Religie
RELIGIE, ZINGEVING EN LEVENSBESCHOUWING......................................................................................................................... 3
INLEIDING.......................................................................................................................................................................................... 4
INTERVIEW ERNST VAN DEN HEMEL........................................................................................................................................................ 4
INTERVIEW HEMMERECHTS EN VEKEMANS...............................................................................................................................................5
RZL : VRAAGSTELLING IN DEZE CURSUS....................................................................................................................................................5
FOCUS CURSUS....................................................................................................................................................................................5
SECULARISATIE, DESECULARISATIE EN GLOBALISERING..................................................................................................................................5
VERFIJNING VAN SECULARISATIEDEBAT.....................................................................................................................................................7
PARADIGMAWISSEL MET EINDE VAN KOUDE OORLOG.................................................................................................................................9
DESECULARISATIE...............................................................................................................................................................................10
GLOBALISERING.................................................................................................................................................................................10
RECENT TREND: HERSECULARISERING (2007-2019).................................................................................................................................11
BESCHAVINGEN VOLGENS HUNTINGTON.................................................................................................................................................11
GODSDIENSTEN IN INTERNATIONALE RELATIES......................................................................................................................................... 13
BLINDE VLEK IN ONZE MEDIA – SECULIERE BIAS.......................................................................................................................................13
GEOPOLITIEK VAN DE ORTHODOXE KERKEN............................................................................................................................ 14
INLEIDING........................................................................................................................................................................................ 14
De oorlog in Oekraïne sinds 24 februari 2022.............................................................................................................................14
Orthodoxe kerkgebouw...............................................................................................................................................................14
Iconen van het Byzantijnse rijk....................................................................................................................................................14
I. ECCLESIA INDIVISA – ONVERDEELDE KERK (TOT 1054)..........................................................................................................................15
Romeinse Rijk – verdeling Oost en West.....................................................................................................................................16
Latijns-Byzantijnse verdeling.......................................................................................................................................................16
Byzantijnse Rijk op zijn grootst....................................................................................................................................................16
Byzantium....................................................................................................................................................................................16
II. MOSKOU, DERDE ROME................................................................................................................................................................. 17
Sovjetunie....................................................................................................................................................................................18
Revival Russische Kerk (1991-heden)..........................................................................................................................................19
Patriarch Kirill en ‘tsaar’ Poetin...................................................................................................................................................19
III. CONSTANTINOPEL – OECUMENISCH PATRIARCHAAT.............................................................................................................................20
Patriarchaat in het Ottomaanse Rijk...........................................................................................................................................20
Paradox: Patriarchaat gedijt onder Ottomanen.........................................................................................................................20
Millet 16e eeuw............................................................................................................................................................................21
19e eeuw: nationalisme en etnicisering.......................................................................................................................................21
Filetisme en geboorte Autocefale kerken....................................................................................................................................22
Oecumenisch patriarchaat in Modern Turkije.............................................................................................................................23
Rol van Oecumenisch Patriarchaat na 1922...............................................................................................................................23
De berg Athos..............................................................................................................................................................................23
Spirituele long van de orthodoxe wereld.....................................................................................................................................24
Patriarch Bartholomeos I (1991-heden)......................................................................................................................................24
RELATIE MOSKOU – CONSTANTINOPEL..................................................................................................................................................24
NAAR EEN GRIEKS-SLAVISCH SCHISMA...................................................................................................................................................26
Gevolgen van Russische agressie................................................................................................................................................27
Het martelaarschap van de oosterse christenen.........................................................................................................................27
Paus Franciscus en Patriarch Kirill...............................................................................................................................................27
“RELIGIE, ZINGEVING EN LEVENSBESCHOUWING”: GEOPOLITIEK VAN DE KATHOLIEKE KERK (HEILIGE STOEL)...........................27
1
, ROOMS-KATHOLIEKE KERK................................................................................................................................................................... 27
ROME: ONTWIKKELING....................................................................................................................................................................... 28
ONDANKS CRISISSEN OVERLEEFT PAUSDOM.............................................................................................................................................30
JOHANNES XXIII EN TWEEDE VATICAANS CONCILIE..................................................................................................................................32
JOHANNES XXIII (1958-1963) EN VATICANUM II...................................................................................................................................32
JOHANNES PAULUS II (1978-2005).....................................................................................................................................................34
‘GEEST VAN ASSISI’: RELIGIES ALS KRACHTEN VAN VREDE...........................................................................................................................35
ASSISI, 27 OKTOBER 1986..................................................................................................................................................................35
PAUS JOHANNES-PAULUS II (VERVOLG).................................................................................................................................................35
FRANCISCUS (2013-HEDEN)................................................................................................................................................................36
HEILIGE STOEL EN WERELDPOLITIEK......................................................................................................................................................38
ISLAMITISCH-CHRISTELIJKE DIALOOG ONDER FRANCISCUS...........................................................................................................................38
ISLAM EN GEOPOLITIEK........................................................................................................................................................... 39
DE ISLAM, EEN COMPLEXE WERELD....................................................................................................................................................... 39
DE ISLAMITISCHE WERELD....................................................................................................................................................................40
LEVEN VAN MOHAMMED....................................................................................................................................................................40
HISTORISCHE KALIFATEN..................................................................................................................................................................... 41
SNELLE EXPANSIE VAN ISLAM IN EEUW NA MOHAMMED (632: DOOD MOHAMMED – 732: POITIERS)..............................................................42
SOENNIETEN EN SJIIETEN.....................................................................................................................................................................42
SJIISME............................................................................................................................................................................................ 43
