Internationale bescherming van de
rechten van de mens
ð Geen klassiek examen, wel tussenkomst in (fic4eve) zaak dmv een policy paper of een
amicus curiae schrijven (advies aan het Hof) + mondeling examen
Inhoudsopgave
Les 1 ............................................................................................................................................ 3
1.1 Rechtspraak bij dit hoofdstuk .............................................................................................. 5
Les 2 ............................................................................................................................................ 6
2.1 Filosofische grondslag van de mensenrechten............................................................................. 7
2.1.1 Natuurrecht......................................................................................................................... 7
2.1.2 De grote revoluties ............................................................................................................... 8
2.1.3 Het positivisme.................................................................................................................. 10
2.1.4 De synthese in de 20ste eeuw .............................................................................................. 11
2.2 Het internationaal recht............................................................................................................ 11
2.2.1 Omgaan met burgers ......................................................................................................... 11
Les 3 ...........................................................................................................................................13
3.1 Het internationaal recht – vervolg .............................................................................................. 13
3.2 Soorten mensenrechten ........................................................................................................... 15
3.2.1 Individuele rechten, groepsrechten en collectieve rechten................................................... 15
3.2.2 Economische, sociale, burgerlijke en politieke rechten ........................................................ 15
Les 4 ...........................................................................................................................................17
4.1 De jaren ’70 – ’80...................................................................................................................... 18
4.2 Het universeel systeem ............................................................................................................ 18
4.2.1 De eerste tekst: UVRM ....................................................................................................... 19
4.2.2 1966: BUPO- en ECOSOC-verdrag ...................................................................................... 20
4.2.3 Toezicht............................................................................................................................. 21
Les 5 ...........................................................................................................................................24
5.1 Het ECOSOC-verdrag ............................................................................................................... 24
5.2 Andere verdragen ..................................................................................................................... 25
5.2.1 Verdrag ter voorkoming van genocide (1948)........................................................................ 25
5.2.2 Internationaal verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie ........... 26
5.2.3 Verdrag inzake de uitbanning van discriminatie tegen vrouwen (1979)................................... 26
5.2.4 Internationaal verdrag ter voorkoming en bestraXing van apartheid ...................................... 26
5.2.5 Verdrag tegen folteren en mensonterende behandeling of bestraXing ................................... 27
5.2.6 Verdrag inzake de rechten van het kind................................................................................ 27
5.2.7 Internationaal verdrag ter bescherming van rechten van arbeidsmigranten en hun gezin ....... 27
5.2.8 2006: internationaal verdrag voor de bescherming van alle personen tegen gedwongen
verdwijningen ............................................................................................................................ 27
,IBRM
5.2.9 2006: Verdrag ter bescherming van de rechten van personen met een handicap ................... 28
5.3 Organen die toezicht houden .................................................................................................... 29
5.3.1 Handvestorganen .............................................................................................................. 29
5.3.2 Verdragsorganen ................................................................................................................ 34
5.3.3 Organen met een andere bevoegdheid ................................................................................ 34
Les 6 ...........................................................................................................................................35
6.1 Comité bij het Handvest van de Mensenrechten (BUPO)............................................................. 35
6.1.1 Verplichte rapportage ........................................................................................................ 35
6.1.2 Optioneel tussenstaats klachtenrecht ................................................................................ 36
6.1.3 Optioneel individueel klachtenrecht ................................................................................... 36
6.2 Comité inzake ECOSOC ........................................................................................................... 37
6.3 Probleem: de eYiciëntie van toezichtsmechanismen ................................................................. 37
6.4 Regionale organisaties ............................................................................................................. 38
6.3.1 Europees systeem ............................................................................................................. 38
Les 7 ...........................................................................................................................................42
Les 8 ...........................................................................................................................................46
8.1 Het (herziene) Sociaal Handvest ............................................................................................... 47
8.1.1 Toezicht op het ESH ........................................................................................................... 47
8.2 OVSE ....................................................................................................................................... 48
Les 9 ...........................................................................................................................................50
9.1 EEG, EGKS, Euratom ................................................................................................................. 50
9.2 Verdere integratie ..................................................................................................................... 52
9.3 Verhaal van de mensenrechten en de Europese Unie: beleid ikv verschillende instellingen .......... 53
Les 10: inter-Amerikaans systeem ................................................................................................54
10.1 Geschiedenis ......................................................................................................................... 54
10.2 De Organisatie van Amerikaanse Staten .................................................................................. 55
10.2.1 Het Handvestsysteem ...................................................................................................... 55
10.2.2 Verdragssysteem ............................................................................................................. 58
Les 11: het (inter-)Afrikaans systeem ............................................................................................62
11.1 Regionale integratie in Afrika: geschiedenis.............................................................................. 62
11.2 Kenmerken van het Afrikaans systeem..................................................................................... 64
11.3 Collectieve rechten en verplichtingen voor staten .................................................................... 65
11.4 Toezicht ................................................................................................................................. 66
11.4.1 De commissie.................................................................................................................. 66
11.4.2 Het Afrikaans Hof ............................................................................................................. 67
11.5 Het Afrikaans systeem: de belangrijkste zaken op een rijtje ....................................................... 68
2
,IBRM
Les 1
Mensenrechten worden beschermd op interna4onaal niveau als zijnde de minimumstandaard:
na4onaal kan men daarvan afwijken, maar wanneer de minimumstandaard niet wordt
gerespecteerd kan interna4onaal worden ingegrepen.
