GERECHTELIJKE GENEESKUNDE
LES 1: INLEIDING – BASISPRINCIPES
1.1. GERECHTELIJKE OF FORENSISCHE GENEESKUNDE
Definitie volgens Zeldenrust:
→ De gerechtelijke geneeskunde is de toepassing van de geneeskundige wetenschap en ervaring ter
nadere opheldering van de gerezen rechtsvragen
o laatste jaar meer gesproken over ‘forensische’ geneeskunde
o vragen vanuit politie, procureur, … die verduidelijkt moeten worden door de wetsarts
▪ kan gaan om heel algemene maar ook specifieke vragen
Doelstelling:
→ medische kennis en kunde ten dienste stellen van de maatschappij om door het achterhalen van de
waarheid via de rechtelijke macht orde en recht na te streven
Forensische geneeskunde → van openbare orde
→ private geneeskunde: gebaseerd op vertrouwensrelatie arts-patiënt
→ verlies privaat karakter door mededeling aan het gerecht
o verlies beroepsgeheim
Term ‘gerechtelijke geneeskunde’ → komt van ‘voor het gerecht’
→ maar zijn neutraal, objectief en treden op als onafhankelijke deskundige
Meer en meer richting term ‘forensische’ geneeskunde → komt van ‘Forum Romanum’
→ is een plaats in Rome waar vroeger recht werd gesproken, problemen werden behandeld
o = de plaats bij uitstek
→ meer gericht op openbaar karakter
o informatie meedelen aan degene die opdracht heeft gegeven
Forensische geneeskunde: bestaat uit 2 luiken
→ forensische pathologie (postmortem onderzoek)
o wordt gebruikt voor juridische doeleinde
o houdt zich bezig met:
▪ vaststellen van de doodsoorzaak
▪ onderzoeken van verwondingen als gevolg van misdrijven & nalatigheid
▪ onderzoeken van weefselmonsters gerelateerd aan misdrijven
o België: bijzondere situatie
▪ omwille van opleiding
• tot 20 jaar geleden geen specifieke opleiding
o arts met andere specialiteit die gerechtelijke geneeskunde
beoefende
• nu specifieke opleiding: 5 jaar na opleiding geneeskunde
→ forensische kliniek (onderzoek van de levenden: slachtoffers, verdachte en daders)
1
,Taken wetsarts → van alles moet een uitgebreid verslag (= een omstandig) gemaakt worden
→ postmortaal onderzoek
o onderzoek naar doodsoorzaak, aard van overlijden via in- en uitwendige lijkschouwing
→ identificatie
o wie is de persoon?
→ onderzoek naar verwondingen bij slachtoffers, verdachten en daders
o oorzaak van de verwondingen
o gevolgen van de verwondingen
→ onderzoek aan het lichaam
o Bij sprake van zedenmisdrijf
→ onderzoek naar rijgeschiktheid
→ studie van medische dossiers (beoordeling medisch handelen)
Een omstandig = een verslag met alle gegevens, details en bevindingen
1.2. SUBSPECIALISMEN
→ Toxicologie: opsporen giftige stoffen, medicatie, drugs
→ DNA-onderzoek: in bloed, speeksel, …
→ odontologie: forensische tandheelkunde (handig voor identificatie)
→ radiologie: medische beeldvorming (breuken, traject schotwonde)
→ entomologie: studie van insecten
→ anthropologie: informatie halen uit resterende botten
→ psychiatrie
→ …
1.3. GERECHTELIJKE GENEESKUNDE VROEGER EN NU
Gerechtelijke geneeskunde is niets recent → er wordt al veel eeuwen aan gerechtelijke geneeskunde gedaan
→ al lang bezig met autopsies en bepalen van doodsoorzaken
1.3.1. OUDE EGYPTE: HET BEGIN VAN LIJKSCHOUWINGEN (CA. 3000 V.C)
→ Beschreven gevallen van vroeg onderzoek naar doodsoorzaken door priesters.
o 1000de jaren geleden in beschavingen van het oude egypte al sprake van forensische
geneeskunde
▪ eerder gericht op begrafenispraktijken, religieuze praktijken
→ Een sterke focus op medische kennis door mummificatie.
