Hoofdstuk 2: Stigmatisering & geestelijke gezondheidszorg
Wat is stigma?
• heeft betrekking op het etiketteren van eigenschappen van mensen als afwijkend en onwenselijk, waarbij er
een categorisch onderscheid wordt gemaakt tussen "normale" mensen en de geëtiketteerde groep die wordt
gedevalueerd, gediscrimineerd en buitengesloten
• STIGMA—> Secrecy & Silence, Taboo, Ignorance, Gulf, mythes, Avoidance
Geheimhouding & in stilte lijden, Taboe, Onwetendheid/weinig aandacht aangegeven, Kloof tussen ons en de
persoon op wie het stigma rust, het wordt in stand gehouden door mythes, resulteert in Vermijding
Internationaal onderzoek:
• 4 dominante negatieve beelden die niet kloppen met de realiteit
o Gevaarlijk o Zelf verantwoordelijk voor hun aandoening
o Niet in staat om sociale rollen te vervullen o Chronisch met slechte prognose
• Marktonderzoek over beeldvorming op GGZ
o Kennistekort
o Onbegrip
o Negatieve beeldvorming: proces van stigmatisering, etikettering (discriminatie)
Vormen van stigmatisering
Reële betekent dat iemand daadwerkelijk wordt gestigmatiseerd: hij of zij krijgt negatieve reacties,
(maatschappelijke) vooroordelen, uitsluiting of discriminatie vanwege een bepaalde eigenschap, aandoening of
stigmatisering achtergrond.
Bv geen werk, woonst vinden omdat iemand een psychische kwetsbaarheid heeft.
Zelfstigmatisering • Meest vernietigende deel van stigmatisatie, ook wel 2de ziekte genoemd
=dubbele • Is een vorm van stigmatisering, maar ook een gevolg ervan.
stigmatisatie • treedt op wanneer de negatieve stereotyperingen en vooroordelen geloofd en zich eigen
gemaakt worden (= internalisering)
o Het dramatische gevolg is dat mensen met psychische problemen uiteindelijk de rol
die ze van anderen krijgen gaan bestendigen.
=> self-fulfilling prophecy
De cirkel is dan helemaal rond
Bv. Je vindt dat je maar een nul bent omdat je nu eenmaal een psychische kwetsbaarheid hebt.
• Zelfstigmatisering kan een gevolg zijn van reële stigmatisering
Wie blootgesteld wordt aan bv. pesterijen, gaat op den duur het etiketje dat op de persoon geplakt werd
als waarheid aanzien en geloven dat hij of zij onbetrouwbaar profiteert, onbekwaam, enz. is.
Stigmatisering • Kan ovv de individuele zorgverlener maar kan ook een kenmerk van de groep worden.
door • Komt voor onder vele vormen:
hulpverleners o Op lichamelijke klachten te snel een psychisch etiket kleven
o Hulpverleners weten niet hoe ze moeten omgaan met automutilatie
▪ Denken dat ZO geen pijn ervaren hierbij, pijn wordt ook niet bevraagd
▪ Denken dat ZO dit doen om zich aan te stellen→ gaan niet in gesprek
o Zorg aan de ZO weigeren en/of uitstellen
o ZO onrespectvol benaderen
▪ Geven misplaatste opmerkingen, kleinerende grapjes of negeren hen
▪ ZO niet serieus nemen
o Machtsmisbruik door hulpverlening
Bv toepassen van dwang, isolatie en of fixatie waar dit niet professioneel kan
gerechtvaardigd worden.
1
GGZ deel 1:hoofdstuk 1 & 2
, Wat zijn de gevolgen van stigma?
…Nefast en vernietigend…
• INDIGO (International Study of Discrimination and Stigma Outcomes): nadelige gevolgen op vlak van
o werk: discriminatie, werkloosheid, marginalisatie
o familie: geheimhouding, onbegrip, verwaarlozing
o sociale relaties: klein sociaal netwerk, weinig steunfiguren
o Door hulpverlening zelf
• Gevolgen volgens De Kroon:
o Geheimhouding
o Geen hulp zoeken/ Vermijdingsgedrag
o Terugtrekking uit het sociale leven
o Angst voor afwijzing
o Gevoel van bedreiging
o Kwetsbaarheid voor herval wordt groter
o Verminderde levenskwaliteit
o Daling van het zelfvertrouwen en gevoel van eigenwaarde
o Meer middelenmisbruik
o Stijging suïciderisico
Zelfstigmatisering • Zowel een vorm van stigmatisering, maar ook een gevolg ervan.