KHARIDJIETEN................................................................................................................................................................................... 44
GLORIE EN NEERGANG VAN DE MOSLIMWERELD......................................................................................................................................45
OTTOMAANSE RIJK OP ZIJN GROOTST 1683-1699..................................................................................................................................46
OTTOMAANSE RIJK: (14E -20STE EEUW)..................................................................................................................................................46
REACTIE: ISLAMISTISCHE STROMINGEN...................................................................................................................................................47
MOSLIMBROEDERSCHAP – AL IKWAAN..................................................................................................................................................48
DE CRISIS IN DE ARABISCHE WERELD......................................................................................................................................................48
AL QAEDA EN 9/11...........................................................................................................................................................................49
REACTIES OP 9/11............................................................................................................................................................................ 50
DE ARABISCHE OPSTANDEN VAN 2011..................................................................................................................................................50
VAN "LENTE" NAAR BURGEROORLOGEN.................................................................................................................................................51
POSITIEVE ASPECTEN.......................................................................................................................................................................... 51
EEN GODSDIENST VAN 'HET MIDDEN'.....................................................................................................................................................52
HABEMUS PAPAM - 8 MEI 2025............................................................................................................................................... 52
INTERLEVENSBESCHOUWELIJKE DIALOOG EN PEACE BUILDING................................................................................................54
RELIGIES: BRON VAN OORLOG OF VAN VREDE?........................................................................................................................................54
SAMENLEVEN VAN RELIGIES.................................................................................................................................................................55
IN DE LOOP DER EEUWEN.................................................................................................................................................................... 55
MIDDELEEUWSE VOORLOPER VAN DIALOOG: FRANCISCUS VAN ASSISI (1182-1226)......................................................................................56
VANAF DE 19E EEUW..........................................................................................................................................................................57
IDEE VAN ‘INTERRELIGIEUZE DIALOOG’...................................................................................................................................................58
BOOST NA 9/11 – OOK AAN ISLAMITISCHE ZIJDE.....................................................................................................................................59
KATHOLIEKE KERK: NAAR NOSTRA AETATE..............................................................................................................................................59
NOSTRA AETATE: OVER NIET-CHRISTELIJKE GODSDIENSTEN.........................................................................................................................60
NOSTRA AETATE OVER DE JODEN..........................................................................................................................................................60
NOSTRA AETATE OVER DE MOSLIMS......................................................................................................................................................61
VAN NOSTRA AETATE NAAR ASSISI 1986...............................................................................................................................................61
VOORBEREIDING VOOR ASSISI 1986..................................................................................................................................................... 62
2
, JOHANNES PAULUS II EN DE MOSLIMS...................................................................................................................................................62
WAT WAS ORIGINEEL AAN ASSISI 1986?...............................................................................................................................................63
FRANCISCUS OP ARABISCH SCHIEREILAND...............................................................................................................................................64
NAAR EEN BESCHAVING VAN HET ‘SAMEN-LEVEN’?................................................................................................................. 65
CASE : KERSTSTAL IN GEMEENTEHUIS.....................................................................................................................................................65
LIBERALE SECULIERE DEMOCRATIE EN SAMEN-LEVEN.................................................................................................................................66
EUROPEES VERDRAG VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS (1950).................................................................................................................67
INTERNATIONAAL VERDRAG OVER BURGERRECHTEN (1966)......................................................................................................................67
SCHEIDING TUSSEN KERK EN STAAT.......................................................................................................................................................67
VERSCHILLENDE MODELLEN..................................................................................................................................................................68
IN BELGIË: ORIGINEEL MODEL, UNIEK IN EUROPA.....................................................................................................................................68
ERKENDE EREDIENSTEN:......................................................................................................................................................................68
ISLAM IN EUROPA VORMT NIEUWE TEST.................................................................................................................................................69
BAUMAN EN DE 'VOORTDURENDE CONVERSATIE'.....................................................................................................................................70
RAWLS EN DE 'OVERLAPPENDE CONSENSUS'............................................................................................................................................71
TAYLOR EN DE 'REASONABLE ACCOMODATION'........................................................................................................................................71
DISCUSSIES.......................................................................................................................................................................................72
ACTUALITEIT..................................................................................................................................................................................... 72
CASE-STUDY..................................................................................................................................................................................... 72
EXAMENVRAGEN.................................................................................................................................................................... 73
Religie, Zingeving en Levensbeschouwing
3
,Inleiding
We gaan in op verschillende godsdiensten, hoe die zijn geëvolueerd, en hoe ze in de maatschappij zitten
Inleidingsvraag
- Heeft de politiek van Trump iets met religie te maken?
o Antwoord student: aanhangers Trump zijn vooral heel gelovig
o Andere student: geloof is niet de markerende factor in de aanhangers van Trump
- Is Trump katholiek?
o Neen, hij is wel christen, niet duidelijk waar, maar zeker niet in de katholieke kerk
o Zijn vicepremier Vance is wel katholiek (conservatief)
o Biden was wel katholiek, nog maar de tweede katholieke president van de VS, na Kennedy. Maar Biden heeft
geen conservatief profiel
o Kamela Harris gaf wel aan dat ze een heel seculiere politie wilde voeren, zonder invloed van geloof
Iemand had geroepen: Jezus is the lord. Kamela antwoorde: I think you are at the wrong rally -> ze
bedoelt dat hij naar de rally van Trump moest gaan
- Heeft religie een rol gespeeld in de verkiezingscampagne?
o Conservatief idee rond opvoeding -> hij wil het federaal ministerie voor educatie afschaffen, om meer ruimte te
geven voor privéscholen, die vaak ook religieuze scholen zijn
- In de VS speelt religie een grote rol, groter dan in Europa (zie verder)
Religie speelt nog steeds een grote rol in de maatschappij zegt de prof
- Speelt ook in Rusland (Poetin), India (Modi), in het Midden-Oosten
- Denk aan Gaza (Palestina en Israël), of India (Modi)
- Probleem: in Europa zien wij dat niet echt, onze bril waardoor we kijken is seculier. We noemen religie ‘een gepasseerd
station’, dat is iets van vroeger, we gaan niet meer naar de kerk. Het idee dat de rol van religie is uitgespeeld. Daarom is
het moeilijk voor Europeanen om het belang van religie op te merken en het belang ervan in te zien.
Bevraging levensbeschouwelijk profiel
https://pollev.com/jandevolder829 -> vraag: hoe schatten wij onszelf en ons gelovig profiel in?
- Hoe is het meestal, dit antwoord? Grote populatie van mensen uit een christelijk milieu. De meesten zijn gedoopt en
gingen naar een katholieke school, waar godsdienst werd gegeven. Een grote meerderheid heeft daar voor de rest niets
mee, bidt weinig, gaan weinig naar de kerk. Misschien als we kinderen hebben, gaan we daar meer naar teruggrijpen
(doopsel, trouwen).
- Meestal zijn er ook een paar heel gelovigen en een paar volledig atheïsten.
- Maar de prof ziet wel, dat er de laatste jaar meer religieus zoekend zijn en zich vragen stellen bij religie.
Interview Ernst van den Hemel
Hij nodigt ons uit om deze interviews eens door te nemen en te kijken ook wat die seculiere bril is. Niet echt in de les overlopen
- Gaat over dat mensen in hun training en opleiding ook met religie in contact komen
Kijk: dat studenten die hun weg naar de universiteit hebben weten te vinden, impliciet geloven dat de islam een religie is waarin
anderhalf miljard mensen elke ochtend wakker worden en denken: laat ik weer eens iets lelijks aanhangen, dat tekent hoezeer
het armoedige maatschappelijke debat doorgedrongen is in het denken. Dat moeten we ons allemaal aanrekenen, want het gaat
ons allemaal problemen opleveren.’