→ een van de eerste die organen verwijderde om onderzoek naar te doen
o hadden al uniek inzicht in het menselijk lichaam
o gingen bepaalde functies toekennen aan bepaalde organen
→ Oude Egyptische ‘forensische’ tanden
o gebruikte dit als element om te identificeren
▪ achterhalen van de identiteit (vnl bij veldslagen en extreme ongevallen)
o deden dit aan de hand van de stand van de tanden
2
,1.3.2. CODEX VAN HAMMURABI (CA. 1754 V.C): EEN MEDISCH LEGALISTISCH SYSTEEM )
→ Eén van de eerste sets van geschreven wetten, afkomstig uit Babylon.
o bevatte bepalingen over verantwoordelijkheden van artsen
→ Wet nummer 218: Artsen die medische fouten maakten konden zwaar gestraft worden.
→ Voor het eerst werden juridische consequenties verbonden aan medische handelingen.
→ Eerste gebruik van vingerafdrukken.
o vorm van handtekening (ter afsluiting documenten, contracten)
o bevestigen van identiteit
1.3.3. ROMEINSE RIJK: HET FORUM ROMANUM EN JULIUS CAESAR
→ Forensisch” → komt van het Latijnse “forum”
→ Het eerste beroemde gedocumenteerde geval van een lijkschouwing.
→ De Romeinse arts Antistius identificeerde 23 messteken op Caesars lichaam, maar stelde vast dat
slechts één fataal was, ter hoogte van de borst
→ Begin van forensisch onderzoek om de doodsoorzaak te bepalen.
1.3.4. CODEX JUSTINIANUS (529 N.C.): BASIS VOOR MEDISCHE WETGEVING
→ Eerste uitgebreide wetboek in het Romeinse Rijk.
o Wetboek van Keizer Justinianus
o verzameling van wetten die rechtssysteem hervormde
→ Inclusie van wetten omtrent medische aansprakelijkheid.
o ook over doodsoorzaken + richtlijnen in geval van verdachte overlijdens
→ Basis voor veel moderne rechtssystemen
1.3.5. PAUS INNOCENTIUS III (1209): EERSTE VERPLICHTE MEDISCHE ONDERZOEKEN
→ Eerste verplichting tot medisch onderzoek bij moordzaken.
o decreet dat medisch onderzoek verplichte bij elk moordonderzoek
▪ = vroege vorm van lijkschouwing
o arts of andere deskundige moest aangesteld worden om doodsoorzaak vast te stellen
→ Kerkelijke invloed op forensische geneeskunde.
1.3.6. SONG CI (1186 – 1249): EERSTE FORENSISCH WETENSCHAPPER
→ “Collected Cases of Injustice Rectified” (“Xi Yuan Ji Lu”)
→ een van de eerste die forensische technieken beschreef
o bepalen doodsoorzaak
o beschrijven van botten
→ Verhaal van de vlieg op de zeis: één van de eerste gevallen van bewijsmateriaal op basis van observatie.
o moord in dorp met veel boeren: alle boeren op 1 lijn met sikkel
▪ kijken welke sikkel werd aangetrokken door insecten
• hier waren kleine partikels bloed op te vinden: leidde dus naar de dader
o eerste geval van entomologie (=studie van insecten)
1.3.7. STADSARTS VAN BOLOGNA (1249): EERSTE MEDISCH -JURIDISCHE ROL
→ Eerste officiële arts aangesteld voor forensisch werk.
o onderzoek naar doodsoorzaak in verdachte overlijdens
→ Bologna als pionier in medisch-juridische zaken.
→ vroege vorm van formalisering van forensische geneeskunde, als aparte discipline binnen geneeskunde
3
, 1.3.8. MIDDELEEUWEN: OOK DIEREN VOOR HET GERECHT
Middeleeuwen: ook dieren werden voor het gerecht gedaagd
→ veroordeeld, gewurgd, opgehangen, …
→ meerdere rechtszaken waar dieren als beklaagde voor het gerecht verschenen
eerste keer rond 1266: varken dat kind had gebeten
1.3.9. EERSTE GEDOCUMENTEERDE LIJKOPENING IN WENEN (1404)
→ Eerste officiële lijkschouwing om doodsoorzaak vast te stellen.
o voordien ontleden van menselijke resten op onregelmatige wijze
→ Belangrijke stap voor gerechtelijke geneeskunde.