Bemoeilijkte • Stigmatisering houdt niet alleen de psychiatrische problematiek in stand, het bemoeilijkt
maatschappelijke ook de maatschappelijke re-integratie.
re-integratie • Bv tewerkstelling, huisvesting, verzekeringen, sociale relaties, etc
Niet of laattijdig • Cliënten kiezen vaak voor een psychiatrische behandeling wanneer ze met de rug tegen de
zoeken van hulp- muur staan
vermijdingsgedrag o Dit zorgt voor toename van de morbiditeit en mortaliteit
• Dit staat in contrast met het groeiende bewijs dat vroege detectie en behandeling van vele
psychiatrische stoornissen ook psychiatrische problematiek kan voorkomen en zorgen voor
betere uitkomsten. (In dit opzicht verschilt psychiatrische problematiek niet van somatische
problematiek).
discriminatie • Niet beoordeelt worden op reële kwaliteiten, maar enkel nog obv het etiketje dat de
persoon met zich meedraagt.
Bv iemand die aan automutilatie doet is een aandachtvrager
• Mensen met psychische problemen blijken vaker het slachtoffer te zijn van agressie, pesten
enz. dan dat zij betrokken zijn bij het geweld.
• Vaak leidt dit tot re-traumatisering:
in de vroege jeugd bv. waren ze reeds slachtoffer van agressie en als gevolg van hun
psychische kwetsbaarheid krijgen ze opnieuw te maken met agressie.
• Bemerk ook dat bij stigmatisering niet alleen de patiënt zelf gediscrimineerd wordt, maar
soms ook de directe betrokkenen, zoals partner, kinderen, enz.
Isolement, • Stigmatisering leidt tot uitsluiting.
negatief zelfbeeld, • De angst om gestigmatiseerd te worden en afwijzing→geheimhouding, men durft niet naar
ervaren van buiten komt met hun probleem→ in stilte lijden→ toenemend isolement,
onbegrip, middelenmisbruik, stijging suiciderisico, Daling van het zelfvertrouwen en gevoel van
persoonlijk lijden eigenwaarde
o Ook familie lijdt mee met de patiënt→ toenemend isolement→ problematiek
wordt in stand gehouden
2
GGZ deel 1:hoofdstuk 1 & 2
, Wat kunnen we doen om stigma te verminderen? De-stigmatiseren
• Protest werkt niet
• Voorlichting? Heeft kortdurend effect!
Strategieën om aan de-stigmatisering • Educatieve programma’s, informatiepakketten, voorlichtingsbeleid
te doen • Projecten
(‘Hoe anders is anders’: scholieren uit het middelbaar onderwijs lopen mee in
psychiatrische instellingen, ‘Anders gewoon’)
Je kan ook contactstrategieën toepassen:
Contact en Ontmoeting met echte mensen met psychische problemen.
Luister naar hun verhaal en voer een dialoog, zodat obv deze ontmoeting
mensen hun eigen beeld kunnen bijstellen over de doelgroep; menselijke
bibliotheken1
➔ Meest effectief!
• Coming-out van bekende personen over hun psychische aandoening
• Bevorderen van contact tussen patiënt en sociale omgeving; sociale inclusie
➔ Nood aan wetenschappelijke ondersteuning!
Vpk rol in het omgaan met stigma Wat kan jij als individuele hulpverlener doen om zelf niet stigmatiserend te zijn tav
de ZO
• Beluister het verhaal van de ZO en leer bij, ook over uzelf!
• Ontdek dat normaliteit en abnormaliteit zeer relatieve begrippen zijn!
• Opleiding en vorming volgen om valide kennis te verwerven
• Zelfreflectie en bewustwording rond onbewust stigmatiseren
o Herken en onderzoek uw eigen vooroordelen!
o Kijk in de ogen en het gelaat van de zorgontvanger en herken
elementen van uzelf!
Wat kan je nog meer doen op maatschappelijk en professioneel vlak i.v.m. de-
stigmatiseren?
• Stigmatisering bespreekbaar maken bij ZO en familie
• Medepatiënten en ervaringswerkers betrekken
• Opleiding en vorming volgen om valide kennis te verwerven
• Zelfreflectie en bewustwording rond onbewust stigmatiseren
• Diversiteitskenmerken van zorgontvangers respecteren binnen de
hulpverlening
• …
1
bibliotheken waar je een persoon kunt lenen (in plaats van een boek) om 30 minuten naar het levensverhaal te luisteren.