Hoort religieonderwijs thuis op school?
‘In Nederland vinden veel onderwijsdeskundigen van niet. Zij menen dat religie in onze ontkerkelijkte samenleving achterhaald is
en kan worden genegeerd in het onderwijs. Dat ben ik volstrekt niet met ze eens. Je hoeft de krant maar open te slaan om te zien
dat religie een factor van betekenis is in de 21ste eeuw. Ze lokt maatschappelijke conflicten uit, maar verschaft mensen evengoed
identiteit. Kinderen hebben kennis van religie nodig, net als van Engels en wiskunde, om de wereld om hen heen te kunnen
begrijpen.’
‘Dat standpunt is me op behoorlijk wat seculiere allergie komen te staan. Mensen zeiden: we onderwijzen kinderen toch ook geen
sprookjes? Kijk, als je weet dat 84 procent van de wereldbevolking religieus is, dan lijkt het me geen slecht idee om in het
onderwijs aan die sprookjes enige aandacht te besteden.’
4
,Interview Hemmerechts en Vekemans
Twee grote schrijvers
- Hemmerechts -> boegbeeld van een feministische school
- Vekemans ook een schrijver
- De afgelopen jaren hebben beide schrijvers een stap gezet richting het katholieke geloof. Dat is uiteraard tegen de
tendens in. Dit toont een beetje die seculiere bril.
Hemmerechts: “Ik ben afgeknapt op het narcisme van onze samenleving. We leven in super-individualistische tijden. In mijn jeugd
dachten mensen niet na over hun identiteit, behalve in de context van het gewetensonderzoek: Wat heb ik verkeerd gedaan? Hoe
kan ik mijn gedrag verbeteren? Vandaag is dat omgekeerd. Jongeren krijgen te horen dat ze de maat van alle dingen zijn. Ze
moeten zichzelf ontwikkelen, aan hun uiterlijk en aan hun fysiek werken, en vervolgens op sociale media reclame maken voor het
resultaat. Elk mens is een fabriekje geworden, met zijn eigen afdeling promotie en marketing. Dat wordt dan voorgesteld als de
weg naar geluk.”
“Ik geloof daar niets van. Ik zie die promotie van het ik vooral als een list om mensen aan te zetten tot consumptie. Je krijgt
voortdurend tips over hoe je je neus kunt verbeteren, je borsten, je kont, je schaamlippen. Tip-tip-tip-tip-tip! Het houdt niet op. Als
je wordt gedumpt door je man, zoals een vriendin van me overkwam, dan mag je daar best vijf minuten verdriet over hebben.
Daarna hoor je in therapie te gaan, moet je naar de fitness, investeren in lingerie, en dan, hup, de datingsites op. Men doet of er
voor alles een oplossing is. Ik denk niet dat dat zo is.”
“Want mensen zíjn niet gelukkig. Er is een gigantisch probleem van mentaal welzijn – toen ik jong was, bestond die term niet eens.
Vandaag is iedereen in therapie. Als ik een student durf te berispen, dan zegt die: ik ga dat bespreken met mijn therapeut. Er is
geen weerbaarheid meer. Natuurlijk is zelfzorg belangrijk, maar soms denk ik: hou eens op met alleen met jezelf bezig zijn. Jaag
niet de hele tijd je eigen geluk na. Denk niet dat jij het begin en het einde bent van alles. Breek uit jezelf. Richt je tót. Er is méér.”
De Kerk is niet zonder zonden. Ze heeft een inquisitie op haar geweten, kruistochten, heeft banden met kwalijke regimes, er
zijn het seksueel misbruik en de pogingen om dat toe te dekken. Hoezeer bezwaart u dat?
Hemmerechts: “Elke godsdienst loopt het risico besmet te worden door machtshonger – wat inderdaad ook gebeurd is met het
christendom. Jezus heeft nooit de bedoeling gehad een machtsstructuur als het Vaticaan op te richten, maar die is er wel
gekomen.”“Elke religieuze overtuiging kan worden misbruikt. De islam is een rijke godsdienst, maar sommige uitingen ervan zijn
destructief tegenover vrouwen, tegenover homoseksuelen, tegenover christenen. Zelfs de boeddhisten, van wie we altijd dachten
dat ze de incarnatie waren van vredevolle mensen, bezondigen zich in Myanmar aan religieus geweld.”
“Maar is die oorlogszucht eigen aan religie? Ik denk eerder dat mensen van nature behoefte hebben aan groepsvorming.
Vervolgens gaan ze ‘wij’ tegen ‘zij’ afzetten. Dat risico loop je met elke club. Je hebt ook destructieve vormen van feminisme, er
zijn zeer agressieve vegetariërs.”
RZL : vraagstelling in deze cursus
- Welke rol spelen godsdiensten in de samenleving/op het wereldtoneel vandaag?
- In welke mate zijn kennis van levensbeschouwelijke/religieuze systemen nodig om de wereld van vandaag te begrijpen?
- Hoe reageren ze op (de)secularisering en (de)globalisering?
- Hoe bouwen aan een ‘beschaving van het samenleven’?
- Vreedzaam samenleven: ‘zijn godsdiensten deel van het probleem, zoals mainstream denken vandaag wil, of deel van de
oplossing?’
Focus cursus
- Focus op ‘theopolitics’: invloed van de religies op internationale politieke kwesties
- Religies? Focus op monotheïstische godsdiensten (vooral christendom en islam, in hun complexiteit)
- Geografisch? Focus op Europa, Midden-Oosten en Afrika
Secularisatie, desecularisatie en globalisering
Wat is secularisering? Het heeft te maken met de scheiding tussen het wereldse/tijdelijke (secula) en het religieuze.
5
, - Dit is een grote belangrijke maatschappelijke evolutie in de laatste 50 jaar. De samenleving waar we in zitten vandaag is
een proces van secularisering.
2 grote thema’s/processen
o Secularisering: Oma en opa gingen heel vaak naar de kerk, mama en papa soms nog, wij bijna nooit meer, tenzij bij
een begrafenis
o Globalisering: toegenomen uitwisseling en verbondenheid tussen mensen, het zich verspreiden over de hele wereld
De laatste jaren is er ook een omgekeerde tendens (zie verder)
o Desecularisering: terugkeer naar religie
o Deglobalisering
Secularisatiethese: "rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen met een liberale democratie,
naarmate de levensstandaard toeneemt, een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie van
individuen en groepen groeit."