Bepaling minimumstandaard:
• Universeel: VN
• Regionaal:
o Raad van Europa (EVRM)
o OVSE
o EU
o OAS (inter-Amerikaans)
o Organisa4e voor Afrikaanse Unie (con4nentaal systeem + subregionale
organisa4es die meer en meer mensenrechtenbevoegdheid krijgen)
Andere systemen zi-en eerder nog op het niveau van so5 law in plaats van op het niveau van
hard law, zoals verdragen, waardoor deze niet aan bod komen.
Via mensenrechten kan je de overheid verplichten om jouw fundamentele rechten te gaan
respecteren.
De bedoeling van deze fundamentele rechten is het beschermen van individuen tegen de
overheid, die een tendens heeT om misbruik te maken van de macht (= ver4cale werking),
opdat we een menswaardig leven kunnen leiden. De mensenrechten bepalen de grenzen van
het legi4em handelen van de overheid. Hoe deze rechten genoemd worden, vb.
mensenrechten of natuurrechten of grondrechten…, maakt niet uit.
Veel mensenrechten zijn vrijheden, waarbij wordt gevraagd aan de overheden om iets niét te
doen, vb. ‘folter ons niet’, deze vrijheden brengen een onthoudingsplicht mee voor de overheid.
Andere mensenrechten zijn posi4eve verplich4ngen, waarbij wordt gevraagd aan de overheden
om iets wél te doen, vb. opleidingen voor poliAeagenten zodat zij geen gevangenen folteren.
Vaak in de eerste bewoordingen van een mensenrechtenverdrag, vb. art. 2 BUPO: iedere staat
die parAj is verbindt zich deze rechten te eerbiedigen….
In sommige systemen heeT ook het individu verplich4ngen, zonder dat daar per se een
overheid aan te pas komt, vb. in het Afrikaanse mensenrechtensysteem zijn er rechten én
plichten.
‘Margin of apprecia4on’: lidstaten krijgen soms de mogelijkheid bepaalde zaken zelf uit te
werken, binnen een kader gegeven door het Hof. Deze werkwijze wordt vaak toegepast in
controversiële zaken. Dit is een instrument waarmee het Hof een beetje meet het
cultuurrela4visme aan de slag kan.
3
, IBRM
Wanneer er geen controverse is en iets door de gemeenschap algemeen aanvaard wordt, er
veel vaststaande rechtspraak over is, …., is die ‘margin of apprecia4oj’ veel kleiner en zal het
Hof zéér hard optreden tegenover de weinige lidstaten die zich daar dan niet aan houden, vb.
LGBTQ+: het Hof zal zeer voorzichAg optreden mbt het recht om te huwen, maar wanneer deze
groepen gediscrimineerd worden, het recht om te betogen worden ontzegd, …. zal het Hof zéér
streng optreden!
Cultuurrela4vis4sche invulling van teksten en waarden: spelen met elas4citeit van bepaalde
begrippen (= margin of apprecia4on).
Moeder van alle mensenrechten: UVRM. Dit is dé basistekst: alle anderen zijn daaruit afgeleid.
Mensenrechteninstrumenten verwijzen doorgaans ergens naar het UVRM (VN). Dit zijn niet per
se rechten die al bestonden ten 4jde van het UVRM, maar dit was wel de eerste stap waaruit
alle MR zijn vertrokken. De context waarbinnen het UVRM is ontstaan (1948) is een heel andere
context dan deze waarin we nu leven.
