleving: verwachtingen (= iets waarvan de kans groter is dat ze uitkomt dan dat ze
niet uitkomt maar dat kan wel gebeuren) en verwachtingsverwachtingen.
De samenleving bestaat - Een pleidooi voor ont-moeting
Naam van het handboek: de samenleving bestaat (een pleidooi voor ont-moeting).
Experiment bij adoptiekinderen: wat is bepalend voor een studiekeuze? Is het de
opvoeding van de adoptie-ouders of zijn het de genen van de biologische ouders?
Antwoord: voor 60% zijn het de genen die de studiekeuze bepalen
Wij zijn een ontzettende moet-samenleving. Wij moeten zoveel dat we er individueel ziek
van worden. Hij wilt een pleidooi doen van minder normering, een samenleving waarbij er
minder moet.
Pleidooi voor ont-moeting: minder normering en meer ontmoeting (plaatsen om elkaar
tegen te komen)
Paradox sociale media: laat toe om iedereen te ontmoeten maar eigenlijk laat
het ons minder toe om elkaar te ontmoeten bv. gender bias
De samenleving =
Een feest: elkaar zien, bij elkaar zijn is een feest -> via Instagram ons beste zelf
laten zien
Een drama: oorlog, zelfdoding, zieke mensen,…
=> Feest en drama = tegenovergestelde van elkaar
Statica: een bewegend iets, de samenleving verandert
Dynamica: een stilstaand iets
Hij vindt dat de samenleving traag verandert. Je leven dat je gaat leiden, gaat best hard
lijken op het leven dat je ouders leven. Het enige echte duidelijke verschil is de
arbeidsmarkt. Dit is vooral veroorzaakt door de oorlogen die er hebben plaatsgevonden.
Het naoorlogse samenlevingsmodel
De verzorgingsstaat = een maatschappelijke organisatievorm waarin een kapitalistisch
productiesysteem samengaat met een overheid die welvaart en welzijn beschermt.
Gemeenschappelijke noemers van de ontwikkeling
1. Economische groei
Welvaartstoename maakt sociale voorzieningen mogelijk.
Dit leidt tot emancipatie: vrouwen en jongeren worden materieel onafhankelijk
van man en vader.
Oorzaken en gevolgen (vanuit industrialisering en kapitalisme):
o Differentiatie gespecialiseerde instituties ontstaan bureaucratisering
(efficiënte organisatiebeheersing)
o Urbanisatie verstedelijking suburbanisatie (ook het platteland
verstedelijkt) toename anonimiteit, afname van lokale
1
, plattelandsgemeenschappen doorbreken van traditionele normen en
waarden
o Massamedia doorbreken van normen en waarden pluriformering
o Verwetenschappelijking & technologisering rationele, planmatige
houding ontstaat
o Secularisering invloed van kerk en religie op handelingspatronen neemt
af
o Democratisering gezag baseert zich niet meer op traditie, maar op
rechtvaardigheid machtsverschillen tussen gezagsdragers en
ondergeschikten worden kleiner
2. Individualisering
Mensen worden onafhankelijker van traditionele instituties zoals familie en kerk
(die voorheen het gedrag van het individu reguleerden).
Gevolg: vanzelfsprekendheden worden ter discussie gesteld, mensen bepalen zelf
hun persoonlijkheid en hebben vrijheid om verschillende rollen te bekleden.
3. Pluriformering
Er is niet langer één algemeen aanvaard systeem van normen en waarden;
vanzelfsprekendheid verdwijnt.
Gevolg: bestaande normenstelsels vervagen, er ontstaan meerdere stelsels als
optie minder sociale controle, afname van economische en materiële
vanzelfsprekendheid, verschuiving in gezagsverhoudingen.
Opmerkingen bij individualisering en pluriformering:
Normen verdwijnen niet, maar worden algemener en minder specifiek.
Beide processen zijn afhankelijk van de economische situatie; materiële
mogelijkheden vormen een randvoorwaarde.