- 1. Naarmate mensen rijker worden, zijn ze minder bezig met religie.
- 2. Wetenschap wint aan belang, waardoor minder religie
o Wat is waarheid, waar geloven mensen in?: vroeger was de bijbel waarheid, nu de wetenschap
o Vb. Jezus wandelt niet meer op water, want dat kan niet volgens de wetenschap. Wij stammen niet af van Adam
en Eva, maar van de apen. Dit wetenschappelijke staat vaak haaks op religie
- 3. Emancipatie groeit van individuen en groepen, waardoor minder religie
o vb. vrouwenemancipatie, LGBTQ
- These = hypothese -> maar als je op straat gaat vragen waar mensen in geloven, wat ze voor waar nemen, bekom je wel
dit
Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
- Maatschappelijk: religieuze instituten (vb. kerken) minder vat op sociale leven
- Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde religie minder relevant
o Het zoeken naar zin verloopt minder via geïnstitutionaliseerde godsdienst, maar meer via een individueel
proces, mensen zoeken zichzelf individueel, zoeken hun eigen zingevingskader
o Soms kan dat plakwerk zijn: een beetje christendom, een beetje boeddhisme…. Of soms switchen mensen.
o Je ziet ook dat het internet hier een grote invloed op heeft, in het zoeken naar zin (van jongeren)
Vb. Sommige jongeren worden plots moslim omdat ze via een referentiekader op internet dit hebben
gevonden
Belangrijke sociologen die hierover hebben nagedacht:
- Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger (The Sacred Canopy: Elements of a sociological theory of religion, 1967)
o Peter Berger (onthoud naam) (onthoudt namen van de auteurs van boeken en de boeken zelf)
o Boek the sacred canopy -> het standaardboek van de secularisatietheorie, die vanaf eind de jaren 60 vorm
begon te krijgen
o Heeft te maken met de cultuuromslag van 1968, die komaf maakte met gezagsstructuren van een patriarchale
samenleving
- André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun – Auschwitz – Rwanda)
o Dit boek uit eind de 20e eeuw: de derde dood van God. God is de eerste keer gestorven aan het kruis, de tweede
keer bij de opkomst van de verlichting, de derde keer (definitieve doodsteek) bij de grote drama’s van de eeuw
(wereldoorlogen, Auschwitz, genocide in Rwanda) = grote massaslachtingen die het geloof in een God die het
goed voorheeft met de mensheid heeft doen afnemen. Als er zoveel lijden is, kan er geen God zijn.
- Tot 1989 (de periode van de koude oorlog): “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Dit was zeker zo in de communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
Een van de eigenschappen van communisme was dat godsdienst zo goed als verboden was
Vandaag nog landen die communistisch zijn: China, Noord Korea, Eritrea
China wel communistisch, maar toch kapitalistisch, en wel nog interesse in religie
In Noord Korea staat een straf op het bezit van een koran of bijbel
Nu dus niet veel communisme meer maar tot 1989 was dat wel een groot deel van de wereld
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
6
, Hier wel vrijheid van godsdienst, maar dus met secularisatie en veel vermindering van godsdienst, het
is iets uit het verleden, geloven wij in het westen
o Dus communisme (geen godsdienstvrijheid) vs. westerse wereld (wel godsdienstvrijheid)
- Steve Bruce – Secularisation of the world
Verfijning van secularisatiedebat
Simpel gezegd: secularisatie is het afnemen van het belang van religie op maatschappelijk en individueel vlak
Maar een aantal denkers hebben hier wel over nagedacht en een verfijning aangebracht
- Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
o In de stedelijke context zie ik dat religie niet zo dood is als gedacht
- José Casanova: Public religions in the Modern World (1994): Waar heeft secularisatie mee te maken?
o We verstaan verschillende dingen onder secularisatie
o a) Scheiden van politieke en religieuze sfeer
Scheiding tussen kerk en staat
Dit is goed voor de politieke sfeer want niet te veel inmenging van religie, en goed voor de religieuze
sfeer want niet te veel inmenging van politiek
o b) Verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
Kerken en bisschoppen hebben minder te zeggen in het sociale leven
Of dat nu goed is of niet, het is een feit, een sociologische evolutie
o c) Privatisering van religie (= problematisch)
Je mag religieus zijn, maar niet in het publiek, enkel privé bij jou thuis. Val daar niemand mee lastig.
Dit is problematisch, zegt Casanova
- Charles Taylor: A secular Age, 2007
o Verfijnt debat over seculiere staat -> je moet een onderscheid maken tussen doelstelling en middel
o Het is van belang in een seculiere staat dat verschillende religies kunnen samenleven
o a) Doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
Mensen mogen geloven wat ze willen, geen dwang van de staat, ze mogen gelovig worden, ongelovig
worden, van godsdienst mogen veranderen -> gewetenvrijheid
dit Moet gebeuren in wederzijds respect -> niet inmenging van de staat
o b) Middel: scheiding tussen kerk en staat
hoe moet deze doelstelling worden bereikt? Door scheiding van kerk en staat. Hiervoor zijn twee
modellen
Twee modellen
- Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van de Staat en de overheid (laicité)
o Sterke nadruk op een neutrale overheid, sterke strikte scheiding tussen kerk en staat.
o Vb. Het idee dat je op staatsscholen (gemeenschapsonderwijs) godsdienst geeft, staat ver van dit model
België zegt: aanbod in godsdienstonderwijs naar keuze op staatsscholen, religie in katholiek onderwijs -
> er moet zo een soort vak zijn; is niet zo in Frankrijk, de school moet seculier zijn.
o Vb. het feit dat Macron aanwezig was op de opening van de Notre Dame -> niet zozeer een religieus symbool,
maar een cultureel symbool
- Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de middelen
o In deze landen, vb. VS, hier is er ook een scheiding tussen kerk en staat, maar dit wordt helemaal anders
ingevuld, lossere invulling, elk land heeft zijn eigen traditie hierin
o Vb. elke president eindigt zijn toespraak met ‘God bless America’, of je nu democratisch of republikein bent.
