OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 1
Verloskunde – Gynaecologie: GYNAECOLOGIE
- T. Van Gorp: hoofdstuk 1, 2, 3, 4, 5, 13
- J. Deprest: hoofdstuk 6
- H. Wildiers: hoofdstuk 7
- D. Timmerman: hoofdstuk 8, 9, 12, 14, 15, 16
- W. Froyman: hoofdstuk 10, 11, 17
Inhoud:
1. Vulvaire pathologie en vagina ...............................................................................................4
1. Vulvaire pathologie ......................................................................................................4
2. Vagina .........................................................................................................................8
3. Cervix uteri ..........................................................................................................................9
3. Goedaardige letsels van de baarmoederhals ................................................................9
4. Premaligne en maligne letsels van de baarmoederhals ............................................... 11
4. Corpus uteri ...................................................................................................................... 19
5. Endometrium ............................................................................................................ 19
6. Myometrium .............................................................................................................. 24
5. Ovariële tumoren ............................................................................................................... 27
7. Symptomatologie, diagnose en behandeling van niet-neoplastische en goedaardige
neoplastische ovariële tumoren ......................................................................................... 27
8. Niet-neoplastische tumoren....................................................................................... 29
9. Epitheliale neoplastische tumoren ............................................................................. 29
6. Bekkenbodem ................................................................................................................... 34
10. Pelvic organ prolapse (POP) .................................................................................... 34
7. Borst ................................................................................................................................. 37
11. Anatomie en fysiologie ........................................................................................... 37
12. Diagnostiek............................................................................................................ 38
13. Goedaardige borstproblemen ................................................................................. 43
14. Borstkanker ........................................................................................................... 48
8. Infecties ............................................................................................................................ 59
15. Inleiding ................................................................................................................ 59
16. Seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA) ......................................................... 59
17. Gynaecologische infecties ..................................................................................... 62
9. Endometriose .................................................................................................................... 66
18. Pathogenese van endometriose .............................................................................. 66
19. Diagnose van endometriose ................................................................................... 66
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 2
20. Behandeling van endometriose .............................................................................. 69
10. Anticonceptie .................................................................................................................. 71
21. De anticonceptieve methodologie .......................................................................... 71
22. Natuurlijke familieplanning (NFP) ........................................................................... 71
23. Coïtusgebonden methoden .................................................................................... 73
24. Intra-uteriene apparaten (IUCD; intra-uteriene contraceptive devices) ..................... 74
25. Hormonale anticonceptie ...................................................................................... 76
26. Definitieve anticonceptie (sterilisatie) ..................................................................... 82
27. Postcoïtale anticonceptie, emergency contraception (EC) ....................................... 84
28. Abortus arte provocatus (AAP) ................................................................................ 84
11. Endocrinologie ................................................................................................................ 86
29. Hyperandrogenisme in de reproductieve periode .................................................... 86
30. Oestrogenentekort in de reproductieve periode – menopauze – cyclussuppressie .... 90
31. Klinische aspecten van progestagenen ................................................................... 98
12. Subfertiliteit................................................................................................................... 101
32. Inleiding en definitie ............................................................................................. 101
33. Factoren van normale fertiliteit ............................................................................. 102
34. Prevalentie van subfertiliteit ................................................................................. 103
35. Oorzaken van subfertiliteit .................................................................................... 104
36. Fertiliteitsdiagnostiek ........................................................................................... 105
37. Therapeutische mogelijkheden ............................................................................. 108
13. Trofoblastische aandoeningen........................................................................................ 113
38. Mola hydatidiformis (goedaardig) .......................................................................... 113
39. Placental-site trofoblasttumor .............................................................................. 114
40. Maligne trofoblastziekten (vb. choriocarcinoma) ................................................... 114
14. Ectopische zwangerschap .............................................................................................. 115
41. Inleiding en definitie ............................................................................................. 115
42. Diagnose ............................................................................................................. 116
43. Klinisch onderzoek ............................................................................................... 116
44. Behandeling ........................................................................................................ 117
15. Miskraam ...................................................................................................................... 119
45. Beschrijving ......................................................................................................... 119
46. Herhaald miskraam.............................................................................................. 122
16. Abnormaal uterien bloedverlies ...................................................................................... 124
47. Inleiding .............................................................................................................. 124
48. Onderzoek ........................................................................................................... 126
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 3
49. Behandeling ........................................................................................................ 128
50. Complicaties ....................................................................................................... 129
17. Bekkenbodempijn .......................................................................................................... 130
51. Inleiding .............................................................................................................. 130
52. Acute pelviene pijn ............................................................................................... 131
53. Chronische pelviene pijn ...................................................................................... 133
54. Algemene principes ............................................................................................. 135
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 4
1. Vulvaire pathologie en vagina
1. Vulvaire pathologie
1.1. Gynatresie/stenose hymen/hematocolpos
De verzamelnaam van gynatresie omvat alles toestand die gepaard gaan met een afsluiting van de
genitale tractus, op eender welk niveau. Deze occlusie kan verworven of congenitaal zijn. Congenitale
gynatresie komt meestal voor als een stenose van het hymen maar kan ook ter hoogte van de cervix of
vagina. Verworven gynatresie is meestal ter hoogte van de cervix ten gevolge van seniele genitale
atrofie, maligne aandoeningen, radiotherapie/cauterisatie of heelkundige ingrepen.