3
GGZ deel 1:hoofdstuk 1 & 2
Wat is stigma?
• heeft betrekking op het etiketteren van eigenschappen van mensen als afwijkend en onwenselijk, waarbij er
een categorisch onderscheid wordt gemaakt tussen "normale" mensen en de geëtiketteerde groep die wordt
gedevalueerd, gediscrimineerd en buitengesloten
• STIGMA—> Secrecy & Silence, Taboo, Ignorance, Gulf, mythes, Avoidance
Geheimhouding & in stilte lijden, Taboe, Onwetendheid/weinig aandacht aangegeven, Kloof tussen ons en de
persoon op wie het stigma rust, het wordt in stand gehouden door mythes, resulteert in Vermijding
Internationaal onderzoek:
• 4 dominante negatieve beelden die niet kloppen met de realiteit
o Gevaarlijk o Zelf verantwoordelijk voor hun aandoening
o Niet in staat om sociale rollen te vervullen o Chronisch met slechte prognose
• Marktonderzoek over beeldvorming op GGZ
o Kennistekort
o Onbegrip
o Negatieve beeldvorming: proces van stigmatisering, etikettering (discriminatie)
Vormen van stigmatisering
Reële betekent dat iemand daadwerkelijk wordt gestigmatiseerd: hij of zij krijgt negatieve reacties,
(maatschappelijke) vooroordelen, uitsluiting of discriminatie vanwege een bepaalde eigenschap, aandoening of
stigmatisering achtergrond.
Bv geen werk, woonst vinden omdat iemand een psychische kwetsbaarheid heeft.
Zelfstigmatisering • Meest vernietigende deel van stigmatisatie, ook wel 2de ziekte genoemd
=dubbele • Is een vorm van stigmatisering, maar ook een gevolg ervan.
stigmatisatie • treedt op wanneer de negatieve stereotyperingen en vooroordelen geloofd en zich eigen
gemaakt worden (= internalisering)
o Het dramatische gevolg is dat mensen met psychische problemen uiteindelijk de rol
die ze van anderen krijgen gaan bestendigen.
=> self-fulfilling prophecy
De cirkel is dan helemaal rond
Bv. Je vindt dat je maar een nul bent omdat je nu eenmaal een psychische kwetsbaarheid hebt.
• Zelfstigmatisering kan een gevolg zijn van reële stigmatisering
Wie blootgesteld wordt aan bv. pesterijen, gaat op den duur het etiketje dat op de persoon geplakt werd
als waarheid aanzien en geloven dat hij of zij onbetrouwbaar profiteert, onbekwaam, enz. is.
Stigmatisering • Kan ovv de individuele zorgverlener maar kan ook een kenmerk van de groep worden.
door • Komt voor onder vele vormen:
hulpverleners o Op lichamelijke klachten te snel een psychisch etiket kleven
o Hulpverleners weten niet hoe ze moeten omgaan met automutilatie
▪ Denken dat ZO geen pijn ervaren hierbij, pijn wordt ook niet bevraagd
▪ Denken dat ZO dit doen om zich aan te stellen→ gaan niet in gesprek
o Zorg aan de ZO weigeren en/of uitstellen
o ZO onrespectvol benaderen
▪ Geven misplaatste opmerkingen, kleinerende grapjes of negeren hen
▪ ZO niet serieus nemen
o Machtsmisbruik door hulpverlening
Bv toepassen van dwang, isolatie en of fixatie waar dit niet professioneel kan
gerechtvaardigd worden.
1
GGZ deel 1:hoofdstuk 1 & 2
, Wat zijn de gevolgen van stigma?
…Nefast en vernietigend…
• INDIGO (International Study of Discrimination and Stigma Outcomes): nadelige gevolgen op vlak van
o werk: discriminatie, werkloosheid, marginalisatie
o familie: geheimhouding, onbegrip, verwaarlozing
o sociale relaties: klein sociaal netwerk, weinig steunfiguren
o Door hulpverlening zelf
• Gevolgen volgens De Kroon:
o Geheimhouding
o Geen hulp zoeken/ Vermijdingsgedrag
o Terugtrekking uit het sociale leven
o Angst voor afwijzing
o Gevoel van bedreiging
o Kwetsbaarheid voor herval wordt groter
o Verminderde levenskwaliteit
o Daling van het zelfvertrouwen en gevoel van eigenwaarde
o Meer middelenmisbruik
o Stijging suïciderisico
Zelfstigmatisering • Zowel een vorm van stigmatisering, maar ook een gevolg ervan.