Onmogelijk dat een Franse president zo zou eindigen.
o Lossere invulling
- In de praktijk: continuum – onderling verschillen
- Belgische model: unieke invulling door 'verzuiling' (verkaveling van de staat volgens ideologisch-levensbeschouwelijke
breuklijnen)
7
RELIGIE, ZINGEVING EN LEVENSBESCHOUWING......................................................................................................................... 3
INLEIDING.......................................................................................................................................................................................... 4
INTERVIEW ERNST VAN DEN HEMEL........................................................................................................................................................ 4
INTERVIEW HEMMERECHTS EN VEKEMANS...............................................................................................................................................5
RZL : VRAAGSTELLING IN DEZE CURSUS....................................................................................................................................................5
FOCUS CURSUS....................................................................................................................................................................................5
SECULARISATIE, DESECULARISATIE EN GLOBALISERING..................................................................................................................................5
VERFIJNING VAN SECULARISATIEDEBAT.....................................................................................................................................................7
PARADIGMAWISSEL MET EINDE VAN KOUDE OORLOG.................................................................................................................................9
DESECULARISATIE...............................................................................................................................................................................10
GLOBALISERING.................................................................................................................................................................................10
RECENT TREND: HERSECULARISERING (2007-2019).................................................................................................................................11
BESCHAVINGEN VOLGENS HUNTINGTON.................................................................................................................................................11
GODSDIENSTEN IN INTERNATIONALE RELATIES......................................................................................................................................... 13
BLINDE VLEK IN ONZE MEDIA – SECULIERE BIAS.......................................................................................................................................13
GEOPOLITIEK VAN DE ORTHODOXE KERKEN............................................................................................................................ 14
INLEIDING........................................................................................................................................................................................ 14
De oorlog in Oekraïne sinds 24 februari 2022.............................................................................................................................14
Orthodoxe kerkgebouw...............................................................................................................................................................14
Iconen van het Byzantijnse rijk....................................................................................................................................................14
I. ECCLESIA INDIVISA – ONVERDEELDE KERK (TOT 1054)..........................................................................................................................15
Romeinse Rijk – verdeling Oost en West.....................................................................................................................................16
Latijns-Byzantijnse verdeling.......................................................................................................................................................16
Byzantijnse Rijk op zijn grootst....................................................................................................................................................16
Byzantium....................................................................................................................................................................................16
II. MOSKOU, DERDE ROME................................................................................................................................................................. 17
Sovjetunie....................................................................................................................................................................................18
Revival Russische Kerk (1991-heden)..........................................................................................................................................19
Patriarch Kirill en ‘tsaar’ Poetin...................................................................................................................................................19
III. CONSTANTINOPEL – OECUMENISCH PATRIARCHAAT.............................................................................................................................20
Patriarchaat in het Ottomaanse Rijk...........................................................................................................................................20
Paradox: Patriarchaat gedijt onder Ottomanen.........................................................................................................................20
Millet 16e eeuw............................................................................................................................................................................21
19e eeuw: nationalisme en etnicisering.......................................................................................................................................21
Filetisme en geboorte Autocefale kerken....................................................................................................................................22
Oecumenisch patriarchaat in Modern Turkije.............................................................................................................................23
Rol van Oecumenisch Patriarchaat na 1922...............................................................................................................................23
De berg Athos..............................................................................................................................................................................23
Spirituele long van de orthodoxe wereld.....................................................................................................................................24
Patriarch Bartholomeos I (1991-heden)......................................................................................................................................24
RELATIE MOSKOU – CONSTANTINOPEL..................................................................................................................................................24
NAAR EEN GRIEKS-SLAVISCH SCHISMA...................................................................................................................................................26
Gevolgen van Russische agressie................................................................................................................................................27
Het martelaarschap van de oosterse christenen.........................................................................................................................27
Paus Franciscus en Patriarch Kirill...............................................................................................................................................27
“RELIGIE, ZINGEVING EN LEVENSBESCHOUWING”: GEOPOLITIEK VAN DE KATHOLIEKE KERK (HEILIGE STOEL)...........................27
1
, ROOMS-KATHOLIEKE KERK................................................................................................................................................................... 27
ROME: ONTWIKKELING....................................................................................................................................................................... 28
ONDANKS CRISISSEN OVERLEEFT PAUSDOM.............................................................................................................................................30
JOHANNES XXIII EN TWEEDE VATICAANS CONCILIE..................................................................................................................................32
JOHANNES XXIII (1958-1963) EN VATICANUM II...................................................................................................................................32
JOHANNES PAULUS II (1978-2005).....................................................................................................................................................34
‘GEEST VAN ASSISI’: RELIGIES ALS KRACHTEN VAN VREDE...........................................................................................................................35
ASSISI, 27 OKTOBER 1986..................................................................................................................................................................35
PAUS JOHANNES-PAULUS II (VERVOLG).................................................................................................................................................35
FRANCISCUS (2013-HEDEN)................................................................................................................................................................36
HEILIGE STOEL EN WERELDPOLITIEK......................................................................................................................................................38
ISLAMITISCH-CHRISTELIJKE DIALOOG ONDER FRANCISCUS...........................................................................................................................38
ISLAM EN GEOPOLITIEK........................................................................................................................................................... 39
DE ISLAM, EEN COMPLEXE WERELD....................................................................................................................................................... 39
DE ISLAMITISCHE WERELD....................................................................................................................................................................40
LEVEN VAN MOHAMMED....................................................................................................................................................................40
HISTORISCHE KALIFATEN..................................................................................................................................................................... 41
SNELLE EXPANSIE VAN ISLAM IN EEUW NA MOHAMMED (632: DOOD MOHAMMED – 732: POITIERS)..............................................................42
SOENNIETEN EN SJIIETEN.....................................................................................................................................................................42