Stenose van het hymen
De diagnose van een stenose van het hymen wordt meestal pas na de menarche gesteld aangezien de
symptomen worden veroorzaakt door een opstapeling van menstrueel bloed. Er ontstaat
onderbuikspijn die bij elke cyclus meer uitgesproken wordt. Het cavum uteri kan uitzetten waardoor er
een palpabele massa in de onderbuik ontwikkelt en zo distentie van de blaas kan ontstaan door
urineretentie.
Er wordt vaak een zeer aanzienlijke hoeveelheid bloed opgestapeld die dan een distentie van de vagina
(hematocolpos), cervix, cavum uteri (hematometra) en ten slotte van de tubae (hematosalpinx)
veroorzaakt. De behandeling bestaat uit incisie of excisie van het hymen en trage evacuatie van het
bloed onder aseptische omstandigheden.
1.2. Hematoom van de vulva
Een hematoom van de vulva kan ontstaan door: trauma, heelkunde, episiotomie (inknippen perineum)
of een ruptuur van het perineum. Het veroorzaakt uitgesproken pijn afhankelijk van de uitgebreidheid
en soms is er reflexmatige inhibitie van de mictie of defecatie. Indien het een klein hematoom is zal dit
spontaan resorberen maar een grote bloedcollectie dient men soms te verwijderen.
1.3. Niet-neoplastische vulvaire afwijkingen
Lichen sclerosus
Lichen sclerosus is een huidziekte die voornamelijk postmenopauzaal
voorkomt ter hoogte van de vulva en peri-anaal. Het wordt gekenmerkt door
verschrompeling, verdroging en ‘lichenificatie’ van de huid. De diagnose
kan macroscopisch bij een dunne en wit-bleke huid waarbij pigmentatie
en haargroei verdwenen zijn met atrofie van de labia (introïtus (ingang)
vaginae vernauwd). Klachten omvatten jeuk, dyspareunie (pijn rond/tijdens
seks), dysurie en secundaire infecties door krabletsels. Een vulvoscopie
met colposcoop kan een gerichte biopsie nemen want het risico op
ontwikkeling van een plaveiselcelcarcinoom is verhoogd. De DD bevat
infectie, vulvaire intra-epitheliale neoplasie of allergische reactie (NB vulvair
uitdrogingseczeem). De behandeling van lichen sclerosus gebeurt met
lokale corticoïde continue therapie.
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 5
Squameuze hyperplasie (leukoplakie)
Squameuze hyperplasie is een symptoom van bijvoorbeeld lichen sclerosus of VIN en ziet eruit als wit
verheven letseltjes maar kunnen premaligne zijn. Een biopsie is aangewezen en een behandeling
bestaat uit een zwakkere corticoïde crème.
1.4. Condylomata accuminata
Condylomata accuminata zijn wratten ter hoogte van de vulva,
vagina, perineum, anaal of cervicaal en worden meestal veroorzaakt
door HPV type 6 of 11. Het is een seksueel overdraagbare ziekte en de
incubatietijd varieert van 3 tot 6 maanden. Naast wratten ziet men
soms een donkere verkleuring en op cytologie ziet men opgeblazen
cellen. Meer dan 70% van de seksuele actieve bevolking komt in
contact met HPV en tot 5% van de vrouwelijke populatie ontwikkelt de
ziekte. Vooral patiënten met een verlaagde immunologische
weerstand kunnen zeer uitgebreide en praktisch onbehandelbare
condylomata ontwikkelen. Die diagnose gebeurt klinisch en bij twijfel
worden er biopsies genomen om een V.I.N. of micro-invasief carcinoom
uit te sluiten. De behandeling gebeurt bij beperkte letsels met aldara
(immuunmodulator) lokaal 3x/week en maximaal 16 weken. Bij
uitgebreide letsels kan laserevaporatie of
elektrocoagulatie/resectie. Er treedt echter heel gemakkelijk recidief op.
