GRONDWETTELIJK RECHT
Inhoudsopgave
1 Algemene inleiding: situering en omschrijving van het grondwettelijk recht .................... 1
1.1 Onderscheid tussen publiekrecht en privaatrecht..................................................... 1
1.1.1 Privaatrecht ........................................................................................................ 1
1.1.2 Publiekrecht sensu lato ...................................................................................... 1
1.1.3 Onderscheid: nuancering ................................................................................... 1
1.2 Het grondwettelijk recht ............................................................................................ 2
2 Historische inleiding ............................................................................................................ 3
2.1 Periode voor 1831 ...................................................................................................... 3
2.2 Belangrijkste tendensen in de periode vanaf 1831 ................................................... 3
2.2.1 Proces van democratisering ............................................................................... 3
2.2.2 Taalstrijd en wetgeving ...................................................................................... 3
2.2.3 Evolutie van de nachtwakersstaat naar een verzorgingsstaat........................... 4
2.2.4 Federalisering ..................................................................................................... 4
2.2.5 Internationalisering ............................................................................................ 4
2.2.6 Toenemend belang dat gehecht wordt aan de rechtsbescherming van de
burger tegen de overheid ................................................................................... 4
3 De bronnen van het grondwettelijk recht .......................................................................... 5
3.1 Overzicht .................................................................................................................... 5
3.2 De hiërarchie van de rechtsnormen........................................................................... 5
3.3 Internationale en supranationale normen ................................................................. 6
3.3.1 Begrip ‘verdrag’ .................................................................................................. 6
3.3.2 Begrippen ‘internationale’ en ‘supranationale’ normen ................................... 7
3.3.3 Begrip ‘directe’ werking ..................................................................................... 7
3.3.4 Het sluiten van een verdrag in het federale België ............................................ 7
3.3.5 Verhouding tussen het internationaal en nationaal recht ................................. 8
3.4 De grondwet ............................................................................................................... 9
3.4.1 Definitie .............................................................................................................. 9
3.4.2 Belang ................................................................................................................. 9
3.4.3 Oorsprong......................................................................................................... 10
3.4.4 Onderscheid grondwet in formele en materiële zin ........................................ 10
3.4.4.1 Formele grondwet ........................................................................................ 10
I
, 3.4.4.2 Materiële grondwet...................................................................................... 10
3.4.5 Kenmerken van de grondwet ........................................................................... 10
3.4.6 De plaats van de Grondwet in een meergelaagd rechtssysteem: de plaats van
de Grondwet in de hiërarchie van de rechtsnormen, de hiërarchische
verhouding tussen de Grondwet en de internationale normen ...................... 11
3.4.7 De (normale) procedure van grondwetsherziening ......................................... 11
3.4.7.1 De drie fasen van een grondwetsherziening Art. 195 gw ............................ 11
3.4.8 2012: De afwijking van de normale procedure tot herziening van de Grondwet
.......................................................................................................................... 13
3.4.9 Voorstellen tot hervorming van de herzieningsprocedure .............................. 13
3.4.10 De grondwetsherizeningen sinds 1831 ............................................................ 14
3.4.11 De coördinatie van de grondwet...................................................................... 15
3.4.12 De gecoördineerde grondwet van 1994 .......................................................... 16
3.4.13 De grondwetsconforme interpretatie van wetgeving ..................................... 16
3.4.14 De interpretatie van de grondwet ................................................................... 16
3.5 De wet ...................................................................................................................... 17
3.5.1 Algemeen.......................................................................................................... 17
3.5.2 De taakverdeling tussen de kamer en de senaat ............................................. 17
3.5.3 De wetgevende procedures ............................................................................. 19
3.5.3.1 Initiatiefrecht ................................................................................................ 19
3.5.3.2 Monocamerale procedure............................................................................ 21
3.5.3.3 Verplicht bicamerale procedure ................................................................... 24
3.5.3.4 Optioneel bicamerale procedure ................................................................. 24
3.5.4 Voorkoming en regeling van de belangenconflicten ....................................... 25
3.5.5 De grondwettelijke alarmbel............................................................................ 25
3.5.6 De verschillende wijzen van stemmen ............................................................. 26
3.5.6.1 Volstrekte meerderheid ............................................................................... 26
3.5.6.2 Dubbele tweederdemeerderheid................................................................. 26
3.5.6.3 Bijzondere verstrekte meerderheid ............................................................. 26
3.5.7 Specifieke soorten wetten ............................................................................... 27
3.5.8 Het wetsbegrip in de grondwet ....................................................................... 28
3.5.8.1 Legaliteitsbeginsel ........................................................................................ 28
3.5.8.2 Bevoegdheidsverdeling tussen de federale overheid en de deelstaten ...... 28
II