Het is van belang te bepalen of je te maken hebt met mensenrechten of niet, want indien dit
wél het geval is dienen staten bepaalde interna4onaalrechtelijke instrumenten anders te
interpreteren dan indien het om ‘gewone’ rechten gaat.
Vb. toelaatbaarheid van voorbehouden reserves: wanneer een verdrag zwijgt over het al dan
niet maken van een reserve (op andere manier gehouden zijn: niet verbonden, op andere manier,
…), kan een reserve gemaakt worden. Men is maar gebonden door een verdrag wanneer men
daartoe toestemming gee5. WVV: je kan reageren op een reserve in strijd met doel en voorwerp
van het verdrag, waardoor deze reserve als onbestaande zal beschouwd worden in de bilaterale
verhouding. Daarbij kan onderscheid worden gemaakt tussen het niet van toepassing zijn van
één bepaling dan wel het gehele verdrag.
ð Voor mensenrechtenverdragen: de toelaatbaarheid van de reserves wordt NIET bepaald
door de staten onderling. Vb. Mensenrechtencomité: general
comment/interpretaAerichtlijn omdat veel moslimlanden lid werden van verdragen,
zoals het BUPOverdrag, waarbij ze de reserve maakten dat dit verdrag slechts
toepasbaar was in geval het niet tegen de Sharia in ging. Voor mensenrechtenverdragen
geven de toezichtsmechanismes zichzelf de bevoegdheid om te bepalen of een reserve
al dan niet geformuleerd mag worden.
Vb. Ui-reden/beëindigen van een verdrag: voorwerp is verdwenen, termijn is verlopen, nieuw
verdrag vervangt het, …. Staten kunnen zich terugtrekken/eruit stappen met inachtneming van
de regels in het verdragenrecht.
ð Voor mensenrechtenverdragen geldt dit niet in dezelfde mate: de menselijke natuur blij5
bestaan. Je kan je daar niet zomaar aan on-rekken. Mensenrechten kunnnen NIET
beëindigd worden: eens een staat lid wordt bij een mensenrechtenverdrag, wordt de
staat geacht parAj te blijven bij dit verdrag. Je kan deze relaAe niet zomaar stopze-en:
het zijn bijzondere verdragen die rechten toekennen obv de menselijke natuur. Bovendien
is de doelstelling van een mensenrechtenverdrag steeds om van toepassing te blijven.
4
rechten van de mens
ð Geen klassiek examen, wel tussenkomst in (fic4eve) zaak dmv een policy paper of een
amicus curiae schrijven (advies aan het Hof) + mondeling examen
Inhoudsopgave
Les 1 ............................................................................................................................................ 3
1.1 Rechtspraak bij dit hoofdstuk .............................................................................................. 5
Les 2 ............................................................................................................................................ 6
2.1 Filosofische grondslag van de mensenrechten............................................................................. 7
2.1.1 Natuurrecht......................................................................................................................... 7
2.1.2 De grote revoluties ............................................................................................................... 8
2.1.3 Het positivisme.................................................................................................................. 10
2.1.4 De synthese in de 20ste eeuw .............................................................................................. 11
2.2 Het internationaal recht............................................................................................................ 11
2.2.1 Omgaan met burgers ......................................................................................................... 11
Les 3 ...........................................................................................................................................13
3.1 Het internationaal recht – vervolg .............................................................................................. 13
3.2 Soorten mensenrechten ........................................................................................................... 15
3.2.1 Individuele rechten, groepsrechten en collectieve rechten................................................... 15
3.2.2 Economische, sociale, burgerlijke en politieke rechten ........................................................ 15
Les 4 ...........................................................................................................................................17
4.1 De jaren ’70 – ’80...................................................................................................................... 18
4.2 Het universeel systeem ............................................................................................................ 18
4.2.1 De eerste tekst: UVRM ....................................................................................................... 19
4.2.2 1966: BUPO- en ECOSOC-verdrag ...................................................................................... 20
4.2.3 Toezicht............................................................................................................................. 21
Les 5 ...........................................................................................................................................24
5.1 Het ECOSOC-verdrag ............................................................................................................... 24
5.2 Andere verdragen ..................................................................................................................... 25
5.2.1 Verdrag ter voorkoming van genocide (1948)........................................................................ 25
5.2.2 Internationaal verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie ........... 26
5.2.3 Verdrag inzake de uitbanning van discriminatie tegen vrouwen (1979)................................... 26
5.2.4 Internationaal verdrag ter voorkoming en bestraXing van apartheid ...................................... 26
5.2.5 Verdrag tegen folteren en mensonterende behandeling of bestraXing ................................... 27
5.2.6 Verdrag inzake de rechten van het kind................................................................................ 27
5.2.7 Internationaal verdrag ter bescherming van rechten van arbeidsmigranten en hun gezin ....... 27