1.5. Vulvaire intra-epitheliale neoplasie (V.I.N.)
Een vulvacarcinoom wordt vaak voorafgegaan door een Vulvaire Intra-epitheliale Neoplasie (VIN). Dit
letsel komt dan meestal multifocaal voor dus multiple biopsies over ganse vulvaire en anale regio zijn
belangrijk. VIN wordt beschouwd als een precancereus letsel met een verhoogd risico op de
ontwikkeling van een vulvacarcinoom.
Er worden 2 types VIN onderscheiden:
- VIN (gewone type) is wratachtig, basaloïd of gemengd en HPV-geassocieerd. Het komt vaker
voor bij jonge vrouwen (30-50 jaar)
o VIN 1 of LSIL (low-grade squamous intra-epithelial lesion)
o VIN 2/3 of HSIL (high-grade squamous intra-epithelial lesion)
- VIN (gedifferentieerde type) is niet HPV-geassocieerd en komt meer voor in de buurt van
lichen sclerosus of carcinoom en bij oudere vrouwen.
Een VIN (voornamelijk gewone type) kan reversibel zijn. Ze worden meer en meer gediagnosticeerd, ook
bij jonge mensen waar deze letsels veroorzaakt worden door oncogene HPV types. Typisch ontstaat een
triade van 3 symptomen: parakeratose, papulae en pigmentverandering. Het voornaamste symptoom
is jeuk. Om de diagnose te bevestigen gebeurt een biopsie en best ook cytologie van de cervix
aangezien 25% van de VIN geassocieerd zijn met CIN. De behandeling kan bij multifocale letsels (foto
rechts) met laserevaporatie en bij gelokaliseerde letsels (foto links) door excisie van de letsels. Bij zeer
uitgebreide letsels doet men soms skinning vulvectomie waarbij de epidermis en dermis worden
weggenomen.
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 6
1.6. Squameus vulvacarcinoom
Een squameus vulvacarcinoom is zeldzaam en betreft zo’n 3%
van de gynaecologische maligne tumoren. Het komt meestal
voor op oudere leeftijd en kan multifocaal zijn of CIN-
geassocieerd. 95% van de vulvarcinomen is squameus
(plaveiselcel). Het invasief carcinoom doet zich meestal voor
als een ulcus die sedert jaren jeuk of vulvaire irritatie
veroorzaakt. Een chronisch ulcus ter hoogte van de vulva dient
dus altijd gebiopsieerd te worden.
Vanaf 1mm infiltratie zijn metastasen naar inguinale klieren vrij frequent. De tumor houdt zich zeer lang
lokaal met uitbreiding naar omliggende organen zoals urethra, anus, vagina, blaas en rectum.
FIGO-stadia:
- Stadium 1: tumor beperkt tot vulva/perineum en geen lymfeklieren.
- Stadium 2: tumor van gelijk welke grootte met invasie van omliggende structuren en geen
lymfeklieren.
- Stadium 3: tumor van gelijk welke grootte met of zonder invasie maar met inguino-femorale
lymfeklieren.
- Stadium 4: tumor van gelijk welke grootte met invasie van omliggende structuren of
metastasen op afstand.
Behandeling per stadium:
- Stadium 1a: brede resectie
- Stadium 1b:
o Lateraal: hemivulvectomie + unilaterale sentinel (indien positief inguinofemorale
lymfadenectomie)
o Commissura posterior/clitoris: hemivulvectomie + sentinel
- Stadium 1 multifocaal / >4cm / stadium 3: totale vulvectomie + bilaterale lymfadenectomie
- Stadium 2: resectie omliggende organen + totale vulvectomie + bilaterale lymfadenectomie
- Stadium 4: radiotherapie met gelijktijdige chemotherapie gevolg door chirurgie
- Adjuvante therapie bij 2 of meer inguinale lymfeklieren: radiotherapie + cisplatinum
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 7
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 8
2. Vagina
2.1. Goedaardige vaginaletsels
Er bestaan verschillende goedaardige vaginaletsels:
Condylomata (zie vulva).
Fibromen en leiomyomen kunnen in de uterus en vagina voorkomen maar zijn zeer zeldzaam.