→ Beperking tot overwegend onderzoek van de verwondingen
1.3.10. CONSTITUTIO CRIMINALIS CAROLINA (1532): BELANG VAN MEDISCH BEWIJS IN DE
RECHTBANK
→ Eerste Duitse strafwet en procedure voor veroordeling van misdaden
→ Geïntroduceerd door Karel V
→ Bepaling van ernstige misdrijven: moord, doodslag, brandstichting, hekserij,…en straffen
→ Basis voor gebruik van foltering om bekentenis te verkrijgen
→ Artsen moesten advies verlenen ivm persoon sterk genoeg om foltering te ondergaan
→ Deze wet bevatte de basis voor moderne forensische procedures.
o eerste wet die vereiste dat autopsies moesten gedaan worden bij ernstige misdrijven
1.3.11. ANDREAS VESALIUS (1514 – 1564): PUBLIEKE DISSECTIES
→ Voerde openbare dissecties uit.
o studenten moesten deelnemen aan autopsies: was deel van de opleiding
→ “De Humani Corporis Fabrica libri septem”
o boek met gedetailleerde anatomische beschrijvingen
→ Grondlegger van de anatomie
→ Basis voor de moderne forensische anatomie
1.3.12. AMBROISE PARE (1510 – 1590)
→ Chirurg
→ Gedetailleerde beschrijving van verwondingen en gewelddadige overlijdens
→ Beschrijft effect van gewelddadige dood op de organen
→ “Reports in Court” : over het schrijven van wettelijke verslagen in verhouding tot geneeskunde
o verslagen voor de rechtbank
1.3.13. PAUL ZACCHIAS (17 E EEUW): VADER VAN MEDISCHE JURISPRUDENTIE
→ Schreef “Quaestiones medico- legales”.
→ Lijfarts van paus Innocentius X en Alexander VII
→ Richtte zich op juridisch aspect van geneeskunde
→ Belangrijke pionier in medische jurisprudentie
o = geheel van uitspraken van rechters over medische fouten en aansprakelijkheid
4
LES 1: INLEIDING – BASISPRINCIPES
1.1. GERECHTELIJKE OF FORENSISCHE GENEESKUNDE
Definitie volgens Zeldenrust:
→ De gerechtelijke geneeskunde is de toepassing van de geneeskundige wetenschap en ervaring ter
nadere opheldering van de gerezen rechtsvragen
o laatste jaar meer gesproken over ‘forensische’ geneeskunde
o vragen vanuit politie, procureur, … die verduidelijkt moeten worden door de wetsarts
▪ kan gaan om heel algemene maar ook specifieke vragen
Doelstelling:
→ medische kennis en kunde ten dienste stellen van de maatschappij om door het achterhalen van de
waarheid via de rechtelijke macht orde en recht na te streven
Forensische geneeskunde → van openbare orde
→ private geneeskunde: gebaseerd op vertrouwensrelatie arts-patiënt
→ verlies privaat karakter door mededeling aan het gerecht
o verlies beroepsgeheim
Term ‘gerechtelijke geneeskunde’ → komt van ‘voor het gerecht’
→ maar zijn neutraal, objectief en treden op als onafhankelijke deskundige
Meer en meer richting term ‘forensische’ geneeskunde → komt van ‘Forum Romanum’
→ is een plaats in Rome waar vroeger recht werd gesproken, problemen werden behandeld
o = de plaats bij uitstek
→ meer gericht op openbaar karakter
o informatie meedelen aan degene die opdracht heeft gegeven
Forensische geneeskunde: bestaat uit 2 luiken
→ forensische pathologie (postmortem onderzoek)
o wordt gebruikt voor juridische doeleinde
o houdt zich bezig met:
▪ vaststellen van de doodsoorzaak
▪ onderzoeken van verwondingen als gevolg van misdrijven & nalatigheid
▪ onderzoeken van weefselmonsters gerelateerd aan misdrijven
o België: bijzondere situatie
▪ omwille van opleiding
• tot 20 jaar geleden geen specifieke opleiding
o arts met andere specialiteit die gerechtelijke geneeskunde
beoefende
• nu specifieke opleiding: 5 jaar na opleiding geneeskunde
→ forensische kliniek (onderzoek van de levenden: slachtoffers, verdachte en daders)
1
,Taken wetsarts → van alles moet een uitgebreid verslag (= een omstandig) gemaakt worden
→ postmortaal onderzoek
o onderzoek naar doodsoorzaak, aard van overlijden via in- en uitwendige lijkschouwing
→ identificatie
o wie is de persoon?
