PEDAGOGIEK VAN DE
VOORSCHOOLSE
VOORZIENINGEN
Samenvatting
,Inleiding: De staat van de voorschoolse voorzieningen
- Voorschoolse voorzieningen verwijzen naar twee soorten voorzieningen (0-6 jaar)
o Kinderopvang
o Kleuterschool
- Komen twee dingen samen
o Private = ouders delen er hun kinderen, zorg en opvoeding
o Publieke = onderwijs van debat, beleid en politiek
- Meest kwetsbare komt samen met een geheel publiek gegeven, onderdeel van publiek
debat
- Er wordt bijzonder veel politiek en debat over gevoerd
- Ouders die hun kinderen niet naar de kleuterschool sturen zijn bezorgd over gebrek aan
zorg in de kleuterschool
- Bij uitstek sociaal-pedagogische praktijken waar debat is over het individu én de
gemeenschap en over de relatie hiertussen:
o Is de kinderopvang een plaats waar ouders hun kinderen moeten kunnen
afzetten om te werken? Een plaats waar ontmoeting centraal staat? Een plaats
die kinderen voorbereid op de kleuterschool? impact op denken over kwaliteit
o Wat is de rol van een kinderopvang?
- Al lang de vraag is de kinderopvang nu goed of slecht voor jonge kinderen?
- Invloed op het latere leven, al de voorschoolse voorzieningen hebben een impact op
kinderen
Thematische opbouw:
1) Kwaliteit
- Is de kinderopvang goed of slecht voor jonge kinderen?
- Is opvoeding wel de verantwoordelijkheid van de kinderopvang, of eerder van
de moeder?
- Wat doet de kinderopvang met de band tussen moeders en kinderen? En waar
zijn de vaders? hechting?
- Wat is de betekenis geweest van wetenschappelijk onderzoek op het discours
over kwaliteit?
- Wanneer is kinderopvang van goede kwaliteit en wanneer niet?
- Wat is het doel van de kleuterschool?
- Wat betekenen de grote groepen in de kleuterschool voor kinderen én voor de
kleuterleerkracht?
- Waarom is er een verschil tussen de opleiding van kinderbegeleiders en
kleuterleerkrachten?
- Hoe komt het dat kinderen in Vlaanderen op 2,5 jaar reeds instappen?
2) In – uitsluiting
- Hoe kunnen of moeten ouders participeren aan de kleuterschool of
kinderopvang?
- Is de kinderopvang een opvoedingsmilieu naast het ouderlijke milieu?
- Kan iedereen evenveel participeren aan de kleuterschool? Hoe kijken
kleuterleerkrachten naar de rol van ouders?
- Is de kinderopvang een oplossing voor kinderen die in armoede opgroeien?
- Wie krijgt voorrang in de kinderopvang en waarom is dat geen basisvoorziening?
3) Diversiteit
- Welke rol speelt moedertaal? Mogen kinderen hun eigen moedertaal spreken op
de speelplaats?
- Wie maakt gebruik van de kinderopvang? En is dat historisch altijd zo geweest?
- Spelen voorschoolse voorzieningen ook een rol als het gaat over
opvoedingsondersteuning?
- Moet het beleid de structurele condities van ongelijkheid mee aanpassen of
enkel voorzieningen organiseren als zogenaamd lapmiddel?
- Is de kleuterschool dé plaats om zogenaamde achterstand bij kinderen met
allochtone afkomst te reduceren?
4) Professionaliteit
, - Welke vaardigheden hebben professionals nodig in de kinderopvang én de
kleuterschool?
- Wat betekent continue professionalisering? Is professionalisering alleen
voldoende?
- Wat is de rol van bijscholingen?
- Zijn de vaardigheden en de ideeën daarover altijd gelijk
- gebleven of toch veranderd doorheen de tijd, en hoe komt dat dan?