Cysten zoals inclusiecysten en Gartner cysten kunnen zowel verworven als aangeboren voorkomen.
Endometriose kan doorgroeien tot in de vagina (zie endometriose).
Adenosis is het ectopisch (heel rood, lijkt te kunnen bloeden) voorkomen
van cilindrisch epitheel ter hoogte van de vagina. Het kan ontstaan na
gebruik van Di Ethyl Stilbestrol (DES, vroeger oestrogeen ter voorkoming
van miskraam). DES wordt niet meer gebruikt dus adenosis komt minder en
minder voor. Adenosis kan leiden tot een zeldzaam heldercellig
carcinoom.
2.2. Vaginacarcinoom
Een vaginacarcinoom is zeer zeldzaam en meestal een plaveiselepitheelcarcinoom. Het komt voor bij
een gemiddelde leeftijd van 65 jaar en eventueel bij jongere vrouwen met een pessarium of HPV. Het
heeft als enige symptoom soms bloedverlies. Een vaginacarcinoom ter hoogte van de bovenste 2/3de
van de vagina heeft de symptomen en wordt behandeld zoals een cervixcarcinoom. Een
vaginacarcinoom ter hoogte van het onderste 1/3de van de vagina heeft de symptomen en wordt
behandeld zoals een vulvarcinoom (doch vaker radiotherapie). De stagering is zoals deze van het
cervixcarcinoom. Een diagnose gebeurt altijd op basis van een biopsie.
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 9
3. Cervix uteri
3. Goedaardige letsels van de baarmoederhals
3.1. Cervicitis
Cfr. Hoofdstuk over infecties
3.2. Cervicale ectopie
Bij cervicale ectopie breidt het éénlagig cilindrisch epitheel van de endocervix zich uit naar de
exocervix (ectopisch) en wordt het roder dan het normale plaveiselepitheel (= ectropion). Een ectopie is
normaal na de menarche en verdwijnt na de menopauze. Tijdens de zwangerschap en bij orale
anticonceptie is cervicale ectopie vaker groter dan normaal. Het dient onderscheiden te worden van
cervicale erosie. Macroscopisch is het verschil niet te zien maar bij colposcopie worden de villi van het
cilindrisch epitheel gezien en metaplastisch epitheel ter hoogte van de transformatiezone. Een
behandeling is niet nodig tenzij bij postcoïtaal bloedverlies wordt een destructie van het epitheel
uitgevoerd. De ectopische zone veranderd voor een deel naar plaveiselepitheel en wordt dan de
transformatiezone genoemd.
3.3. Cervicale erosie
Erosie is het verdwijnen van het epitheel op de cervix en ziet eruit als een wondje. Het is zeldzaam en
ontstaat na een trauma of coïtus maar kan ook bij uitgesproken prolaps voorkomen. Een behandeling
is meestal niet nodig.
1ste master geneeskunde 2025-2026
, OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 10
3.4. Cervicale transformatiezone
Door het naar buiten komen van de cilindrische cellen van de endocervix naar de ectocervix tijdens de
pubertijd ontstaat een nieuwe zone. Door de lage pH van de vagina wordt het epitheel omgevormd van
cilindrische cellen naar plaveiselcellen (metaplasie). Het is een zeer dynamisch gebeuren waardoor
het een voorkeursplaats is voor het ontstaan van maligne en premaligne letsels. Macroscopisch is de
transformatiezone niet te onderscheiden. De transformatiezone is een fysiologische overgang tussen 2
soorten epitheel en behoeft geen behandeling.
3.5. Cervicale wratten
Cervicale wratten ontstaan na infectie met HPV. Cfr. Premaligne letsels van de cervix en condylomen
3.6. Cervicale poliepen
Cervicale poliepen bestaan uit een steel van bindweefsel bedekt met epitheel. Poliepen zijn meestal
glandulair en kunnen enkele mm tot enkele cm groot zijn. Ze komen frequent voor en worden meestal
routinematig ontdekt omdat ze symptoomloos zijn. Soms ontstaat er onregelmatig vaginaal
bloedverlies en soms vaginale fluor (afscheiding). Soms kan een maligne tumor er uitzien als een
goedaardige cervicale poliep. Macroscopisch is dit moeilijk te onderscheiden dus worden poliepen best
verwijderd en anatomopathologisch onderzocht. Dit gebeurt door het afdraaien van de poliep
(poliepectomie).