, 3.6 Het decreet ............................................................................................................... 28
3.6.1 Soorten decreten.............................................................................................. 29
3.6.2 Procedure van totstandkoming van het decreet ............................................. 29
3.6.3 De ideologische alarmbel ................................................................................. 30
3.6.4 Bekrachtiging en afkondiging ........................................................................... 30
3.6.5 Bekendmaking en inwerkingtreding ................................................................ 30
3.7 De ordonnantie ........................................................................................................ 31
3.7.1 Soorten ordonnanties ...................................................................................... 31
3.7.2 Procedure van totstandkoming van een ordonnantie ..................................... 32
3.7.3 Bijzondere ordonnanties .................................................................................. 32
3.8 Samenwerkingsakkoorden ....................................................................................... 32
3.9 Het gezamenlijk decreet en ordonnantie ................................................................ 33
3.10 Wetskrachtige en gewone koninklijke besluiten ..................................................... 33
3.10.1 Het begrip koninklijk besluit (KB) ..................................................................... 33
3.10.2 Schematische voorstelling ................................................................................ 34
3.10.3 Procedure van totstandkoming van een reglementair KB ............................... 35
3.11 Besluiten van gemeenschaps- en gewestregeringen, besluiten van het verenigd
college van de gemeenschappelijke gemeenschapscommissie .............................. 36
3.12 Ministeriële besluiten............................................................................................... 36
3.13 De gewoonte ............................................................................................................ 37
3.14 Algemene rechtsbeginselen ..................................................................................... 37
4 Het begrip ‘staat’............................................................................................................... 38
4.1 Drie constitutieve bestanddelen .............................................................................. 38
4.2 Een volksgemeenschap of permanente bevolking .................................................. 38
4.3 Gezag ........................................................................................................................ 38
4.4 Het grondgebied....................................................................................................... 38
4.5 Burgerschap en nationaliteit .................................................................................... 38
5 De geledingen/onderdelen van de Belgische federale staat ............................................ 39
5.1 De lokale besturen (de ondergeschikte besturen) ................................................... 39
5.1.1 Algemeen, bevoegdheidsverdeling .................................................................. 39
5.1.2 De provincies .................................................................................................... 39
5.1.3 De gemeenten .................................................................................................. 40
III
, 5.2 De taalgebieden ....................................................................................................... 40
5.3 De Gewesten ............................................................................................................ 40
5.4 De Gemeenschappen ............................................................................................... 40
6 De voornaamste kenmerken van de Belgische staat ........................................................ 41
6.1 Een rechtsstaat ......................................................................................................... 41
6.2 Een federale staat .................................................................................................... 41
6.2.1 Gedecentraliseerde eenheidsstaat naar een federale staat ............................ 41
6.2.2 Het begrip ‘federale staat’ ............................................................................... 42
6.2.3 De drie ‘wetten’ van het federalisme .............................................................. 42
6.2.3.1 autonomie .................................................................................................... 42
6.2.3.2 Participatie van de deelstaten ...................................................................... 42
6.2.3.3 Coöperatie .................................................................................................... 42
6.2.4 Confederalisme ................................................................................................ 43
6.2.5 Het Belgisch federalisme .................................................................................. 43
6.3 Een representatieve democratie, nationale soevereiniteit ..................................... 44
6.3.1 Het verbod van imperatief mandaat ................................................................ 44
6.3.2 Verbod om ee bindend referendum te organiseren ........................................ 44
6.3.3 De bevoegdheid kan niet worden gedelegeerd ............................................... 45
6.3.4 De uitholling van de nationale soevereiniteit .................................................. 45
6.3.5 Burgerparticipatie ............................................................................................ 45
6.3.6 Petitierecht ....................................................................................................... 45
6.4 Een monarchie.......................................................................................................... 46
6.5 Een parlementair regime.......................................................................................... 46
6.6 De scheiding der machten ........................................................................................ 46
6.7 De scheiding van kerk en staat................................................................................. 47
7 De federale machten ........................................................................................................ 48
7.1 De federale wetgevende macht ............................................................................... 48
7.1.1 De drie takken van de federale wetgevende macht ........................................ 48
7.1.2 Algemene principes inzake de verkiezingen .................................................... 48
7.1.3 Samenstelling van Kamer van Volksvertegenwoordigers ................................ 48
7.1.4 Samenstelling van De Senaat ........................................................................... 49