Deel 1: De samenleving als gemeenschap
Hoofdstuk 1: primaire relaties
Liefde als motor van relatiebreuk
Liefde is een sociaal construct
Westerse bevolking heeft een obsessie met kinderen
Spectaculaire ontwikkelingen op het terrein van de relatievorming tussen mannen
en vrouwen beschrijven
Ontwikkelingen verklaren adhv maatschappelijke processen vanaf ‘60
Huishoudens
Sinds ’60 seksualiteit, huwelijk en gezin = sterk veranderd nieuwe denkbeelden en
gedragspatronen:
Fundamentele betekenisverandering huwelijk: van ‘tot de dood ons scheidt’ naar
echtscheidingen
Vruchtbaarheid: aantal kinderen per huwelijk is afgenomen, vrijwillige
kinderloosheid
Andere leefvormen: alleen wonen, eenoudergezinnen
Invloed emancipatiebeweging: streven naar verkleining machtsverschillen,
opheffing afhankelijke relaties, doorbreken traditionele rolmodellen. De wijze
waarop mensen met elkaar omgaan en tot min of meer duurzame relaties met
2
, elkaar sluiten, wordt voor een belangrijke gedeelte bepaald door de wijze waarop
de samenleving waarbinnen zij leven en werken, gestructureerd is.
‘Vroeger was het anders’:
Vaak gehanteerde referentiepunt: het na-oologse kern- standaardgezin
Veel en jong gehuwd
Spoedig na huwelijkssluiting 3-4 kinderen (binnen huwelijk)
Geen zijpistes (zoals onwettige kinderen) en geen tussenstations (zoals ongehuwd
samenwonen)
Echtscheiding: zeldzaam
Sekse specifieke rolverdeling
= Triomf van het klassieke kerngezin (en boomergezin)
Vandaag:
Dinks (= double income no kids)
LAT-relaties (= living apart together) en Hola’s (= huwelijk op loopafstand)
Vogelnestgezinnen
Mozaiekgezinnen
Singles
Generatiegezinnen
Polyamorie
Relatietype = samenhangende kenmerken over opvattingen, normen, waarden,
gedragspatronen in een aspect van een relatie.
verschuiving van burgerlijk relatietype naar partnerschap relatietype
Burgerlijk relatietype
o Dominant tot midden jaren 1950
o Ontstaan door gewoonten burgerij
o Huwelijksrelatie is ideaal
o Strikte scheiding van taken man en vrouw
o Na scheiding vertrekt de vader en krijgt moeder hoederecht
Partnerschaprelatie
o Dominant sinds jaren 1960
o Hecht gezinsleven: doing family, showing family, …
o Van maritaal systeem naar ouder-kind systeem
o Behoud individualiteit: persoonlijke behoeften
o Behoud kameraadschappelijkheid: steun, begrip voor elkaar
o Explicitering = meer relflecteren over de vanzelfsprekende aspecten van
de relatie, die worden minder automatisch.
Het burgerlijk relatietype is niet volledig verdwenen; vaak mengvorm
Onvoltooide genderrevolutie: oorzaak hoge echtscheiding, lage vruchtbaarheid,
culturele/structurele achterstand
Huwelijk
Brutohuwelijkscijfer = aantal huwelijkssluitingen / 1000 inwoners in bepaald jaar
’60-’70: hoge huwelijkintensiteit
‘70-nu: sterke daling (sinds 2003 ook homohuwelijken)
3
, Hertrouwen: na overleiden / scheiding: sinds ‘70: daling in hertrouwintensiteit , in
’90 korte stijging
Liefde in cijfers: vandaag de dag zijn er minder gehuwde koppels dan vroeger, Covidknik
(dip in huwelijk)
Ook een huwelijk is een sociaal feit! Er zijn landen waarbij huwelijken nog wel een
institutie zijn. We moeten naar de cijfers kijken en ons volgende vragen stellen; in welke
mate worden ze beïnvloed door bevolkingsomvang?, in welke mate worden ze beïnvloed
door bevolkingsstructuur en ‘population at risk’?, in welke mate zijn ze tijdsgebonden,
een momentopname? Of op welke contextuele …?
Huwelijken zijn niet enkel een kwestie van aantallen, het is ook een kwestie van
alternatieven. Vroeger hadden vrouwen wel een man nodig om te kunnen overleven, een
inkomen. Vandaag de dag zijn vrouwen hoger opgeleid en hebben ze hun eigen inkomen,
dus zijn ze niet meer zo op zoek naar een man gewoonweg om aan een inkomen te
kunnen geraken.
Vragen bij het zien van cijfers:
In welke mate worden ze beïnvloed door bevolkingsomvang?