1ste master geneeskunde 2025-2026
Verloskunde – Gynaecologie: GYNAECOLOGIE
- T. Van Gorp: hoofdstuk 1, 2, 3, 4, 5, 13
- J. Deprest: hoofdstuk 6
- H. Wildiers: hoofdstuk 7
- D. Timmerman: hoofdstuk 8, 9, 12, 14, 15, 16
- W. Froyman: hoofdstuk 10, 11, 17
Inhoud:
1. Vulvaire pathologie en vagina ...............................................................................................4
1. Vulvaire pathologie ......................................................................................................4
2. Vagina .........................................................................................................................8
3. Cervix uteri ..........................................................................................................................9
3. Goedaardige letsels van de baarmoederhals ................................................................9
4. Premaligne en maligne letsels van de baarmoederhals ............................................... 11
4. Corpus uteri ...................................................................................................................... 19
5. Endometrium ............................................................................................................ 19
6. Myometrium .............................................................................................................. 24
5. Ovariële tumoren ............................................................................................................... 27
7. Symptomatologie, diagnose en behandeling van niet-neoplastische en goedaardige
neoplastische ovariële tumoren ......................................................................................... 27
8. Niet-neoplastische tumoren....................................................................................... 29
9. Epitheliale neoplastische tumoren ............................................................................. 29
6. Bekkenbodem ................................................................................................................... 34
10. Pelvic organ prolapse (POP) .................................................................................... 34
7. Borst ................................................................................................................................. 37
11. Anatomie en fysiologie ........................................................................................... 37
12. Diagnostiek............................................................................................................ 38
13. Goedaardige borstproblemen ................................................................................. 43
14. Borstkanker ........................................................................................................... 48
8. Infecties ............................................................................................................................ 59
15. Inleiding ................................................................................................................ 59
16. Seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA) ......................................................... 59
17. Gynaecologische infecties ..................................................................................... 62
9. Endometriose .................................................................................................................... 66
18. Pathogenese van endometriose .............................................................................. 66
19. Diagnose van endometriose ................................................................................... 66
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 2
20. Behandeling van endometriose .............................................................................. 69
10. Anticonceptie .................................................................................................................. 71
21. De anticonceptieve methodologie .......................................................................... 71
22. Natuurlijke familieplanning (NFP) ........................................................................... 71
23. Coïtusgebonden methoden .................................................................................... 73
24. Intra-uteriene apparaten (IUCD; intra-uteriene contraceptive devices) ..................... 74
25. Hormonale anticonceptie ...................................................................................... 76
26. Definitieve anticonceptie (sterilisatie) ..................................................................... 82
27. Postcoïtale anticonceptie, emergency contraception (EC) ....................................... 84
28. Abortus arte provocatus (AAP) ................................................................................ 84
11. Endocrinologie ................................................................................................................ 86
29. Hyperandrogenisme in de reproductieve periode .................................................... 86
30. Oestrogenentekort in de reproductieve periode – menopauze – cyclussuppressie .... 90
31. Klinische aspecten van progestagenen ................................................................... 98
12. Subfertiliteit................................................................................................................... 101
32. Inleiding en definitie ............................................................................................. 101
33. Factoren van normale fertiliteit ............................................................................. 102
34. Prevalentie van subfertiliteit ................................................................................. 103
35. Oorzaken van subfertiliteit .................................................................................... 104
36. Fertiliteitsdiagnostiek ........................................................................................... 105
37. Therapeutische mogelijkheden ............................................................................. 108
13. Trofoblastische aandoeningen........................................................................................ 113
38. Mola hydatidiformis (goedaardig) .......................................................................... 113
39. Placental-site trofoblasttumor .............................................................................. 114
40. Maligne trofoblastziekten (vb. choriocarcinoma) ................................................... 114
14. Ectopische zwangerschap .............................................................................................. 115
41. Inleiding en definitie ............................................................................................. 115
42. Diagnose ............................................................................................................. 116
43. Klinisch onderzoek ............................................................................................... 116
44. Behandeling ........................................................................................................ 117
15. Miskraam ...................................................................................................................... 119
45. Beschrijving ......................................................................................................... 119
46. Herhaald miskraam.............................................................................................. 122
16. Abnormaal uterien bloedverlies ...................................................................................... 124
47. Inleiding .............................................................................................................. 124
48. Onderzoek ........................................................................................................... 126
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 3
49. Behandeling ........................................................................................................ 128
50. Complicaties ....................................................................................................... 129
17. Bekkenbodempijn .......................................................................................................... 130
51. Inleiding .............................................................................................................. 130
52. Acute pelviene pijn ............................................................................................... 131
53. Chronische pelviene pijn ...................................................................................... 133
54. Algemene principes ............................................................................................. 135
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 4
1. Vulvaire pathologie en vagina
1. Vulvaire pathologie
1.1. Gynatresie/stenose hymen/hematocolpos
De verzamelnaam van gynatresie omvat alles toestand die gepaard gaan met een afsluiting van de
genitale tractus, op eender welk niveau. Deze occlusie kan verworven of congenitaal zijn. Congenitale
gynatresie komt meestal voor als een stenose van het hymen maar kan ook ter hoogte van de cervix of
vagina. Verworven gynatresie is meestal ter hoogte van de cervix ten gevolge van seniele genitale
atrofie, maligne aandoeningen, radiotherapie/cauterisatie of heelkundige ingrepen.