SJIISME............................................................................................................................................................................................ 43
KHARIDJIETEN................................................................................................................................................................................... 44
GLORIE EN NEERGANG VAN DE MOSLIMWERELD......................................................................................................................................45
OTTOMAANSE RIJK OP ZIJN GROOTST 1683-1699..................................................................................................................................46
OTTOMAANSE RIJK: (14E -20STE EEUW)..................................................................................................................................................46
REACTIE: ISLAMISTISCHE STROMINGEN...................................................................................................................................................47
MOSLIMBROEDERSCHAP – AL IKWAAN..................................................................................................................................................48
DE CRISIS IN DE ARABISCHE WERELD......................................................................................................................................................48
AL QAEDA EN 9/11...........................................................................................................................................................................49
REACTIES OP 9/11............................................................................................................................................................................ 50
DE ARABISCHE OPSTANDEN VAN 2011..................................................................................................................................................50
VAN "LENTE" NAAR BURGEROORLOGEN.................................................................................................................................................51
POSITIEVE ASPECTEN.......................................................................................................................................................................... 51
EEN GODSDIENST VAN 'HET MIDDEN'.....................................................................................................................................................52
HABEMUS PAPAM - 8 MEI 2025............................................................................................................................................... 52
INTERLEVENSBESCHOUWELIJKE DIALOOG EN PEACE BUILDING................................................................................................54
RELIGIES: BRON VAN OORLOG OF VAN VREDE?........................................................................................................................................54
SAMENLEVEN VAN RELIGIES.................................................................................................................................................................55
IN DE LOOP DER EEUWEN.................................................................................................................................................................... 55
MIDDELEEUWSE VOORLOPER VAN DIALOOG: FRANCISCUS VAN ASSISI (1182-1226)......................................................................................56
VANAF DE 19E EEUW..........................................................................................................................................................................57
IDEE VAN ‘INTERRELIGIEUZE DIALOOG’...................................................................................................................................................58
BOOST NA 9/11 – OOK AAN ISLAMITISCHE ZIJDE.....................................................................................................................................59
KATHOLIEKE KERK: NAAR NOSTRA AETATE..............................................................................................................................................59
NOSTRA AETATE: OVER NIET-CHRISTELIJKE GODSDIENSTEN.........................................................................................................................60
NOSTRA AETATE OVER DE JODEN..........................................................................................................................................................60
NOSTRA AETATE OVER DE MOSLIMS......................................................................................................................................................61
VAN NOSTRA AETATE NAAR ASSISI 1986...............................................................................................................................................61
VOORBEREIDING VOOR ASSISI 1986..................................................................................................................................................... 62
2
, JOHANNES PAULUS II EN DE MOSLIMS...................................................................................................................................................62
WAT WAS ORIGINEEL AAN ASSISI 1986?...............................................................................................................................................63
FRANCISCUS OP ARABISCH SCHIEREILAND...............................................................................................................................................64
NAAR EEN BESCHAVING VAN HET ‘SAMEN-LEVEN’?................................................................................................................. 65
CASE : KERSTSTAL IN GEMEENTEHUIS.....................................................................................................................................................65
LIBERALE SECULIERE DEMOCRATIE EN SAMEN-LEVEN.................................................................................................................................66
EUROPEES VERDRAG VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS (1950).................................................................................................................67
INTERNATIONAAL VERDRAG OVER BURGERRECHTEN (1966)......................................................................................................................67
SCHEIDING TUSSEN KERK EN STAAT.......................................................................................................................................................67
VERSCHILLENDE MODELLEN..................................................................................................................................................................68
IN BELGIË: ORIGINEEL MODEL, UNIEK IN EUROPA.....................................................................................................................................68
ERKENDE EREDIENSTEN:......................................................................................................................................................................68
ISLAM IN EUROPA VORMT NIEUWE TEST.................................................................................................................................................69
BAUMAN EN DE 'VOORTDURENDE CONVERSATIE'.....................................................................................................................................70
RAWLS EN DE 'OVERLAPPENDE CONSENSUS'............................................................................................................................................71
TAYLOR EN DE 'REASONABLE ACCOMODATION'........................................................................................................................................71
DISCUSSIES.......................................................................................................................................................................................72
ACTUALITEIT..................................................................................................................................................................................... 72
CASE-STUDY..................................................................................................................................................................................... 72
EXAMENVRAGEN.................................................................................................................................................................... 73
Religie, Zingeving en Levensbeschouwing
3
,Inleiding
We gaan in op verschillende godsdiensten, hoe die zijn geëvolueerd, en hoe ze in de maatschappij zitten
Inleidingsvraag
- Heeft de politiek van Trump iets met religie te maken?
o Antwoord student: aanhangers Trump zijn vooral heel gelovig
o Andere student: geloof is niet de markerende factor in de aanhangers van Trump
- Is Trump katholiek?
o Neen, hij is wel christen, niet duidelijk waar, maar zeker niet in de katholieke kerk
o Zijn vicepremier Vance is wel katholiek (conservatief)
o Biden was wel katholiek, nog maar de tweede katholieke president van de VS, na Kennedy. Maar Biden heeft
geen conservatief profiel
o Kamela Harris gaf wel aan dat ze een heel seculiere politie wilde voeren, zonder invloed van geloof
Iemand had geroepen: Jezus is the lord. Kamela antwoorde: I think you are at the wrong rally -> ze
bedoelt dat hij naar de rally van Trump moest gaan
- Heeft religie een rol gespeeld in de verkiezingscampagne?
o Conservatief idee rond opvoeding -> hij wil het federaal ministerie voor educatie afschaffen, om meer ruimte te
geven voor privéscholen, die vaak ook religieuze scholen zijn
- In de VS speelt religie een grote rol, groter dan in Europa (zie verder)
Religie speelt nog steeds een grote rol in de maatschappij zegt de prof
- Speelt ook in Rusland (Poetin), India (Modi), in het Midden-Oosten
- Denk aan Gaza (Palestina en Israël), of India (Modi)
- Probleem: in Europa zien wij dat niet echt, onze bril waardoor we kijken is seculier. We noemen religie ‘een gepasseerd
station’, dat is iets van vroeger, we gaan niet meer naar de kerk. Het idee dat de rol van religie is uitgespeeld. Daarom is
het moeilijk voor Europeanen om het belang van religie op te merken en het belang ervan in te zien.
Bevraging levensbeschouwelijk profiel
https://pollev.com/jandevolder829 -> vraag: hoe schatten wij onszelf en ons gelovig profiel in?
- Hoe is het meestal, dit antwoord? Grote populatie van mensen uit een christelijk milieu. De meesten zijn gedoopt en
gingen naar een katholieke school, waar godsdienst werd gegeven. Een grote meerderheid heeft daar voor de rest niets
mee, bidt weinig, gaan weinig naar de kerk. Misschien als we kinderen hebben, gaan we daar meer naar teruggrijpen
(doopsel, trouwen).
- Meestal zijn er ook een paar heel gelovigen en een paar volledig atheïsten.
- Maar de prof ziet wel, dat er de laatste jaar meer religieus zoekend zijn en zich vragen stellen bij religie.
Interview Ernst van den Hemel
Hij nodigt ons uit om deze interviews eens door te nemen en te kijken ook wat die seculiere bril is. Niet echt in de les overlopen
- Gaat over dat mensen in hun training en opleiding ook met religie in contact komen
Kijk: dat studenten die hun weg naar de universiteit hebben weten te vinden, impliciet geloven dat de islam een religie is waarin
anderhalf miljard mensen elke ochtend wakker worden en denken: laat ik weer eens iets lelijks aanhangen, dat tekent hoezeer
het armoedige maatschappelijke debat doorgedrongen is in het denken. Dat moeten we ons allemaal aanrekenen, want het gaat
ons allemaal problemen opleveren.’