In welke maten worden ze beïnvloed door de bevolkingsstructuur en ‘population at
risk’?
In welke mate zijn ze tijdsgebonden, een momentopname?
Trouwen is niet enkel een kwestie van aantallen, ook een kwestie van alternatieven:
vrouwen vroeger niet eco actief en hadden dus een huwelijk nodig om aan inkomen te
geraken. De noodzaak om te trouwen voor vrouwen is weggevallen met de tijd omdat
vrouwen nu zelf ook een eco inkomen hebben.
Trouwen of niet: does it matter?
Yes! Wist je bv. dat …
Wettelijk samenwonenden geen onderlinge verplichting tot hulp en bijstand
hebben?
Er onderhoudsplicht bestaat tav jouw schoonouders na een huwelijk?
Een wettelijke samenwoonst eenzijdig kan beëindigd worden?
Een huwelijk niet kan beëindigd worden zonder ‘sociale controle’?
Wettelijk samenwonenden geen recht hebben op een overlevingspensioen.
DUS zowel binnen familierecht, erfrecht, pensioenrecht, … bestaan verschillen
DUS toch nog groot verschil tussen trouwen en wettenlijk samenwonen
Influencers op onze huwelijkscijfers:
Bevolkingsstructuur: population at risk + huwelijksmarkt
Regelgevende kader: wat kan, wat kan niet, en onder welke voorwaarden?
o Vandaag veel makkelijker om te scheiden
o Alternatief: wettenlijk samenwonen
Secularisering – individualisering
o Secularisering = in ons dagdagelijke doen en laten, laten we ons steeds
minder leiden door een godsdienst zorgt voor individualisering
o >< een sterke controle van godsdienst op een samenleving zorgt voor
groepsvorming
Beschikbaarheid van alternatieven – pluriformisering
o Gemak van te kunnen scheiden
o Gemak om te kiezen tussen verschillende soorten huwelijk
4
, Waarden en normen: wat willen we van een relatie
o Sociologisch kader verandert
o Veel samenlevingen waar kinderen gezien worden als een investering
Nu hier niet meer, maar historisch gezien nog niet lang geleden
o Vroeger was een huwelijk een manier voor een vrouw om financiële
stabiliteit te verzekeren, nu heeft ze zelf een inkomen en is ze niet meer
economisch afhankelijk
Covid-maatregelen en andere uitzonderlijke omstandigheden
Echtscheidingen
Paradox: Steeds minder huwelijken en steeds meer echtscheidingen komt door het
feit dat we geobsedeerd zijn met liefde. We zoeken in een huwelijk/relatie niet meer naar
economische redenen, gemak, stabiliteit, … vroeger was dit wel zo. Nu zoeken we liefde.
“The 5 why’s” uit Japan: bij een waarom vraag, krijg je niet direct het echte antwoord. Je
moet dan opnieuw de waarom vraag zeggen, 5x.
Grafiek: aantal ontbindingen van huwelijk daalt, mede doordat alternatieven in de plek
zijn.
Grafiek: echtscheidingen verschillen per maatschappij.dit heeft te maken met wetgeving,
waarden en cultuur, druk van religie. Bij ons komen de cijfers overeen met het Europees
gemiddelde.
Grafiek: cumulatief aandeel door echtscheiding ontbonden huwelijk. Samenleving met
veel arbeidsongeschikten. Dit aantal neemt toe met de leeftijd; hoe ouder je bent, hoe
meer risico om arbeidsongeschikt te zijn (door zowel eigen gezondheidsproblemen én
doordat je al lang werkt). Indien we dezelfde redenering toepassen op de relatie, zie je
dezelfde redenering. Indien je al langer samen bent, heb je meer kans om een ruzie te
hebben die het huwelijk kan beëindigen. Cijfers: elk cohorte heeft een grotere kans om in
een scheiding te eindigen, dan een cohorte ervoren. Dus in nieuwe generaties grotere
kans op scheiding. RAAR, want echtscheiding is financieel, economisch, … drama, en toch
scheiden we meer.