Stenose van het hymen
De diagnose van een stenose van het hymen wordt meestal pas na de menarche gesteld aangezien de
symptomen worden veroorzaakt door een opstapeling van menstrueel bloed. Er ontstaat
onderbuikspijn die bij elke cyclus meer uitgesproken wordt. Het cavum uteri kan uitzetten waardoor er
een palpabele massa in de onderbuik ontwikkelt en zo distentie van de blaas kan ontstaan door
urineretentie.
Er wordt vaak een zeer aanzienlijke hoeveelheid bloed opgestapeld die dan een distentie van de vagina
(hematocolpos), cervix, cavum uteri (hematometra) en ten slotte van de tubae (hematosalpinx)
veroorzaakt. De behandeling bestaat uit incisie of excisie van het hymen en trage evacuatie van het
bloed onder aseptische omstandigheden.
1.2. Hematoom van de vulva
Een hematoom van de vulva kan ontstaan door: trauma, heelkunde, episiotomie (inknippen perineum)
of een ruptuur van het perineum. Het veroorzaakt uitgesproken pijn afhankelijk van de uitgebreidheid
en soms is er reflexmatige inhibitie van de mictie of defecatie. Indien het een klein hematoom is zal dit
spontaan resorberen maar een grote bloedcollectie dient men soms te verwijderen.
1.3. Niet-neoplastische vulvaire afwijkingen
Lichen sclerosus
Lichen sclerosus is een huidziekte die voornamelijk postmenopauzaal
voorkomt ter hoogte van de vulva en peri-anaal. Het wordt gekenmerkt door
verschrompeling, verdroging en ‘lichenificatie’ van de huid. De diagnose
kan macroscopisch bij een dunne en wit-bleke huid waarbij pigmentatie
en haargroei verdwenen zijn met atrofie van de labia (introïtus (ingang)
vaginae vernauwd). Klachten omvatten jeuk, dyspareunie (pijn rond/tijdens
seks), dysurie en secundaire infecties door krabletsels. Een vulvoscopie
met colposcoop kan een gerichte biopsie nemen want het risico op
ontwikkeling van een plaveiselcelcarcinoom is verhoogd. De DD bevat
infectie, vulvaire intra-epitheliale neoplasie of allergische reactie (NB vulvair
uitdrogingseczeem). De behandeling van lichen sclerosus gebeurt met
lokale corticoïde continue therapie.
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 5
Squameuze hyperplasie (leukoplakie)
Squameuze hyperplasie is een symptoom van bijvoorbeeld lichen sclerosus of VIN en ziet eruit als wit
verheven letseltjes maar kunnen premaligne zijn. Een biopsie is aangewezen en een behandeling
bestaat uit een zwakkere corticoïde crème.
1.4. Condylomata accuminata
Condylomata accuminata zijn wratten ter hoogte van de vulva,
vagina, perineum, anaal of cervicaal en worden meestal veroorzaakt
door HPV type 6 of 11. Het is een seksueel overdraagbare ziekte en de
incubatietijd varieert van 3 tot 6 maanden. Naast wratten ziet men
soms een donkere verkleuring en op cytologie ziet men opgeblazen
cellen. Meer dan 70% van de seksuele actieve bevolking komt in
contact met HPV en tot 5% van de vrouwelijke populatie ontwikkelt de
ziekte. Vooral patiënten met een verlaagde immunologische
weerstand kunnen zeer uitgebreide en praktisch onbehandelbare
condylomata ontwikkelen. Die diagnose gebeurt klinisch en bij twijfel
worden er biopsies genomen om een V.I.N. of micro-invasief carcinoom
uit te sluiten. De behandeling gebeurt bij beperkte letsels met aldara
(immuunmodulator) lokaal 3x/week en maximaal 16 weken. Bij
uitgebreide letsels kan laserevaporatie of
elektrocoagulatie/resectie. Er treedt echter heel gemakkelijk recidief op.