5.2.8 2006: internationaal verdrag voor de bescherming van alle personen tegen gedwongen
verdwijningen ............................................................................................................................ 27
,IBRM
5.2.9 2006: Verdrag ter bescherming van de rechten van personen met een handicap ................... 28
5.3 Organen die toezicht houden .................................................................................................... 29
5.3.1 Handvestorganen .............................................................................................................. 29
5.3.2 Verdragsorganen ................................................................................................................ 34
5.3.3 Organen met een andere bevoegdheid ................................................................................ 34
Les 6 ...........................................................................................................................................35
6.1 Comité bij het Handvest van de Mensenrechten (BUPO)............................................................. 35
6.1.1 Verplichte rapportage ........................................................................................................ 35
6.1.2 Optioneel tussenstaats klachtenrecht ................................................................................ 36
6.1.3 Optioneel individueel klachtenrecht ................................................................................... 36
6.2 Comité inzake ECOSOC ........................................................................................................... 37
6.3 Probleem: de eYiciëntie van toezichtsmechanismen ................................................................. 37
6.4 Regionale organisaties ............................................................................................................. 38
6.3.1 Europees systeem ............................................................................................................. 38
Les 7 ...........................................................................................................................................42
Les 8 ...........................................................................................................................................46
8.1 Het (herziene) Sociaal Handvest ............................................................................................... 47
8.1.1 Toezicht op het ESH ........................................................................................................... 47
8.2 OVSE ....................................................................................................................................... 48
Les 9 ...........................................................................................................................................50
9.1 EEG, EGKS, Euratom ................................................................................................................. 50
9.2 Verdere integratie ..................................................................................................................... 52
9.3 Verhaal van de mensenrechten en de Europese Unie: beleid ikv verschillende instellingen .......... 53
Les 10: inter-Amerikaans systeem ................................................................................................54
10.1 Geschiedenis ......................................................................................................................... 54
10.2 De Organisatie van Amerikaanse Staten .................................................................................. 55
10.2.1 Het Handvestsysteem ...................................................................................................... 55
10.2.2 Verdragssysteem ............................................................................................................. 58
Les 11: het (inter-)Afrikaans systeem ............................................................................................62
11.1 Regionale integratie in Afrika: geschiedenis.............................................................................. 62
11.2 Kenmerken van het Afrikaans systeem..................................................................................... 64
11.3 Collectieve rechten en verplichtingen voor staten .................................................................... 65
11.4 Toezicht ................................................................................................................................. 66
11.4.1 De commissie.................................................................................................................. 66
11.4.2 Het Afrikaans Hof ............................................................................................................. 67
11.5 Het Afrikaans systeem: de belangrijkste zaken op een rijtje ....................................................... 68
2
,IBRM
Les 1
Mensenrechten worden beschermd op interna4onaal niveau als zijnde de minimumstandaard:
na4onaal kan men daarvan afwijken, maar wanneer de minimumstandaard niet wordt
gerespecteerd kan interna4onaal worden ingegrepen.
Bepaling minimumstandaard:
• Universeel: VN
• Regionaal:
o Raad van Europa (EVRM)
o OVSE
o EU
o OAS (inter-Amerikaans)
o Organisa4e voor Afrikaanse Unie (con4nentaal systeem + subregionale
organisa4es die meer en meer mensenrechtenbevoegdheid krijgen)
Andere systemen zi-en eerder nog op het niveau van so5 law in plaats van op het niveau van
hard law, zoals verdragen, waardoor deze niet aan bod komen.
Via mensenrechten kan je de overheid verplichten om jouw fundamentele rechten te gaan
respecteren.
De bedoeling van deze fundamentele rechten is het beschermen van individuen tegen de
overheid, die een tendens heeT om misbruik te maken van de macht (= ver4cale werking),
opdat we een menswaardig leven kunnen leiden. De mensenrechten bepalen de grenzen van
het legi4em handelen van de overheid. Hoe deze rechten genoemd worden, vb.
mensenrechten of natuurrechten of grondrechten…, maakt niet uit.
Veel mensenrechten zijn vrijheden, waarbij wordt gevraagd aan de overheden om iets niét te
doen, vb. ‘folter ons niet’, deze vrijheden brengen een onthoudingsplicht mee voor de overheid.
