Communicatiewetenschappen 1
Inleiding van communicatiewetenschappen
Mediatisering van de samenleving
Mens als communicerend wezen
Mediatisering & Mediëring
Mediatisering
• De groeiende impact van media op samenleving en cultuur
o Langetermijnproces: invloed van media wordt steeds groter
o Niet langer enkel een kanaal om boodschappen over te brengen
o Bepalen hoe sociale processen en instituties functioneren
o Percepties, waarden en interacties worden (mee) gekleurd door mediacontext!
Mediëring
• De manier waarop mediaboodschappen en betekenissen gaan filteren, vormen en
bemiddelen
o Nooit neutraal: ze filteren en vormen de werkelijkheid op een bepaalde manier
(via algoritmes)
o Communicatie via een bepaald medium: beïnvloed hoe we de werkelijkheid
ervaren (tussenpositie)
Kennismaking in vogelvlucht
Doel van het vak
• Historische ontwikkeling & achterliggend mens- en maatschappijbeeld
• Verbanden leggen tussen theoretische stromingen
o Traditionele en mainstream tradities herkennen: van waar komen ze
▪ Denk aan Marxisme
• Realiteit linken aan de theorie
Welke elementen zijn van belang voor het vak
• Tour d’ horizon: brede verkenning van een vakgebied of thema
o Belangrijkste elementen, actoren en invalshoeken worden in kaart gebracht
o Weinig details
• Ontwikkeling van het veld en vestiging van de discipline
o Van waar komt het, wat is er belangrijk, hoelang blijft een bepaalde idee
meegaan?
• De canon: erkent als waardevol, referentiepunt, toonaangevend, de modellen die de
veranderende tijd overleven
o Wie of wat zit erin?
• Onderzoeksonderwerpen en onderzoeksvragen
o Basis voor algemene scan van het terrein
,Is het een academische discipline?
• Door mediatisering wordt communicatie nog zinvoller!
o Vragen: Wat is het? Is het wel een wetenschap?
• Populaire cultuur is ook politiek: beleidsmakers, verspreider van waarden, educatief,…
• We behandelen geen face-to-face communicatie
o Via technologische media: gemedieerde communicatie, massacommunicatie,
mediatisering (one-to-many & many-to-many)
• Niet meer top-down: democratisering en participatie
Thema’s binnen de communicatiewetenschappen
• Denk aan: televisieshows zoals The Voice Kids waar kinderen hun talent mogen tonen
• Samenkomst van verschillende aspecten: sociale, culturele, gedragsmatige en
cognitieve aspecten
o Roept het programma engagement op?
o Kost het mij veel?
o Trekt het kijkers aan?
• Psychologische & ethische kant van de tv-series
o Is er bepaalde begeleiding nodig voor de kinderen?
o Is het oké dat ze dit doen?
Mediacommunicatie
Media staat centraal, maar let op voor technologisch determinisme
• Mediacentralisme/mediacentrisme:
o Let op: sociaal-economische context waarin media opereren is iets apart
o We kunnen niet alles media-technologisch verklaren
o Niet alles valt te verklaren via het gebruik of het karakter van media
• Historische context is essentieel!
o Media en communicatie bestaan nooit in een vacuüm
o Mediagebeurtenissen of mediavormen: grote impact door tijdsperiode, politieke
en sociale situatie, technologieën die actief zijn
o Denk aan: foto gaat vandaag viraal, kan dat die 50 jaar geleden nauwelijks
aandacht kreeg, niet omdat het beeld anders is, maar omdat de maatschappij
anders was
o Beelden met impact op de publieke opinie zijn niet alleen onderdanig aan media,
maar ook aan sociale en politieke landschap
o Details en beslissingen van mediamakers worden in vraag gesteld
o We komen hier en daar wel in actie: we zijn geen passieve mediaconsumenten
, Hoofdstuk 1: Bouwstenen van een discipline en een praktijk
Het teken als basis voor betekenisvol communiceren
Wat? Wanneer we communiceren vallen we terug op een heel pallet aan tekens
• Gebruik van tekens: biologisch fenomeen
• Stellen ons in staat de verschillende systemen in kaart te brengen
• Vormen allemaal tekensystemen
• Denk aan: taal (bestaat uit super veel tekens zoals letters, klanken, zinnen, verhalen,…)
o Hoe wordt een zin opgebouwd in het Nederlands?