De influencers op de (echt)scheidingscijfers:
Bevolkingsstructuur, huwelijkscijfers, verwanten en uitlopers
Regelgevend kader: wie, hoe, voorwaarden, …
o Soepelere wetgeving, procedures vergemakkelijkt
Scheiden door bepaalde feiten
Overspel, geweld, mishandeling, belediging, …
Scheiden door > 2 jaar feitelijke scheiding (vroeger 10 jaar)
Scheiden door onherstelbare ontwrichting
Scheiden door onderlinge toestemming
Tweeverdieners en economische zelfstandigheid (vrouwen)
o vrouw is minder afhankelijk
Verzorgingsstaat
Daling vruchtbaarheidscijfers
o Kinderen als rem / motivator
o Minder kinder, dus minder obstakel om te scheiden
Waarden en normen, oftewel ‘mentaliteitsverandering”
o Nadruk op het individuele zelfbewustzijn en persoonlijke uitbouw leven
~individualisering
5
, We leven in een individualistische samenleving waar er verwacht
wordt dat we constant onszelf zijn en definiëren, en authentiek zijn.
MAAR hoe meer soorten identiteiten er zijn, hoe meer dat je moet
open staan voor iemand die andere keuzes gemaakt heeft. MAAR
we zien juist toenemende polarisering tussen verschillende soorten
individuen.
Kans dat er botsingen zijn wanneer beide individuen naar eigen
authenticiteit streven.
o Nadruk op de liefde
o Secularisering
Socialisatie en normalisering, verhoogde sociale zichtbaarheid
o Afbreken van een relatie is zeer normaal geworden.
Covid-maatregelen en andere uitzonderlijke omstandigheden
Wetgeving
Voor 1 sept 2007 Na 1 sept 2007
Echtscheiding door onderlinge Echtscheiding door onderlinge
toestemming toestemming
Beide echtgenoten beslissen samen om =
het huwelijk te beëindigen.
Beide echtgenoten regelen de aspecten =
en gevolgen van de scheiding.
Voorwaarden:
Voorwaarden:
- Ook na minder dan 2 jaar huwelijk
- Na 2 jaar huwelijk
- Beide minstens 20 jaar oud
Echtscheiding op grond van feiten Echtscheiding op grond van
(fouten) onherstelbare ontwrichting
Als je kan aantonen dat je echtgenoot een Als de voortzetting of hervatting van het
fout beging (overspel, geweld, samenleven onmogelijk is geworden door
mishandeling, grove beledigingen). ontwrichting.
Voorwaarden:
- Meer dan 6 maanden feitelijk
gescheiden indien de aanvraag
gezamenlijk gebeurd
- Meer dan 1 jaar feitelijk gescheiden
wanneer de aanvraag individueel is
Fout/ schuldt speelt enkel nog een rol bij
toekenning alimentatie.
Echtscheiding op grond van feitelijke
scheiding
Beide echtgenoten leven wegens
meningsvershillen bewust niet meer
samen. Het bewijs volstaat en er moet
geen fout worden aangetoond. Er wordt
wel een vermoeden van schuld gelegd bij
degene die de echtscheiding aanvraagt.
Echtscheiding: gevolgen
Demografisch
o Kwantitatief: oa meer huishoudens, meer singles
6
, o Kwalitatief: meer mensen met gezinsverleden, instabiele levensloop, veel
opeenvolgende gezinscontexten en tradities
Sociaal-emotioneel
o Voor gescheidenen zelf
o Voor de kinderen
o Breder netwerk
Financieel-economisch
o Divorce divide: reproductie en versterking sociale ongelijkheden
Om buiten armoede te blijven heb je 1,5 inkomens nodig
Vrouwen zijn meestal slachtoffer; die hebben het vaak financieel
moeilijker na scheiding
o Eenverdieners
o Maatschappelijke kosten: bemiddelingen etc
o Woningmarkt: meer en kleinere woningen nodig
o Files
Praktische uitlopers met emotionele tentakels
o Bv. Voor leerkracht tijdens ouderavond
Veel ex-koppels die andere visies hebben over opvoeding van
kinderen
o Bv. Voor vrijetijdsactoren, sportclubs,…
o Werk: in de week dat de ouders de kinderen hebben, hebben ze vaak
minder tijd om te werken dan in de week dat de kinderen er niet zijn
Problemen die al lang gekend zijn, maar waar beleidsmatig weinig aan gedaan wordt.
Mede omdat beleid over legislaturen heen voeren moeilijk is.
Examenvraag
Wat is géén verklaring van het stijgende aandeel huwelijken die eindigt in een
echtscheiding?