1. Genealogie als bijdrage tot de pedagogiek
Foucault:
- Term die afkomstig is van Foucault
- Wat is wenselijk en wat is niet wenselijk
- Manier om dit de bestuderen is de genealogie
- Staat niet gelijk aan de historiek
- Genealogie is niet gelijk aan klassieke ontstaansgeschiedenis die op zoek gaat naar de
oorsprong van iets (niet hoe is de kinderopvang of kleuterschool ontstaan?)
- Genealogie is een analyse van hoe, in dit geval voorschoolse voorzieningen, tot stand
zijn gekomen en zich hebben vastgezet in instituties, discoursen en praktijken.
Problematisering:
- Centraal begrip is het concept genealogie is problematisering = verwijst naar de
manier waarop bepaalde situaties historisch als probleem worden gedefinieerd, en hoe
die probleemdefinitie bepaalde oplossingen mogelijk maakt, terwijl andere oplossingen
ondenkbaar blijven
- De genealogische vraag luidt hier dus niet: hoe zijn kinderopvang en
kleuteronderwijs ontstaan? Maar: Welke maatschappelijke problemen maakten
kinderopvang en kleuteronderwijs noodzakelijk?
o Vb. Maatschappelijk orobleem van kindersterfte heeft geleid door ontstaan
kinderopvang
Dominant discours:
- Actueel
o Debatten worden gedomineerd cijfers, feiten en tabellen
- PISA
o Programme for International Student Assessment (PISA) test 15-jarigen op hun
leesvaardigheid, wiskundige geletterdheid en wetenschappelijke geletterdheid
o Zijn we vooruit gegaan op de PISA resultaten?
- TIMMS
o Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS): internationaal
vergelijkend onderzoek naar leerlingenprestaties in wiskunde en wetenschappen
uit 4de leerjaar lager onderwijs
Voor- en nadelen:
- TIMMS resultaten gaven aanleiding tot discussie over kwaliteit van het kleuteronderwijs
“Er moet meer geleerd worden in de kleuterschool, en minder gezorgd worden voor
kleuters”
- Debatten over zindelijkheid, kinderen met migratie- achtergrond, meertaligheid et
cetera.
- ROI-onderzoek verengt kinderopvang tot louter economisch discours. Quid
pedagogische en sociale functie?
o Vb. deze logica leidt vandaag tot discussies welke taak we spreken op de
speelplaats
Meertaligheid:
- We zien meertalig als iets bijzonder positief
o Vb. leerlingen die meertalig worden opgevoed (Nederlands, Engels, Frans)
- Op internationale testen scoren kinderen met meertalige achtergrond minder goed dan
kinderen met uitsluitend Nederlandstalige achtergrond
, - Meertaligheid wordt gezien als een probleem, maar niet als het om Engels of Frans
gaat, wel als het over Berbers of andere taal gaat
o We vinden het geen goede vorm van meertaligheid
o Hebben zeer enge ideeën over meertaligheid
Is het de taak van de kinderopvang om kinderen voor te bereiden op de kleuterschool, of
heeft deze andere taken zoals omgaan met diversiteit, leren samenleven in groep?