• Door het gebruik van tekens worden we verstaanbaar voor elkaar
• Betekenisvol voor degene die de communicatie uitvoert en ontvangt
o Hiervoor hebben we altijd tekens nodig!
Het teken, semiotiek en representatie
Het teken
• Wat? Allerkleinste component van het even welk communicatieproces
• Basiselement van het communicatieproces & het betekenisvol communiceren
De semiotiek
• Wat? Wetenschappelijk domein verantwoordelijk voor de leer van de tekens en van het
betekenisvol gebruik van tekens
• Ook wel: semiologie (FR): gevoed door taalkunde, filosofie en psychologie
o Grote naam: Charles Peirce
• Centrale vraag in hedendaagse communicatiewetenschappelijk onderzoek rond media-
inhoud en mediareceptie: hoe functioneren tekens, hoe ontstaat betekenis, hoe worden
tekens op een betekenisvolle manier gebruikt?
3 centrale studiedomeinen:
1. Tekens zelf en indeling in soorten
2. Codes of systemen waarbinnen tekens georganiseerd zijn (denk aan: grammatica)
3. Cultuur waarbinnen tekens en codes opereren: zorgt voor de manier van inzet van deze
tekens of hoe ze geïnterpreteerd worden (cultuurafhankelijk, geldt ook voor subculturen)
! Er zit een systeem achter dat wordt ontwikkeld door communicators en ontvangers
= Voortdurende wisselwerking: samen worden de systemen ontwikkeld
Communicatietechnologieën
• We beschikken over communicatietechnologieën
• Media: vergroot de aandacht voor tekens en welk soort betekenissen worden
overgebracht (we gebruiken alsmaar meer media)
• We worden alsmaar gevoeliger voor wat tekens uitdrukken denk aan emoji’s
Visuele cultuur
• Zeer belangrijk: betekenissen worden via visuele taal overgebracht
o Woorden blijven natuurlijk ook van belang
• Binnen de beeldtaal zijn er ook zeer veel regels en codes
, Verschillende subdisciplines van semiotiek
! Wetenschapsdomein met meerdere subdisciplines/subdomeinen komt veel voor
Fonologie
• Wat? studie van klanken en letters
• Hoe worden klanken gebruikt? Hoe worden dingen uitgesproken? Welke geluiden
gebruikt men? Hoe spreken we bepaalde woorden uit?
• Zorgt voor een sterk groepsgevoel of net een uniciteit
Syntaxis
• Wat? Linguïstische studie van taalconventies en betekenisvolle patronen van tekens
• Eerder technisch
• Denk aan: staan letters en woorden in de juiste volgorde?
• Komt het minst aan bod in de communicatiewetenschappen
• Kijkt vanuit linguïstisch perspectief: hoe wordt dit in patronen gegoten?
Pragmatiek
• Wat? Studie van de relatie, betekenis en gebruiker van het teken
• Hoe spelen context en sociale factoren een rol in betekenisgeving
• Pragmatisch, praktisch, praktijk: Griekse woord ‘prattein’ wat handelen en doen betekent
o Wat mensen daadwerkelijk doen met de tekens
o Hoe gebeurd het in de praktijk?
• Al doende, door ze te gebruiken, zal er een betekenis aan de tekens gegeven worden
o Betekenis evolueert en veranderd doorheen de tijd
o Denk aan: ‘boomer’, oorspronkelijk gebruikt als afkorting van babyboomers, nu
gebruikt om mensen die niet meer echt mee zijn met de tijd te beschrijven,
tekens krijgen andere invullingen door andere generatie
Semantiek
• Wat? Studie van de relatie tussen teken en betekenis die aan een teken wordt toegekend
• Betekenis die het woord gekregen heeft
• Het gebruik zelf is niet persé interessant: de context erachter wel
• Inhoudelijk: wat wilt het zeggen vandaag de dag?
o Betekenissen zijn dynamisch en kunnen wijzigen
Representatie
Wat? Complex proces waarbij betekenisgevende praktijken lijken te staan voor iets of iemand uit
de ‘echte’ wereld, waarbij iets of iemand uit de ‘echte’ wereld wordt voorgesteld
• Verbinden van betekenis – taal – cultuur
Waarom? We willen betekenis geven aan de omringende wereld
• We willen wat we zien, ervaren en beleven kunnen delen met anderen
Inleiding van communicatiewetenschappen
Mediatisering van de samenleving
Mens als communicerend wezen
Mediatisering & Mediëring
Mediatisering
• De groeiende impact van media op samenleving en cultuur
o Langetermijnproces: invloed van media wordt steeds groter
o Niet langer enkel een kanaal om boodschappen over te brengen
o Bepalen hoe sociale processen en instituties functioneren
o Percepties, waarden en interacties worden (mee) gekleurd door mediacontext!