Hoort religieonderwijs thuis op school?
‘In Nederland vinden veel onderwijsdeskundigen van niet. Zij menen dat religie in onze ontkerkelijkte samenleving achterhaald is
en kan worden genegeerd in het onderwijs. Dat ben ik volstrekt niet met ze eens. Je hoeft de krant maar open te slaan om te zien
dat religie een factor van betekenis is in de 21ste eeuw. Ze lokt maatschappelijke conflicten uit, maar verschaft mensen evengoed
identiteit. Kinderen hebben kennis van religie nodig, net als van Engels en wiskunde, om de wereld om hen heen te kunnen
begrijpen.’
‘Dat standpunt is me op behoorlijk wat seculiere allergie komen te staan. Mensen zeiden: we onderwijzen kinderen toch ook geen
sprookjes? Kijk, als je weet dat 84 procent van de wereldbevolking religieus is, dan lijkt het me geen slecht idee om in het
onderwijs aan die sprookjes enige aandacht te besteden.’
4
,Interview Hemmerechts en Vekemans
Twee grote schrijvers
- Hemmerechts -> boegbeeld van een feministische school
- Vekemans ook een schrijver
- De afgelopen jaren hebben beide schrijvers een stap gezet richting het katholieke geloof. Dat is uiteraard tegen de
tendens in. Dit toont een beetje die seculiere bril.
Hemmerechts: “Ik ben afgeknapt op het narcisme van onze samenleving. We leven in super-individualistische tijden. In mijn jeugd
dachten mensen niet na over hun identiteit, behalve in de context van het gewetensonderzoek: Wat heb ik verkeerd gedaan? Hoe
kan ik mijn gedrag verbeteren? Vandaag is dat omgekeerd. Jongeren krijgen te horen dat ze de maat van alle dingen zijn. Ze
moeten zichzelf ontwikkelen, aan hun uiterlijk en aan hun fysiek werken, en vervolgens op sociale media reclame maken voor het
resultaat. Elk mens is een fabriekje geworden, met zijn eigen afdeling promotie en marketing. Dat wordt dan voorgesteld als de
weg naar geluk.”
“Ik geloof daar niets van. Ik zie die promotie van het ik vooral als een list om mensen aan te zetten tot consumptie. Je krijgt
voortdurend tips over hoe je je neus kunt verbeteren, je borsten, je kont, je schaamlippen. Tip-tip-tip-tip-tip! Het houdt niet op. Als
je wordt gedumpt door je man, zoals een vriendin van me overkwam, dan mag je daar best vijf minuten verdriet over hebben.
Daarna hoor je in therapie te gaan, moet je naar de fitness, investeren in lingerie, en dan, hup, de datingsites op. Men doet of er
voor alles een oplossing is. Ik denk niet dat dat zo is.”
“Want mensen zíjn niet gelukkig. Er is een gigantisch probleem van mentaal welzijn – toen ik jong was, bestond die term niet eens.
Vandaag is iedereen in therapie. Als ik een student durf te berispen, dan zegt die: ik ga dat bespreken met mijn therapeut. Er is
geen weerbaarheid meer. Natuurlijk is zelfzorg belangrijk, maar soms denk ik: hou eens op met alleen met jezelf bezig zijn. Jaag
niet de hele tijd je eigen geluk na. Denk niet dat jij het begin en het einde bent van alles. Breek uit jezelf. Richt je tót. Er is méér.”
De Kerk is niet zonder zonden. Ze heeft een inquisitie op haar geweten, kruistochten, heeft banden met kwalijke regimes, er
zijn het seksueel misbruik en de pogingen om dat toe te dekken. Hoezeer bezwaart u dat?
Hemmerechts: “Elke godsdienst loopt het risico besmet te worden door machtshonger – wat inderdaad ook gebeurd is met het
christendom. Jezus heeft nooit de bedoeling gehad een machtsstructuur als het Vaticaan op te richten, maar die is er wel
gekomen.”“Elke religieuze overtuiging kan worden misbruikt. De islam is een rijke godsdienst, maar sommige uitingen ervan zijn
destructief tegenover vrouwen, tegenover homoseksuelen, tegenover christenen. Zelfs de boeddhisten, van wie we altijd dachten
dat ze de incarnatie waren van vredevolle mensen, bezondigen zich in Myanmar aan religieus geweld.”
“Maar is die oorlogszucht eigen aan religie? Ik denk eerder dat mensen van nature behoefte hebben aan groepsvorming.
Vervolgens gaan ze ‘wij’ tegen ‘zij’ afzetten. Dat risico loop je met elke club. Je hebt ook destructieve vormen van feminisme, er
zijn zeer agressieve vegetariërs.”
RZL : vraagstelling in deze cursus
- Welke rol spelen godsdiensten in de samenleving/op het wereldtoneel vandaag?
- In welke mate zijn kennis van levensbeschouwelijke/religieuze systemen nodig om de wereld van vandaag te begrijpen?
- Hoe reageren ze op (de)secularisering en (de)globalisering?
- Hoe bouwen aan een ‘beschaving van het samenleven’?
- Vreedzaam samenleven: ‘zijn godsdiensten deel van het probleem, zoals mainstream denken vandaag wil, of deel van de
oplossing?’
Focus cursus
- Focus op ‘theopolitics’: invloed van de religies op internationale politieke kwesties
- Religies? Focus op monotheïstische godsdiensten (vooral christendom en islam, in hun complexiteit)
- Geografisch? Focus op Europa, Midden-Oosten en Afrika
Secularisatie, desecularisatie en globalisering
Wat is secularisering? Het heeft te maken met de scheiding tussen het wereldse/tijdelijke (secula) en het religieuze.
5
, - Dit is een grote belangrijke maatschappelijke evolutie in de laatste 50 jaar. De samenleving waar we in zitten vandaag is
een proces van secularisering.
2 grote thema’s/processen
o Secularisering: Oma en opa gingen heel vaak naar de kerk, mama en papa soms nog, wij bijna nooit meer, tenzij bij
een begrafenis
o Globalisering: toegenomen uitwisseling en verbondenheid tussen mensen, het zich verspreiden over de hele wereld
De laatste jaren is er ook een omgekeerde tendens (zie verder)
o Desecularisering: terugkeer naar religie
o Deglobalisering
Secularisatiethese: "rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen met een liberale democratie,
naarmate de levensstandaard toeneemt, een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie van
individuen en groepen groeit."