1.5. Vulvaire intra-epitheliale neoplasie (V.I.N.)
Een vulvacarcinoom wordt vaak voorafgegaan door een Vulvaire Intra-epitheliale Neoplasie (VIN). Dit
letsel komt dan meestal multifocaal voor dus multiple biopsies over ganse vulvaire en anale regio zijn
belangrijk. VIN wordt beschouwd als een precancereus letsel met een verhoogd risico op de
ontwikkeling van een vulvacarcinoom.
Er worden 2 types VIN onderscheiden:
- VIN (gewone type) is wratachtig, basaloïd of gemengd en HPV-geassocieerd. Het komt vaker
voor bij jonge vrouwen (30-50 jaar)
o VIN 1 of LSIL (low-grade squamous intra-epithelial lesion)
o VIN 2/3 of HSIL (high-grade squamous intra-epithelial lesion)
- VIN (gedifferentieerde type) is niet HPV-geassocieerd en komt meer voor in de buurt van
lichen sclerosus of carcinoom en bij oudere vrouwen.
Een VIN (voornamelijk gewone type) kan reversibel zijn. Ze worden meer en meer gediagnosticeerd, ook
bij jonge mensen waar deze letsels veroorzaakt worden door oncogene HPV types. Typisch ontstaat een
triade van 3 symptomen: parakeratose, papulae en pigmentverandering. Het voornaamste symptoom
is jeuk. Om de diagnose te bevestigen gebeurt een biopsie en best ook cytologie van de cervix
aangezien 25% van de VIN geassocieerd zijn met CIN. De behandeling kan bij multifocale letsels (foto
rechts) met laserevaporatie en bij gelokaliseerde letsels (foto links) door excisie van de letsels. Bij zeer
uitgebreide letsels doet men soms skinning vulvectomie waarbij de epidermis en dermis worden
weggenomen.
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 6
1.6. Squameus vulvacarcinoom
Een squameus vulvacarcinoom is zeldzaam en betreft zo’n 3%
van de gynaecologische maligne tumoren. Het komt meestal
voor op oudere leeftijd en kan multifocaal zijn of CIN-
geassocieerd. 95% van de vulvarcinomen is squameus
(plaveiselcel). Het invasief carcinoom doet zich meestal voor
als een ulcus die sedert jaren jeuk of vulvaire irritatie
veroorzaakt. Een chronisch ulcus ter hoogte van de vulva dient
dus altijd gebiopsieerd te worden.
Vanaf 1mm infiltratie zijn metastasen naar inguinale klieren vrij frequent. De tumor houdt zich zeer lang
lokaal met uitbreiding naar omliggende organen zoals urethra, anus, vagina, blaas en rectum.
FIGO-stadia:
- Stadium 1: tumor beperkt tot vulva/perineum en geen lymfeklieren.
- Stadium 2: tumor van gelijk welke grootte met invasie van omliggende structuren en geen
lymfeklieren.
- Stadium 3: tumor van gelijk welke grootte met of zonder invasie maar met inguino-femorale
lymfeklieren.
- Stadium 4: tumor van gelijk welke grootte met invasie van omliggende structuren of
metastasen op afstand.
Behandeling per stadium:
- Stadium 1a: brede resectie
- Stadium 1b:
o Lateraal: hemivulvectomie + unilaterale sentinel (indien positief inguinofemorale
lymfadenectomie)
o Commissura posterior/clitoris: hemivulvectomie + sentinel
- Stadium 1 multifocaal / >4cm / stadium 3: totale vulvectomie + bilaterale lymfadenectomie
- Stadium 2: resectie omliggende organen + totale vulvectomie + bilaterale lymfadenectomie
- Stadium 4: radiotherapie met gelijktijdige chemotherapie gevolg door chirurgie
- Adjuvante therapie bij 2 of meer inguinale lymfeklieren: radiotherapie + cisplatinum
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 7
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 8
2. Vagina
2.1. Goedaardige vaginaletsels
Er bestaan verschillende goedaardige vaginaletsels:
Condylomata (zie vulva).
Fibromen en leiomyomen kunnen in de uterus en vagina voorkomen maar zijn zeer zeldzaam.