Mediëring
• De manier waarop mediaboodschappen en betekenissen gaan filteren, vormen en
bemiddelen
o Nooit neutraal: ze filteren en vormen de werkelijkheid op een bepaalde manier
(via algoritmes)
o Communicatie via een bepaald medium: beïnvloed hoe we de werkelijkheid
ervaren (tussenpositie)
Kennismaking in vogelvlucht
Doel van het vak
• Historische ontwikkeling & achterliggend mens- en maatschappijbeeld
• Verbanden leggen tussen theoretische stromingen
o Traditionele en mainstream tradities herkennen: van waar komen ze
▪ Denk aan Marxisme
• Realiteit linken aan de theorie
Welke elementen zijn van belang voor het vak
• Tour d’ horizon: brede verkenning van een vakgebied of thema
o Belangrijkste elementen, actoren en invalshoeken worden in kaart gebracht
o Weinig details
• Ontwikkeling van het veld en vestiging van de discipline
o Van waar komt het, wat is er belangrijk, hoelang blijft een bepaalde idee
meegaan?
• De canon: erkent als waardevol, referentiepunt, toonaangevend, de modellen die de
veranderende tijd overleven
o Wie of wat zit erin?
• Onderzoeksonderwerpen en onderzoeksvragen
o Basis voor algemene scan van het terrein
,Is het een academische discipline?
• Door mediatisering wordt communicatie nog zinvoller!
o Vragen: Wat is het? Is het wel een wetenschap?
• Populaire cultuur is ook politiek: beleidsmakers, verspreider van waarden, educatief,…
• We behandelen geen face-to-face communicatie
o Via technologische media: gemedieerde communicatie, massacommunicatie,
mediatisering (one-to-many & many-to-many)
• Niet meer top-down: democratisering en participatie
Thema’s binnen de communicatiewetenschappen
• Denk aan: televisieshows zoals The Voice Kids waar kinderen hun talent mogen tonen
• Samenkomst van verschillende aspecten: sociale, culturele, gedragsmatige en
cognitieve aspecten
o Roept het programma engagement op?
o Kost het mij veel?
o Trekt het kijkers aan?
• Psychologische & ethische kant van de tv-series
o Is er bepaalde begeleiding nodig voor de kinderen?
o Is het oké dat ze dit doen?
Mediacommunicatie
Media staat centraal, maar let op voor technologisch determinisme
• Mediacentralisme/mediacentrisme:
o Let op: sociaal-economische context waarin media opereren is iets apart
o We kunnen niet alles media-technologisch verklaren
o Niet alles valt te verklaren via het gebruik of het karakter van media
• Historische context is essentieel!
o Media en communicatie bestaan nooit in een vacuüm
o Mediagebeurtenissen of mediavormen: grote impact door tijdsperiode, politieke
en sociale situatie, technologieën die actief zijn
o Denk aan: foto gaat vandaag viraal, kan dat die 50 jaar geleden nauwelijks
aandacht kreeg, niet omdat het beeld anders is, maar omdat de maatschappij
anders was
o Beelden met impact op de publieke opinie zijn niet alleen onderdanig aan media,
maar ook aan sociale en politieke landschap
o Details en beslissingen van mediamakers worden in vraag gesteld
o We komen hier en daar wel in actie: we zijn geen passieve mediaconsumenten
, Hoofdstuk 1: Bouwstenen van een discipline en een praktijk
Het teken als basis voor betekenisvol communiceren
Wat? Wanneer we communiceren vallen we terug op een heel pallet aan tekens
• Gebruik van tekens: biologisch fenomeen
• Stellen ons in staat de verschillende systemen in kaart te brengen
• Vormen allemaal tekensystemen
• Denk aan: taal (bestaat uit super veel tekens zoals letters, klanken, zinnen, verhalen,…)
o Hoe wordt een zin opgebouwd in het Nederlands?