→ onderzoek naar verwondingen bij slachtoffers, verdachten en daders
o oorzaak van de verwondingen
o gevolgen van de verwondingen
→ onderzoek aan het lichaam
o Bij sprake van zedenmisdrijf
→ onderzoek naar rijgeschiktheid
→ studie van medische dossiers (beoordeling medisch handelen)
Een omstandig = een verslag met alle gegevens, details en bevindingen
1.2. SUBSPECIALISMEN
→ Toxicologie: opsporen giftige stoffen, medicatie, drugs
→ DNA-onderzoek: in bloed, speeksel, …
→ odontologie: forensische tandheelkunde (handig voor identificatie)
→ radiologie: medische beeldvorming (breuken, traject schotwonde)
→ entomologie: studie van insecten
→ anthropologie: informatie halen uit resterende botten
→ psychiatrie
→ …
1.3. GERECHTELIJKE GENEESKUNDE VROEGER EN NU
Gerechtelijke geneeskunde is niets recent → er wordt al veel eeuwen aan gerechtelijke geneeskunde gedaan
→ al lang bezig met autopsies en bepalen van doodsoorzaken
1.3.1. OUDE EGYPTE: HET BEGIN VAN LIJKSCHOUWINGEN (CA. 3000 V.C)
→ Beschreven gevallen van vroeg onderzoek naar doodsoorzaken door priesters.
o 1000de jaren geleden in beschavingen van het oude egypte al sprake van forensische
geneeskunde
▪ eerder gericht op begrafenispraktijken, religieuze praktijken
→ Een sterke focus op medische kennis door mummificatie.
→ een van de eerste die organen verwijderde om onderzoek naar te doen
o hadden al uniek inzicht in het menselijk lichaam
o gingen bepaalde functies toekennen aan bepaalde organen
→ Oude Egyptische ‘forensische’ tanden
o gebruikte dit als element om te identificeren
▪ achterhalen van de identiteit (vnl bij veldslagen en extreme ongevallen)
o deden dit aan de hand van de stand van de tanden
2
,1.3.2. CODEX VAN HAMMURABI (CA. 1754 V.C): EEN MEDISCH LEGALISTISCH SYSTEEM )
→ Eén van de eerste sets van geschreven wetten, afkomstig uit Babylon.
o bevatte bepalingen over verantwoordelijkheden van artsen
→ Wet nummer 218: Artsen die medische fouten maakten konden zwaar gestraft worden.
→ Voor het eerst werden juridische consequenties verbonden aan medische handelingen.
→ Eerste gebruik van vingerafdrukken.
o vorm van handtekening (ter afsluiting documenten, contracten)
o bevestigen van identiteit
1.3.3. ROMEINSE RIJK: HET FORUM ROMANUM EN JULIUS CAESAR
→ Forensisch” → komt van het Latijnse “forum”
→ Het eerste beroemde gedocumenteerde geval van een lijkschouwing.
→ De Romeinse arts Antistius identificeerde 23 messteken op Caesars lichaam, maar stelde vast dat
slechts één fataal was, ter hoogte van de borst
→ Begin van forensisch onderzoek om de doodsoorzaak te bepalen.
1.3.4. CODEX JUSTINIANUS (529 N.C.): BASIS VOOR MEDISCHE WETGEVING
→ Eerste uitgebreide wetboek in het Romeinse Rijk.
o Wetboek van Keizer Justinianus
o verzameling van wetten die rechtssysteem hervormde
→ Inclusie van wetten omtrent medische aansprakelijkheid.
o ook over doodsoorzaken + richtlijnen in geval van verdachte overlijdens
→ Basis voor veel moderne rechtssystemen
1.3.5. PAUS INNOCENTIUS III (1209): EERSTE VERPLICHTE MEDISCHE ONDERZOEKEN
→ Eerste verplichting tot medisch onderzoek bij moordzaken.
o decreet dat medisch onderzoek verplichte bij elk moordonderzoek
▪ = vroege vorm van lijkschouwing
o arts of andere deskundige moest aangesteld worden om doodsoorzaak vast te stellen
→ Kerkelijke invloed op forensische geneeskunde.