Cysten zoals inclusiecysten en Gartner cysten kunnen zowel verworven als aangeboren voorkomen.
Endometriose kan doorgroeien tot in de vagina (zie endometriose).
Adenosis is het ectopisch (heel rood, lijkt te kunnen bloeden) voorkomen
van cilindrisch epitheel ter hoogte van de vagina. Het kan ontstaan na
gebruik van Di Ethyl Stilbestrol (DES, vroeger oestrogeen ter voorkoming
van miskraam). DES wordt niet meer gebruikt dus adenosis komt minder en
minder voor. Adenosis kan leiden tot een zeldzaam heldercellig
carcinoom.
2.2. Vaginacarcinoom
Een vaginacarcinoom is zeer zeldzaam en meestal een plaveiselepitheelcarcinoom. Het komt voor bij
een gemiddelde leeftijd van 65 jaar en eventueel bij jongere vrouwen met een pessarium of HPV. Het
heeft als enige symptoom soms bloedverlies. Een vaginacarcinoom ter hoogte van de bovenste 2/3de
van de vagina heeft de symptomen en wordt behandeld zoals een cervixcarcinoom. Een
vaginacarcinoom ter hoogte van het onderste 1/3de van de vagina heeft de symptomen en wordt
behandeld zoals een vulvarcinoom (doch vaker radiotherapie). De stagering is zoals deze van het
cervixcarcinoom. Een diagnose gebeurt altijd op basis van een biopsie.
1ste master geneeskunde 2025-2026
,OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 9
3. Cervix uteri
3. Goedaardige letsels van de baarmoederhals
3.1. Cervicitis
Cfr. Hoofdstuk over infecties
3.2. Cervicale ectopie
Bij cervicale ectopie breidt het éénlagig cilindrisch epitheel van de endocervix zich uit naar de
exocervix (ectopisch) en wordt het roder dan het normale plaveiselepitheel (= ectropion). Een ectopie is
normaal na de menarche en verdwijnt na de menopauze. Tijdens de zwangerschap en bij orale
anticonceptie is cervicale ectopie vaker groter dan normaal. Het dient onderscheiden te worden van
cervicale erosie. Macroscopisch is het verschil niet te zien maar bij colposcopie worden de villi van het
cilindrisch epitheel gezien en metaplastisch epitheel ter hoogte van de transformatiezone. Een
behandeling is niet nodig tenzij bij postcoïtaal bloedverlies wordt een destructie van het epitheel
uitgevoerd. De ectopische zone veranderd voor een deel naar plaveiselepitheel en wordt dan de
transformatiezone genoemd.
3.3. Cervicale erosie
Erosie is het verdwijnen van het epitheel op de cervix en ziet eruit als een wondje. Het is zeldzaam en
ontstaat na een trauma of coïtus maar kan ook bij uitgesproken prolaps voorkomen. Een behandeling
is meestal niet nodig.
1ste master geneeskunde 2025-2026
, OPO Verloskunde-Gynaecologie E0C15A 10
3.4. Cervicale transformatiezone
Door het naar buiten komen van de cilindrische cellen van de endocervix naar de ectocervix tijdens de
pubertijd ontstaat een nieuwe zone. Door de lage pH van de vagina wordt het epitheel omgevormd van
cilindrische cellen naar plaveiselcellen (metaplasie). Het is een zeer dynamisch gebeuren waardoor
het een voorkeursplaats is voor het ontstaan van maligne en premaligne letsels. Macroscopisch is de
transformatiezone niet te onderscheiden. De transformatiezone is een fysiologische overgang tussen 2
soorten epitheel en behoeft geen behandeling.
3.5. Cervicale wratten
Cervicale wratten ontstaan na infectie met HPV. Cfr. Premaligne letsels van de cervix en condylomen
3.6. Cervicale poliepen
Cervicale poliepen bestaan uit een steel van bindweefsel bedekt met epitheel. Poliepen zijn meestal
glandulair en kunnen enkele mm tot enkele cm groot zijn. Ze komen frequent voor en worden meestal
routinematig ontdekt omdat ze symptoomloos zijn. Soms ontstaat er onregelmatig vaginaal
bloedverlies en soms vaginale fluor (afscheiding). Soms kan een maligne tumor er uitzien als een
goedaardige cervicale poliep. Macroscopisch is dit moeilijk te onderscheiden dus worden poliepen best
verwijderd en anatomopathologisch onderzocht. Dit gebeurt door het afdraaien van de poliep
(poliepectomie).
1ste master geneeskunde 2025-2026