Bemoeilijkte • Stigmatisering houdt niet alleen de psychiatrische problematiek in stand, het bemoeilijkt
maatschappelijke ook de maatschappelijke re-integratie.
re-integratie • Bv tewerkstelling, huisvesting, verzekeringen, sociale relaties, etc
Niet of laattijdig • Cliënten kiezen vaak voor een psychiatrische behandeling wanneer ze met de rug tegen de
zoeken van hulp- muur staan
vermijdingsgedrag o Dit zorgt voor toename van de morbiditeit en mortaliteit
• Dit staat in contrast met het groeiende bewijs dat vroege detectie en behandeling van vele
psychiatrische stoornissen ook psychiatrische problematiek kan voorkomen en zorgen voor
betere uitkomsten. (In dit opzicht verschilt psychiatrische problematiek niet van somatische
problematiek).
discriminatie • Niet beoordeelt worden op reële kwaliteiten, maar enkel nog obv het etiketje dat de
persoon met zich meedraagt.
Bv iemand die aan automutilatie doet is een aandachtvrager
• Mensen met psychische problemen blijken vaker het slachtoffer te zijn van agressie, pesten
enz. dan dat zij betrokken zijn bij het geweld.
• Vaak leidt dit tot re-traumatisering:
in de vroege jeugd bv. waren ze reeds slachtoffer van agressie en als gevolg van hun
psychische kwetsbaarheid krijgen ze opnieuw te maken met agressie.
• Bemerk ook dat bij stigmatisering niet alleen de patiënt zelf gediscrimineerd wordt, maar
soms ook de directe betrokkenen, zoals partner, kinderen, enz.
Isolement, • Stigmatisering leidt tot uitsluiting.
negatief zelfbeeld, • De angst om gestigmatiseerd te worden en afwijzing→geheimhouding, men durft niet naar
ervaren van buiten komt met hun probleem→ in stilte lijden→ toenemend isolement,
onbegrip, middelenmisbruik, stijging suiciderisico, Daling van het zelfvertrouwen en gevoel van
persoonlijk lijden eigenwaarde
o Ook familie lijdt mee met de patiënt→ toenemend isolement→ problematiek
wordt in stand gehouden
2
GGZ deel 1:hoofdstuk 1 & 2
, Wat kunnen we doen om stigma te verminderen? De-stigmatiseren
• Protest werkt niet
• Voorlichting? Heeft kortdurend effect!
Strategieën om aan de-stigmatisering • Educatieve programma’s, informatiepakketten, voorlichtingsbeleid
te doen • Projecten
(‘Hoe anders is anders’: scholieren uit het middelbaar onderwijs lopen mee in
psychiatrische instellingen, ‘Anders gewoon’)
Je kan ook contactstrategieën toepassen:
Contact en Ontmoeting met echte mensen met psychische problemen.
Luister naar hun verhaal en voer een dialoog, zodat obv deze ontmoeting
mensen hun eigen beeld kunnen bijstellen over de doelgroep; menselijke
bibliotheken1
➔ Meest effectief!
• Coming-out van bekende personen over hun psychische aandoening
• Bevorderen van contact tussen patiënt en sociale omgeving; sociale inclusie
➔ Nood aan wetenschappelijke ondersteuning!
Vpk rol in het omgaan met stigma Wat kan jij als individuele hulpverlener doen om zelf niet stigmatiserend te zijn tav
de ZO
• Beluister het verhaal van de ZO en leer bij, ook over uzelf!
• Ontdek dat normaliteit en abnormaliteit zeer relatieve begrippen zijn!
• Opleiding en vorming volgen om valide kennis te verwerven
• Zelfreflectie en bewustwording rond onbewust stigmatiseren
o Herken en onderzoek uw eigen vooroordelen!
o Kijk in de ogen en het gelaat van de zorgontvanger en herken
elementen van uzelf!
Wat kan je nog meer doen op maatschappelijk en professioneel vlak i.v.m. de-
stigmatiseren?
• Stigmatisering bespreekbaar maken bij ZO en familie
• Medepatiënten en ervaringswerkers betrekken
• Opleiding en vorming volgen om valide kennis te verwerven
• Zelfreflectie en bewustwording rond onbewust stigmatiseren
• Diversiteitskenmerken van zorgontvangers respecteren binnen de
hulpverlening
• …
1
bibliotheken waar je een persoon kunt lenen (in plaats van een boek) om 30 minuten naar het levensverhaal te luisteren.
3
GGZ deel 1:hoofdstuk 1 & 2