Taak van de pedagogiek om na te denken wat waardevol is bij voorschoolse voorzieningen
Belang van genealogie:
- Genealogie is een lens om kritisch te kijken naar actuele ontwikkelingen en dominante
discours op die manier in vraag te durven stellen
- Voorschoolse voorzieningen worden ontwikkeld en vormgegeven in hun historische,
sociale, culturele, ethische en maatschappelijke context
2. Beelden van kinderen, moeders en kinderopvang
De manier waarop de samenleving naar kinderen kijkt (kindbeelden), waarop ze
ouderlijke/moederlijke verantwoordelijkheid zit (ouderbeelden) en de functies die
ze aan voorschoolse voorzieningen toeschrijft situeert zich in een maatschappelijke
context
2.1 Eind 19de en begin 20ste eeuw
Industriële revolutie:
- Moederschapsidealogie van het burgerlijk kerngezin
- Moeder en vader met een aantal kinderen
- Vader kostwinner en taak van de moeder om voor de kinderen te zorgen
- Torenhoge armoede
o Ongeveer 15 mensen per woning
o Geen 38-uren, maar 70-uren werkweek
o 1 kilo vlees staat gelijk aan 87% dagloon
o 1 kilo brood staat gelijk aan 12% dagloon
- Het frêle of kwetsbare kind als kapitaal voor de natie als gevolg van industrialisering
(nood aan arbeidskrachten)
- Hygiënisch discours met aandacht voor gezond lichaam, heel veel ontsmet
- Heel veel schrik voor ziektes
- Legt een nadruk op het lichaam als kapitaal en de zorg en gezondheid van dat lichaam
Kwetsbare kind:
- Beleidsbeslissingen als gevolg van dit beeld:
o Verbod op kinderarbeid (1889)
o Eerste wet op de kinderbescherming (1912)
o Invoering van leerplicht (1914)
- Groeiende legitimatiegronden om ‘het publieke’ te laten ingrijpen in ‘het private’, en
zeker in arbeidsmilieu met onhygiënische omstandigheden
Pater familias aan het hoofd van het gezin:
- Het burgerlijk kerngezin als ideaal en als normaal, geïnspireerd door goddelijke sfeer
- Moederschapsideaal als centraal beeld, aangestuurd door eugenetica (verband tussen
kindersterfte en vrouwelijke tewerkstelling)
- Het ideaalbeeld staat in contract met realiteit van die tijd
- Grote kindersterfte: helft van de kinderen haalt hun tiende verjaardag niet en 35/1000
geboorten eindigen in doodgeboorte (vandaag 5/1000)
- 1844 Eerste West-Europese crèche in Frankrijk
- 1845 Eerste Belgische crèche in Brussel op 1845
- 1869 Eerste crèche in Gent
- 1909 Plaats voor 3.500 kinderen in gans België
VOORSCHOOLSE
VOORZIENINGEN
Samenvatting
,Inleiding: De staat van de voorschoolse voorzieningen
- Voorschoolse voorzieningen verwijzen naar twee soorten voorzieningen (0-6 jaar)
o Kinderopvang
o Kleuterschool
- Komen twee dingen samen
o Private = ouders delen er hun kinderen, zorg en opvoeding
o Publieke = onderwijs van debat, beleid en politiek
- Meest kwetsbare komt samen met een geheel publiek gegeven, onderdeel van publiek
debat
- Er wordt bijzonder veel politiek en debat over gevoerd
- Ouders die hun kinderen niet naar de kleuterschool sturen zijn bezorgd over gebrek aan
zorg in de kleuterschool
- Bij uitstek sociaal-pedagogische praktijken waar debat is over het individu én de
gemeenschap en over de relatie hiertussen:
o Is de kinderopvang een plaats waar ouders hun kinderen moeten kunnen
afzetten om te werken? Een plaats waar ontmoeting centraal staat? Een plaats
die kinderen voorbereid op de kleuterschool? impact op denken over kwaliteit
o Wat is de rol van een kinderopvang?
- Al lang de vraag is de kinderopvang nu goed of slecht voor jonge kinderen?
- Invloed op het latere leven, al de voorschoolse voorzieningen hebben een impact op
kinderen
Thematische opbouw:
1) Kwaliteit
- Is de kinderopvang goed of slecht voor jonge kinderen?
- Is opvoeding wel de verantwoordelijkheid van de kinderopvang, of eerder van
de moeder?
- Wat doet de kinderopvang met de band tussen moeders en kinderen? En waar
zijn de vaders? hechting?
- Wat is de betekenis geweest van wetenschappelijk onderzoek op het discours
over kwaliteit?
- Wanneer is kinderopvang van goede kwaliteit en wanneer niet?
- Wat is het doel van de kleuterschool?