IV
Inhoudsopgave
1 Algemene inleiding: situering en omschrijving van het grondwettelijk recht .................... 1
1.1 Onderscheid tussen publiekrecht en privaatrecht..................................................... 1
1.1.1 Privaatrecht ........................................................................................................ 1
1.1.2 Publiekrecht sensu lato ...................................................................................... 1
1.1.3 Onderscheid: nuancering ................................................................................... 1
1.2 Het grondwettelijk recht ............................................................................................ 2
2 Historische inleiding ............................................................................................................ 3
2.1 Periode voor 1831 ...................................................................................................... 3
2.2 Belangrijkste tendensen in de periode vanaf 1831 ................................................... 3
2.2.1 Proces van democratisering ............................................................................... 3
2.2.2 Taalstrijd en wetgeving ...................................................................................... 3
2.2.3 Evolutie van de nachtwakersstaat naar een verzorgingsstaat........................... 4
2.2.4 Federalisering ..................................................................................................... 4
2.2.5 Internationalisering ............................................................................................ 4
2.2.6 Toenemend belang dat gehecht wordt aan de rechtsbescherming van de
burger tegen de overheid ................................................................................... 4
3 De bronnen van het grondwettelijk recht .......................................................................... 5
3.1 Overzicht .................................................................................................................... 5
3.2 De hiërarchie van de rechtsnormen........................................................................... 5
3.3 Internationale en supranationale normen ................................................................. 6
3.3.1 Begrip ‘verdrag’ .................................................................................................. 6
3.3.2 Begrippen ‘internationale’ en ‘supranationale’ normen ................................... 7
3.3.3 Begrip ‘directe’ werking ..................................................................................... 7
3.3.4 Het sluiten van een verdrag in het federale België ............................................ 7
3.3.5 Verhouding tussen het internationaal en nationaal recht ................................. 8
3.4 De grondwet ............................................................................................................... 9
3.4.1 Definitie .............................................................................................................. 9
3.4.2 Belang ................................................................................................................. 9
3.4.3 Oorsprong......................................................................................................... 10
3.4.4 Onderscheid grondwet in formele en materiële zin ........................................ 10
3.4.4.1 Formele grondwet ........................................................................................ 10
I
, 3.4.4.2 Materiële grondwet...................................................................................... 10
3.4.5 Kenmerken van de grondwet ........................................................................... 10
3.4.6 De plaats van de Grondwet in een meergelaagd rechtssysteem: de plaats van
de Grondwet in de hiërarchie van de rechtsnormen, de hiërarchische
verhouding tussen de Grondwet en de internationale normen ...................... 11
3.4.7 De (normale) procedure van grondwetsherziening ......................................... 11
3.4.7.1 De drie fasen van een grondwetsherziening Art. 195 gw ............................ 11
3.4.8 2012: De afwijking van de normale procedure tot herziening van de Grondwet
.......................................................................................................................... 13
3.4.9 Voorstellen tot hervorming van de herzieningsprocedure .............................. 13
3.4.10 De grondwetsherizeningen sinds 1831 ............................................................ 14
3.4.11 De coördinatie van de grondwet...................................................................... 15
3.4.12 De gecoördineerde grondwet van 1994 .......................................................... 16
3.4.13 De grondwetsconforme interpretatie van wetgeving ..................................... 16
3.4.14 De interpretatie van de grondwet ................................................................... 16
3.5 De wet ...................................................................................................................... 17
3.5.1 Algemeen.......................................................................................................... 17
3.5.2 De taakverdeling tussen de kamer en de senaat ............................................. 17
3.5.3 De wetgevende procedures ............................................................................. 19
3.5.3.1 Initiatiefrecht ................................................................................................ 19
3.5.3.2 Monocamerale procedure............................................................................ 21
3.5.3.3 Verplicht bicamerale procedure ................................................................... 24
3.5.3.4 Optioneel bicamerale procedure ................................................................. 24
3.5.4 Voorkoming en regeling van de belangenconflicten ....................................... 25
3.5.5 De grondwettelijke alarmbel............................................................................ 25
3.5.6 De verschillende wijzen van stemmen ............................................................. 26
3.5.6.1 Volstrekte meerderheid ............................................................................... 26
3.5.6.2 Dubbele tweederdemeerderheid................................................................. 26
3.5.6.3 Bijzondere verstrekte meerderheid ............................................................. 26
3.5.7 Specifieke soorten wetten ............................................................................... 27
3.5.8 Het wetsbegrip in de grondwet ....................................................................... 28
3.5.8.1 Legaliteitsbeginsel ........................................................................................ 28
3.5.8.2 Bevoegdheidsverdeling tussen de federale overheid en de deelstaten ...... 28
II
, 3.6 Het decreet ............................................................................................................... 28