Andere mensenrechten zijn posi4eve verplich4ngen, waarbij wordt gevraagd aan de overheden
om iets wél te doen, vb. opleidingen voor poliAeagenten zodat zij geen gevangenen folteren.
Vaak in de eerste bewoordingen van een mensenrechtenverdrag, vb. art. 2 BUPO: iedere staat
die parAj is verbindt zich deze rechten te eerbiedigen….
In sommige systemen heeT ook het individu verplich4ngen, zonder dat daar per se een
overheid aan te pas komt, vb. in het Afrikaanse mensenrechtensysteem zijn er rechten én
plichten.
‘Margin of apprecia4on’: lidstaten krijgen soms de mogelijkheid bepaalde zaken zelf uit te
werken, binnen een kader gegeven door het Hof. Deze werkwijze wordt vaak toegepast in
controversiële zaken. Dit is een instrument waarmee het Hof een beetje meet het
cultuurrela4visme aan de slag kan.
3
, IBRM
Wanneer er geen controverse is en iets door de gemeenschap algemeen aanvaard wordt, er
veel vaststaande rechtspraak over is, …., is die ‘margin of apprecia4oj’ veel kleiner en zal het
Hof zéér hard optreden tegenover de weinige lidstaten die zich daar dan niet aan houden, vb.
LGBTQ+: het Hof zal zeer voorzichAg optreden mbt het recht om te huwen, maar wanneer deze
groepen gediscrimineerd worden, het recht om te betogen worden ontzegd, …. zal het Hof zéér
streng optreden!
Cultuurrela4vis4sche invulling van teksten en waarden: spelen met elas4citeit van bepaalde
begrippen (= margin of apprecia4on).
Moeder van alle mensenrechten: UVRM. Dit is dé basistekst: alle anderen zijn daaruit afgeleid.
Mensenrechteninstrumenten verwijzen doorgaans ergens naar het UVRM (VN). Dit zijn niet per
se rechten die al bestonden ten 4jde van het UVRM, maar dit was wel de eerste stap waaruit
alle MR zijn vertrokken. De context waarbinnen het UVRM is ontstaan (1948) is een heel andere
context dan deze waarin we nu leven.
Het is van belang te bepalen of je te maken hebt met mensenrechten of niet, want indien dit
wél het geval is dienen staten bepaalde interna4onaalrechtelijke instrumenten anders te
interpreteren dan indien het om ‘gewone’ rechten gaat.
Vb. toelaatbaarheid van voorbehouden reserves: wanneer een verdrag zwijgt over het al dan
niet maken van een reserve (op andere manier gehouden zijn: niet verbonden, op andere manier,
…), kan een reserve gemaakt worden. Men is maar gebonden door een verdrag wanneer men
daartoe toestemming gee5. WVV: je kan reageren op een reserve in strijd met doel en voorwerp
van het verdrag, waardoor deze reserve als onbestaande zal beschouwd worden in de bilaterale
verhouding. Daarbij kan onderscheid worden gemaakt tussen het niet van toepassing zijn van
één bepaling dan wel het gehele verdrag.
ð Voor mensenrechtenverdragen: de toelaatbaarheid van de reserves wordt NIET bepaald
door de staten onderling. Vb. Mensenrechtencomité: general
comment/interpretaAerichtlijn omdat veel moslimlanden lid werden van verdragen,
zoals het BUPOverdrag, waarbij ze de reserve maakten dat dit verdrag slechts
toepasbaar was in geval het niet tegen de Sharia in ging. Voor mensenrechtenverdragen
geven de toezichtsmechanismes zichzelf de bevoegdheid om te bepalen of een reserve
al dan niet geformuleerd mag worden.
Vb. Ui-reden/beëindigen van een verdrag: voorwerp is verdwenen, termijn is verlopen, nieuw
verdrag vervangt het, …. Staten kunnen zich terugtrekken/eruit stappen met inachtneming van
de regels in het verdragenrecht.
ð Voor mensenrechtenverdragen geldt dit niet in dezelfde mate: de menselijke natuur blij5
bestaan. Je kan je daar niet zomaar aan on-rekken. Mensenrechten kunnnen NIET
beëindigd worden: eens een staat lid wordt bij een mensenrechtenverdrag, wordt de
staat geacht parAj te blijven bij dit verdrag. Je kan deze relaAe niet zomaar stopze-en:
het zijn bijzondere verdragen die rechten toekennen obv de menselijke natuur. Bovendien
is de doelstelling van een mensenrechtenverdrag steeds om van toepassing te blijven.
4