- 1. Naarmate mensen rijker worden, zijn ze minder bezig met religie.
- 2. Wetenschap wint aan belang, waardoor minder religie
o Wat is waarheid, waar geloven mensen in?: vroeger was de bijbel waarheid, nu de wetenschap
o Vb. Jezus wandelt niet meer op water, want dat kan niet volgens de wetenschap. Wij stammen niet af van Adam
en Eva, maar van de apen. Dit wetenschappelijke staat vaak haaks op religie
- 3. Emancipatie groeit van individuen en groepen, waardoor minder religie
o vb. vrouwenemancipatie, LGBTQ
- These = hypothese -> maar als je op straat gaat vragen waar mensen in geloven, wat ze voor waar nemen, bekom je wel
dit
Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
- Maatschappelijk: religieuze instituten (vb. kerken) minder vat op sociale leven
- Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde religie minder relevant
o Het zoeken naar zin verloopt minder via geïnstitutionaliseerde godsdienst, maar meer via een individueel
proces, mensen zoeken zichzelf individueel, zoeken hun eigen zingevingskader
o Soms kan dat plakwerk zijn: een beetje christendom, een beetje boeddhisme…. Of soms switchen mensen.
o Je ziet ook dat het internet hier een grote invloed op heeft, in het zoeken naar zin (van jongeren)
Vb. Sommige jongeren worden plots moslim omdat ze via een referentiekader op internet dit hebben
gevonden
Belangrijke sociologen die hierover hebben nagedacht:
- Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger (The Sacred Canopy: Elements of a sociological theory of religion, 1967)
o Peter Berger (onthoud naam) (onthoudt namen van de auteurs van boeken en de boeken zelf)
o Boek the sacred canopy -> het standaardboek van de secularisatietheorie, die vanaf eind de jaren 60 vorm
begon te krijgen
o Heeft te maken met de cultuuromslag van 1968, die komaf maakte met gezagsstructuren van een patriarchale
samenleving
- André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun – Auschwitz – Rwanda)
o Dit boek uit eind de 20e eeuw: de derde dood van God. God is de eerste keer gestorven aan het kruis, de tweede
keer bij de opkomst van de verlichting, de derde keer (definitieve doodsteek) bij de grote drama’s van de eeuw
(wereldoorlogen, Auschwitz, genocide in Rwanda) = grote massaslachtingen die het geloof in een God die het
goed voorheeft met de mensheid heeft doen afnemen. Als er zoveel lijden is, kan er geen God zijn.
- Tot 1989 (de periode van de koude oorlog): “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Dit was zeker zo in de communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
Een van de eigenschappen van communisme was dat godsdienst zo goed als verboden was
Vandaag nog landen die communistisch zijn: China, Noord Korea, Eritrea
China wel communistisch, maar toch kapitalistisch, en wel nog interesse in religie
In Noord Korea staat een straf op het bezit van een koran of bijbel
Nu dus niet veel communisme meer maar tot 1989 was dat wel een groot deel van de wereld
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
6
, Hier wel vrijheid van godsdienst, maar dus met secularisatie en veel vermindering van godsdienst, het
is iets uit het verleden, geloven wij in het westen
o Dus communisme (geen godsdienstvrijheid) vs. westerse wereld (wel godsdienstvrijheid)
- Steve Bruce – Secularisation of the world
Verfijning van secularisatiedebat
Simpel gezegd: secularisatie is het afnemen van het belang van religie op maatschappelijk en individueel vlak
Maar een aantal denkers hebben hier wel over nagedacht en een verfijning aangebracht
- Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
o In de stedelijke context zie ik dat religie niet zo dood is als gedacht
- José Casanova: Public religions in the Modern World (1994): Waar heeft secularisatie mee te maken?
o We verstaan verschillende dingen onder secularisatie
o a) Scheiden van politieke en religieuze sfeer
Scheiding tussen kerk en staat
Dit is goed voor de politieke sfeer want niet te veel inmenging van religie, en goed voor de religieuze
sfeer want niet te veel inmenging van politiek
o b) Verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
Kerken en bisschoppen hebben minder te zeggen in het sociale leven
Of dat nu goed is of niet, het is een feit, een sociologische evolutie
o c) Privatisering van religie (= problematisch)
Je mag religieus zijn, maar niet in het publiek, enkel privé bij jou thuis. Val daar niemand mee lastig.
Dit is problematisch, zegt Casanova
- Charles Taylor: A secular Age, 2007
o Verfijnt debat over seculiere staat -> je moet een onderscheid maken tussen doelstelling en middel
o Het is van belang in een seculiere staat dat verschillende religies kunnen samenleven
o a) Doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
Mensen mogen geloven wat ze willen, geen dwang van de staat, ze mogen gelovig worden, ongelovig
worden, van godsdienst mogen veranderen -> gewetenvrijheid
dit Moet gebeuren in wederzijds respect -> niet inmenging van de staat
o b) Middel: scheiding tussen kerk en staat
hoe moet deze doelstelling worden bereikt? Door scheiding van kerk en staat. Hiervoor zijn twee
modellen
Twee modellen
- Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van de Staat en de overheid (laicité)
o Sterke nadruk op een neutrale overheid, sterke strikte scheiding tussen kerk en staat.
o Vb. Het idee dat je op staatsscholen (gemeenschapsonderwijs) godsdienst geeft, staat ver van dit model
België zegt: aanbod in godsdienstonderwijs naar keuze op staatsscholen, religie in katholiek onderwijs -
> er moet zo een soort vak zijn; is niet zo in Frankrijk, de school moet seculier zijn.
o Vb. het feit dat Macron aanwezig was op de opening van de Notre Dame -> niet zozeer een religieus symbool,
maar een cultureel symbool
- Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de middelen
o In deze landen, vb. VS, hier is er ook een scheiding tussen kerk en staat, maar dit wordt helemaal anders
ingevuld, lossere invulling, elk land heeft zijn eigen traditie hierin
o Vb. elke president eindigt zijn toespraak met ‘God bless America’, of je nu democratisch of republikein bent.
Onmogelijk dat een Franse president zo zou eindigen.
o Lossere invulling
- In de praktijk: continuum – onderling verschillen
- Belgische model: unieke invulling door 'verzuiling' (verkaveling van de staat volgens ideologisch-levensbeschouwelijke
breuklijnen)
7