1.3.6. SONG CI (1186 – 1249): EERSTE FORENSISCH WETENSCHAPPER
→ “Collected Cases of Injustice Rectified” (“Xi Yuan Ji Lu”)
→ een van de eerste die forensische technieken beschreef
o bepalen doodsoorzaak
o beschrijven van botten
→ Verhaal van de vlieg op de zeis: één van de eerste gevallen van bewijsmateriaal op basis van observatie.
o moord in dorp met veel boeren: alle boeren op 1 lijn met sikkel
▪ kijken welke sikkel werd aangetrokken door insecten
• hier waren kleine partikels bloed op te vinden: leidde dus naar de dader
o eerste geval van entomologie (=studie van insecten)
1.3.7. STADSARTS VAN BOLOGNA (1249): EERSTE MEDISCH -JURIDISCHE ROL
→ Eerste officiële arts aangesteld voor forensisch werk.
o onderzoek naar doodsoorzaak in verdachte overlijdens
→ Bologna als pionier in medisch-juridische zaken.
→ vroege vorm van formalisering van forensische geneeskunde, als aparte discipline binnen geneeskunde
3
, 1.3.8. MIDDELEEUWEN: OOK DIEREN VOOR HET GERECHT
Middeleeuwen: ook dieren werden voor het gerecht gedaagd
→ veroordeeld, gewurgd, opgehangen, …
→ meerdere rechtszaken waar dieren als beklaagde voor het gerecht verschenen
eerste keer rond 1266: varken dat kind had gebeten
1.3.9. EERSTE GEDOCUMENTEERDE LIJKOPENING IN WENEN (1404)
→ Eerste officiële lijkschouwing om doodsoorzaak vast te stellen.
o voordien ontleden van menselijke resten op onregelmatige wijze
→ Belangrijke stap voor gerechtelijke geneeskunde.
→ Beperking tot overwegend onderzoek van de verwondingen
1.3.10. CONSTITUTIO CRIMINALIS CAROLINA (1532): BELANG VAN MEDISCH BEWIJS IN DE
RECHTBANK
→ Eerste Duitse strafwet en procedure voor veroordeling van misdaden
→ Geïntroduceerd door Karel V
→ Bepaling van ernstige misdrijven: moord, doodslag, brandstichting, hekserij,…en straffen
→ Basis voor gebruik van foltering om bekentenis te verkrijgen
→ Artsen moesten advies verlenen ivm persoon sterk genoeg om foltering te ondergaan
→ Deze wet bevatte de basis voor moderne forensische procedures.
o eerste wet die vereiste dat autopsies moesten gedaan worden bij ernstige misdrijven
1.3.11. ANDREAS VESALIUS (1514 – 1564): PUBLIEKE DISSECTIES
→ Voerde openbare dissecties uit.
o studenten moesten deelnemen aan autopsies: was deel van de opleiding
→ “De Humani Corporis Fabrica libri septem”
o boek met gedetailleerde anatomische beschrijvingen
→ Grondlegger van de anatomie
→ Basis voor de moderne forensische anatomie
1.3.12. AMBROISE PARE (1510 – 1590)
→ Chirurg
→ Gedetailleerde beschrijving van verwondingen en gewelddadige overlijdens
→ Beschrijft effect van gewelddadige dood op de organen
→ “Reports in Court” : over het schrijven van wettelijke verslagen in verhouding tot geneeskunde
o verslagen voor de rechtbank
1.3.13. PAUL ZACCHIAS (17 E EEUW): VADER VAN MEDISCHE JURISPRUDENTIE
→ Schreef “Quaestiones medico- legales”.
→ Lijfarts van paus Innocentius X en Alexander VII
→ Richtte zich op juridisch aspect van geneeskunde
→ Belangrijke pionier in medische jurisprudentie
o = geheel van uitspraken van rechters over medische fouten en aansprakelijkheid
4