1. Dalende vruchtbaarheidscijfers: kinderen werken soms als rem op relatiebreuk,
dus minder kinderen = hogere kans op scheiding = wel een verklaring
2. Dalende huwelijkscijfers: minder huwelijken = kleinere populatie ten risico aan
scheiding + alternatieven zoals ongehuwd samenwonen zijn nog instabieler = wel
een verklaring
3. Dalende (zelf)reflectie over wat werkt en niet in de relatie: net omgekeerd,
stijgende reflectie over wat men wel en niet wil in relatie leidt tot hogere
verwachtingen en hogere scheidingkans
4. Dalende economische afhankelijkheid van vrouwen: vrouwen zijn minder geremd
om uit ‘slecht’ huwelijk te stappen door grotere economische onafhankelijkheid =
wel een verklaring
Ongehuwd samenwonen
Alternatief voor traditioneel gezin met huwelijk
Pre-maritaal samenwonen = samenwonen voor het huwelijk
gestegen, vooral jonge mensen
Postmaritaal samenwonen = samenwonen na huwelijk door verweduwing,
echtscheiding
Wettelijke samenwoning / geregistreerd samenlevingscontract (mogelijk sinds ’00)
(1/4)
Niet-wettelijk samenwonen (3/4)
7
, populairder dan huwelijk, maar gaat het niet vervangen (½ huwelijk, ½ samenwonen)
Vruchtbaarheid
De obsessie van de westerse samenleving voor kinderen
In het Zuiden zijn de primaire relaties groter gestructureerd. Bv. stammen in Madagaskar
die in grote families samenleven. Bij ons een verkleining van primaire relaties. We zijn
geobsedeerd met twee zaken: liefde en kinderen.
Meer sterfgevallen dan
geboortes
Vruchtbaarheid in cijfers: population at risk (examen)
LVC: leeftijdsspecifiek vruchtbaarheidscijfer
o = Aantal geboorten die zich in de loop van 1 kalenderjaar voordoen bij
vrouwen tussen 15 en 45/50 jaar
(nu vrouwen die op latere leeftijd kinderen kunnen krijgen)
o Voor de betrokken leeftijdsgroep
bv. hoeveel kinderen geboren bij 15 jarige vrouwen?
o Grafiek: vrouwen krijgen op steeds latere leeftijd kinderen
Nu gem 30,8 jaar
o Actualiteit: alle 29 jarigen krijgen een brief in Frankrijk om hen te vragen of
“het geen tijd is om te beginnen aan kinderen”
Gyneacologen geven aan dat we de neiging hebben om biologisch
gezien te laat aan kinderen te beginnen
We kiezen voor seriële monogamie: altijd monogaam aan meerdere
partners
TVC: totaal vruchtbaarheidscijfer
o = Som van de 30 of 35 LVC’s gemiddeld aantal kinderen per vrouw
Sommeren aantal LVC en delen door aantal metingen
o “Stock” (nu) toegepast op “flow” (gedurende leven van vrouwen)
o Info over vraag of en hoe bevolking zichzelf in stand houdt
o !! aantal te kennen voor examen
Vervangingsniveau = vruchtbaarheidsniveau waarbij cohorte van
vrouwen gemiddeld precies genoeg dochters krijgen om zichzelf te
vervangen, om bevolking op peil te houden = 2.1 (exact = 2.08).
Elke vrouw moet gemiddeld 2,08 kinderen baren om het
bevolkingsaantal gelijk te houden. Tot 1972 was de
bevolking aan het stijgen, er worden 25% kinderen te weinig
geboren om het bevolkingsaantal stabiel te houden:
hierdoor zijn er weinig jongeren en veel ouderen.