• Door het gebruik van tekens worden we verstaanbaar voor elkaar
• Betekenisvol voor degene die de communicatie uitvoert en ontvangt
o Hiervoor hebben we altijd tekens nodig!
Het teken, semiotiek en representatie
Het teken
• Wat? Allerkleinste component van het even welk communicatieproces
• Basiselement van het communicatieproces & het betekenisvol communiceren
De semiotiek
• Wat? Wetenschappelijk domein verantwoordelijk voor de leer van de tekens en van het
betekenisvol gebruik van tekens
• Ook wel: semiologie (FR): gevoed door taalkunde, filosofie en psychologie
o Grote naam: Charles Peirce
• Centrale vraag in hedendaagse communicatiewetenschappelijk onderzoek rond media-
inhoud en mediareceptie: hoe functioneren tekens, hoe ontstaat betekenis, hoe worden
tekens op een betekenisvolle manier gebruikt?
3 centrale studiedomeinen:
1. Tekens zelf en indeling in soorten
2. Codes of systemen waarbinnen tekens georganiseerd zijn (denk aan: grammatica)
3. Cultuur waarbinnen tekens en codes opereren: zorgt voor de manier van inzet van deze
tekens of hoe ze geïnterpreteerd worden (cultuurafhankelijk, geldt ook voor subculturen)
! Er zit een systeem achter dat wordt ontwikkeld door communicators en ontvangers
= Voortdurende wisselwerking: samen worden de systemen ontwikkeld
Communicatietechnologieën
• We beschikken over communicatietechnologieën
• Media: vergroot de aandacht voor tekens en welk soort betekenissen worden
overgebracht (we gebruiken alsmaar meer media)
• We worden alsmaar gevoeliger voor wat tekens uitdrukken denk aan emoji’s
Visuele cultuur
• Zeer belangrijk: betekenissen worden via visuele taal overgebracht
o Woorden blijven natuurlijk ook van belang
• Binnen de beeldtaal zijn er ook zeer veel regels en codes
, Verschillende subdisciplines van semiotiek
! Wetenschapsdomein met meerdere subdisciplines/subdomeinen komt veel voor
Fonologie
• Wat? studie van klanken en letters
• Hoe worden klanken gebruikt? Hoe worden dingen uitgesproken? Welke geluiden
gebruikt men? Hoe spreken we bepaalde woorden uit?
• Zorgt voor een sterk groepsgevoel of net een uniciteit
Syntaxis
• Wat? Linguïstische studie van taalconventies en betekenisvolle patronen van tekens
• Eerder technisch
• Denk aan: staan letters en woorden in de juiste volgorde?
• Komt het minst aan bod in de communicatiewetenschappen
• Kijkt vanuit linguïstisch perspectief: hoe wordt dit in patronen gegoten?
Pragmatiek
• Wat? Studie van de relatie, betekenis en gebruiker van het teken
• Hoe spelen context en sociale factoren een rol in betekenisgeving
• Pragmatisch, praktisch, praktijk: Griekse woord ‘prattein’ wat handelen en doen betekent
o Wat mensen daadwerkelijk doen met de tekens
o Hoe gebeurd het in de praktijk?
• Al doende, door ze te gebruiken, zal er een betekenis aan de tekens gegeven worden
o Betekenis evolueert en veranderd doorheen de tijd
o Denk aan: ‘boomer’, oorspronkelijk gebruikt als afkorting van babyboomers, nu
gebruikt om mensen die niet meer echt mee zijn met de tijd te beschrijven,
tekens krijgen andere invullingen door andere generatie
Semantiek
• Wat? Studie van de relatie tussen teken en betekenis die aan een teken wordt toegekend
• Betekenis die het woord gekregen heeft
• Het gebruik zelf is niet persé interessant: de context erachter wel
• Inhoudelijk: wat wilt het zeggen vandaag de dag?
o Betekenissen zijn dynamisch en kunnen wijzigen
Representatie
Wat? Complex proces waarbij betekenisgevende praktijken lijken te staan voor iets of iemand uit
de ‘echte’ wereld, waarbij iets of iemand uit de ‘echte’ wereld wordt voorgesteld
• Verbinden van betekenis – taal – cultuur
Waarom? We willen betekenis geven aan de omringende wereld
• We willen wat we zien, ervaren en beleven kunnen delen met anderen