- Wat betekenen de grote groepen in de kleuterschool voor kinderen én voor de
kleuterleerkracht?
- Waarom is er een verschil tussen de opleiding van kinderbegeleiders en
kleuterleerkrachten?
- Hoe komt het dat kinderen in Vlaanderen op 2,5 jaar reeds instappen?
2) In – uitsluiting
- Hoe kunnen of moeten ouders participeren aan de kleuterschool of
kinderopvang?
- Is de kinderopvang een opvoedingsmilieu naast het ouderlijke milieu?
- Kan iedereen evenveel participeren aan de kleuterschool? Hoe kijken
kleuterleerkrachten naar de rol van ouders?
- Is de kinderopvang een oplossing voor kinderen die in armoede opgroeien?
- Wie krijgt voorrang in de kinderopvang en waarom is dat geen basisvoorziening?
3) Diversiteit
- Welke rol speelt moedertaal? Mogen kinderen hun eigen moedertaal spreken op
de speelplaats?
- Wie maakt gebruik van de kinderopvang? En is dat historisch altijd zo geweest?
- Spelen voorschoolse voorzieningen ook een rol als het gaat over
opvoedingsondersteuning?
- Moet het beleid de structurele condities van ongelijkheid mee aanpassen of
enkel voorzieningen organiseren als zogenaamd lapmiddel?
- Is de kleuterschool dé plaats om zogenaamde achterstand bij kinderen met
allochtone afkomst te reduceren?
4) Professionaliteit
, - Welke vaardigheden hebben professionals nodig in de kinderopvang én de
kleuterschool?
- Wat betekent continue professionalisering? Is professionalisering alleen
voldoende?
- Wat is de rol van bijscholingen?
- Zijn de vaardigheden en de ideeën daarover altijd gelijk
- gebleven of toch veranderd doorheen de tijd, en hoe komt dat dan?
1. Genealogie als bijdrage tot de pedagogiek
Foucault:
- Term die afkomstig is van Foucault
- Wat is wenselijk en wat is niet wenselijk
- Manier om dit de bestuderen is de genealogie
- Staat niet gelijk aan de historiek
- Genealogie is niet gelijk aan klassieke ontstaansgeschiedenis die op zoek gaat naar de
oorsprong van iets (niet hoe is de kinderopvang of kleuterschool ontstaan?)
- Genealogie is een analyse van hoe, in dit geval voorschoolse voorzieningen, tot stand
zijn gekomen en zich hebben vastgezet in instituties, discoursen en praktijken.
Problematisering:
- Centraal begrip is het concept genealogie is problematisering = verwijst naar de
manier waarop bepaalde situaties historisch als probleem worden gedefinieerd, en hoe
die probleemdefinitie bepaalde oplossingen mogelijk maakt, terwijl andere oplossingen
ondenkbaar blijven
- De genealogische vraag luidt hier dus niet: hoe zijn kinderopvang en
kleuteronderwijs ontstaan? Maar: Welke maatschappelijke problemen maakten
kinderopvang en kleuteronderwijs noodzakelijk?
o Vb. Maatschappelijk orobleem van kindersterfte heeft geleid door ontstaan
kinderopvang
Dominant discours:
- Actueel
o Debatten worden gedomineerd cijfers, feiten en tabellen
- PISA
o Programme for International Student Assessment (PISA) test 15-jarigen op hun
leesvaardigheid, wiskundige geletterdheid en wetenschappelijke geletterdheid
o Zijn we vooruit gegaan op de PISA resultaten?
- TIMMS
o Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS): internationaal
vergelijkend onderzoek naar leerlingenprestaties in wiskunde en wetenschappen
uit 4de leerjaar lager onderwijs
Voor- en nadelen:
- TIMMS resultaten gaven aanleiding tot discussie over kwaliteit van het kleuteronderwijs
“Er moet meer geleerd worden in de kleuterschool, en minder gezorgd worden voor
kleuters”
- Debatten over zindelijkheid, kinderen met migratie- achtergrond, meertaligheid et
cetera.