Denaliteit = dalend geboortecijfer
8
, onderdeel van demografische transitie = transitie van hoge geboorte-/sterftecijfers
naar lage geboorte-/sterftecijfers
Shift in de context van geboorten
Van binnen naar buiten het huwelijk:
o Meer dan 1 op 2 geboorten buiten huwelijk (versus 7% in 1990)
o 25% van de 0-17 jarigen leeft niet met beide ouders in 1 hh (versus 15% in
1990)
Uitgestelde kinderen
o Later kinderen krijgen, o.a. door echtscheiding: ouders worden ‘ouder’,
langer studeren
Niet of - half verwante kinderen:
o Ouders ‘herpartneren’ ouders:
Uit de Gezinsenquête 2022 blijkt dat 29.5% van de mannen en 35%
van de vrouwen één of meerdere kinderen heeft uit één of
meerdere vorige relaties. Naarmate men ouder wordt, worden deze
percentages steeds hoger, tot bijna de helft van de respondenten
uit de oudste leeftijdscategorie (55j-64j)
o Multi-partner fertility: realiseren van kinderwens bij verschillende partners
Influencers van de geboortecijfers
Cruciale factor: geboortecontrole door de Pil
o « The birth control pill was the most important technological invention of
the 20th century. Before the 1950s the unpredictability of the arrival of
children meant that the rights of many women were more theoretical than
actual. The Pill really did give a woman the right to choose (The Economist,
1999) »
Genderverschuivingen binnen huishouden: economische onafhankelijkheid van de
vrouw
o « Her story was cruciaal voor het verloop van de history van de private
leefwereld »
o Vrouwen hebben ook eerder focus op werk dan husihouden, men heeft
naast rol van moeder nu ook rol als medewerker
Bevolkingsstructuur, huwelijken, scheidingen, alternatieven, …
En natuurlijk ook: verschuiving in waarden en normen, individualisering, nadruk op
zelfontplooiing, …
Structurele factoren gaan gepaard met structurele factoren
Ouderschap
Paradox: we zijn geobsedeerd met kinderen MAAR we baren te weinig kinderen
Evolutie van private moederrol naar publieke, gezamenlijke ouderrol
Genderspecialisatiemodel genderneutrale(re) taakverdeling:
o Publiek: tweeverdienersgezin
o Privaat: gedeelde zorg die puur biologische/fysieke (‘voeden’, ‘pamperen’,
…) overstijgt
Evolutie van private moederrol naar publieke, gezamenlijke ouderrol:
o Doing family: gezinsactiviteiten, gezinsvakanties, …
o Showing family: babyborrels, gezinsfoto’s, facebookpagina’s, …
o Ouderschap’hypes’: attachment parenting (borstvoeding, draagdoeken, …)
9
, o Gezin als consumptie-eenheid: gezinsuitstappen en –reizen, aanbod musea,
restaurants, vrijetijd, nutella, …
Hypothese: het oudersysteem wordt belangrijker dan het partnersysteem
De oriëntatie van de twee partners op elkaar was vroeger eerder een praktische
verhouding, nu is het meer een ouder-systeem gericht op kinderen.
Denk bv. ook aan co-ouderschap na scheiding nu beide ouders, vroeger enkel
moeder
Dat verklaart ook de toenemende aandacht voor instrumenten zoals bv:
o Ouderschapsbelofte
o Co-ouderschapsplan
o Stiefouderschapsplan
De paradox van hedendaags ouderschap
Het paradox van het hedendaagse ouderschap: hierbij krijgen we minder kinderen
bij huishouden, hierdoor kunnen we meer investeren in onze kinderen, er is tijd voor
quality time. Er is meer evenwichtige betrokkenheid bij het ouderschap, vooral mannen
worden meer betrokken dan vroeger. Ook het recht dat kinderen een ‘goede’ opvoeding
moeten krijgen staat enorm hoog aangeschreven. Tegelijkertijd zien we ook de keerzijde
van de medaille; zo zijn er steeds meer alleenstaande ouders, dit kan zwaar vallen
wanneer je ook nog een fulltime job (moet) hebben. Vroeger waren de ouders absoluut de
baas, tegenwoordig zijn het meer onderhandelingsrelaties waarbij iedereen in het gezin
op gelijke hoogte staan.
!! voor mensen die bv. zieke ouders hebben, is het moeilijker om een lange loopbaan te
hebben
~ te lage vruchtbaarheidscijfers
Antropoloog David Lancy (2015): ‘het westen is geobsedeerd door kinderen’
Sociaal-emotionele invulling van ouder-kind relatie en ‘de perfecte opvoeding’ zijn
de laatste decennia nog centraler komen te staan
o Meer dan voeding, gezond, …
Over de opvoeding wordt meer en meer ‘onderhandeld’
Overcompensatie van overname socialisatiefunctie door crèches, scholen,
verenigingen, …
o Schuld overcompensatie
Overcompensatie door ouders die willen rechtzetten wat ze vrezen verkeerd te
doen
10