3.6.1 Soorten decreten.............................................................................................. 29
3.6.2 Procedure van totstandkoming van het decreet ............................................. 29
3.6.3 De ideologische alarmbel ................................................................................. 30
3.6.4 Bekrachtiging en afkondiging ........................................................................... 30
3.6.5 Bekendmaking en inwerkingtreding ................................................................ 30
3.7 De ordonnantie ........................................................................................................ 31
3.7.1 Soorten ordonnanties ...................................................................................... 31
3.7.2 Procedure van totstandkoming van een ordonnantie ..................................... 32
3.7.3 Bijzondere ordonnanties .................................................................................. 32
3.8 Samenwerkingsakkoorden ....................................................................................... 32
3.9 Het gezamenlijk decreet en ordonnantie ................................................................ 33
3.10 Wetskrachtige en gewone koninklijke besluiten ..................................................... 33
3.10.1 Het begrip koninklijk besluit (KB) ..................................................................... 33
3.10.2 Schematische voorstelling ................................................................................ 34
3.10.3 Procedure van totstandkoming van een reglementair KB ............................... 35
3.11 Besluiten van gemeenschaps- en gewestregeringen, besluiten van het verenigd
college van de gemeenschappelijke gemeenschapscommissie .............................. 36
3.12 Ministeriële besluiten............................................................................................... 36
3.13 De gewoonte ............................................................................................................ 37
3.14 Algemene rechtsbeginselen ..................................................................................... 37
4 Het begrip ‘staat’............................................................................................................... 38
4.1 Drie constitutieve bestanddelen .............................................................................. 38
4.2 Een volksgemeenschap of permanente bevolking .................................................. 38
4.3 Gezag ........................................................................................................................ 38
4.4 Het grondgebied....................................................................................................... 38
4.5 Burgerschap en nationaliteit .................................................................................... 38
5 De geledingen/onderdelen van de Belgische federale staat ............................................ 39
5.1 De lokale besturen (de ondergeschikte besturen) ................................................... 39
5.1.1 Algemeen, bevoegdheidsverdeling .................................................................. 39
5.1.2 De provincies .................................................................................................... 39
5.1.3 De gemeenten .................................................................................................. 40
III
, 5.2 De taalgebieden ....................................................................................................... 40
5.3 De Gewesten ............................................................................................................ 40
5.4 De Gemeenschappen ............................................................................................... 40
6 De voornaamste kenmerken van de Belgische staat ........................................................ 41
6.1 Een rechtsstaat ......................................................................................................... 41
6.2 Een federale staat .................................................................................................... 41
6.2.1 Gedecentraliseerde eenheidsstaat naar een federale staat ............................ 41
6.2.2 Het begrip ‘federale staat’ ............................................................................... 42
6.2.3 De drie ‘wetten’ van het federalisme .............................................................. 42
6.2.3.1 autonomie .................................................................................................... 42
6.2.3.2 Participatie van de deelstaten ...................................................................... 42
6.2.3.3 Coöperatie .................................................................................................... 42
6.2.4 Confederalisme ................................................................................................ 43
6.2.5 Het Belgisch federalisme .................................................................................. 43
6.3 Een representatieve democratie, nationale soevereiniteit ..................................... 44
6.3.1 Het verbod van imperatief mandaat ................................................................ 44
6.3.2 Verbod om ee bindend referendum te organiseren ........................................ 44
6.3.3 De bevoegdheid kan niet worden gedelegeerd ............................................... 45
6.3.4 De uitholling van de nationale soevereiniteit .................................................. 45
6.3.5 Burgerparticipatie ............................................................................................ 45
6.3.6 Petitierecht ....................................................................................................... 45
6.4 Een monarchie.......................................................................................................... 46
6.5 Een parlementair regime.......................................................................................... 46
6.6 De scheiding der machten ........................................................................................ 46
6.7 De scheiding van kerk en staat................................................................................. 47
7 De federale machten ........................................................................................................ 48
7.1 De federale wetgevende macht ............................................................................... 48
7.1.1 De drie takken van de federale wetgevende macht ........................................ 48
7.1.2 Algemene principes inzake de verkiezingen .................................................... 48
7.1.3 Samenstelling van Kamer van Volksvertegenwoordigers ................................ 48
7.1.4 Samenstelling van De Senaat ........................................................................... 49
IV