- ROI-onderzoek verengt kinderopvang tot louter economisch discours. Quid
pedagogische en sociale functie?
o Vb. deze logica leidt vandaag tot discussies welke taak we spreken op de
speelplaats
Meertaligheid:
- We zien meertalig als iets bijzonder positief
o Vb. leerlingen die meertalig worden opgevoed (Nederlands, Engels, Frans)
- Op internationale testen scoren kinderen met meertalige achtergrond minder goed dan
kinderen met uitsluitend Nederlandstalige achtergrond
, - Meertaligheid wordt gezien als een probleem, maar niet als het om Engels of Frans
gaat, wel als het over Berbers of andere taal gaat
o We vinden het geen goede vorm van meertaligheid
o Hebben zeer enge ideeën over meertaligheid
Is het de taak van de kinderopvang om kinderen voor te bereiden op de kleuterschool, of
heeft deze andere taken zoals omgaan met diversiteit, leren samenleven in groep?
Taak van de pedagogiek om na te denken wat waardevol is bij voorschoolse voorzieningen
Belang van genealogie:
- Genealogie is een lens om kritisch te kijken naar actuele ontwikkelingen en dominante
discours op die manier in vraag te durven stellen
- Voorschoolse voorzieningen worden ontwikkeld en vormgegeven in hun historische,
sociale, culturele, ethische en maatschappelijke context
2. Beelden van kinderen, moeders en kinderopvang
De manier waarop de samenleving naar kinderen kijkt (kindbeelden), waarop ze
ouderlijke/moederlijke verantwoordelijkheid zit (ouderbeelden) en de functies die
ze aan voorschoolse voorzieningen toeschrijft situeert zich in een maatschappelijke
context
2.1 Eind 19de en begin 20ste eeuw
Industriële revolutie:
- Moederschapsidealogie van het burgerlijk kerngezin
- Moeder en vader met een aantal kinderen
- Vader kostwinner en taak van de moeder om voor de kinderen te zorgen
- Torenhoge armoede
o Ongeveer 15 mensen per woning
o Geen 38-uren, maar 70-uren werkweek
o 1 kilo vlees staat gelijk aan 87% dagloon
o 1 kilo brood staat gelijk aan 12% dagloon
- Het frêle of kwetsbare kind als kapitaal voor de natie als gevolg van industrialisering
(nood aan arbeidskrachten)
- Hygiënisch discours met aandacht voor gezond lichaam, heel veel ontsmet
- Heel veel schrik voor ziektes
- Legt een nadruk op het lichaam als kapitaal en de zorg en gezondheid van dat lichaam
Kwetsbare kind:
- Beleidsbeslissingen als gevolg van dit beeld:
o Verbod op kinderarbeid (1889)
o Eerste wet op de kinderbescherming (1912)
o Invoering van leerplicht (1914)
- Groeiende legitimatiegronden om ‘het publieke’ te laten ingrijpen in ‘het private’, en
zeker in arbeidsmilieu met onhygiënische omstandigheden
Pater familias aan het hoofd van het gezin:
- Het burgerlijk kerngezin als ideaal en als normaal, geïnspireerd door goddelijke sfeer
- Moederschapsideaal als centraal beeld, aangestuurd door eugenetica (verband tussen
kindersterfte en vrouwelijke tewerkstelling)
- Het ideaalbeeld staat in contract met realiteit van die tijd
- Grote kindersterfte: helft van de kinderen haalt hun tiende verjaardag niet en 35/1000
geboorten eindigen in doodgeboorte (vandaag 5/1000)
- 1844 Eerste West-Europese crèche in Frankrijk
- 1845 Eerste Belgische crèche in Brussel op 1845
- 1869 Eerste crèche in Gent
- 1909 Plaats voor 3.500 kinderen in gans België
