FORMEEL STRAFRECHT
INLEIDING: DEFINTIE, SOORTEN STRAFRECHTSPLEGING
DEFINITIE
Welke procedurele regels moeten gevolg worden om iemand te kunnen berechten?
- Materieel versus formeel
o Materieel: op iedereen, wie wat moet doen/weten/mag of niet mag doen
o Formeel: regels voor de actoren van de SRBD, meer gericht op de OV en wat die moet doen
moo opsporing, vervolging en berechting van personen verdacht van een misdrijf
Formeel strafrecht = strafprocesrecht = strafrechtspleging = strafvordering sensu lato
- Het geheel van de procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt toegepast
- Rechtsregels betreffende opsporing, vervolging en berechting van personen verdacht van een misdrijf
o Beschrijft scenario’s & vormvoorschriften
o Bepaalt rechtspositie betrokken personen
o + organisatie & werking rechtscolleges
o + tenuitvoerlegging beslissingen rechtscolleges
- Verdachten opsporen en bewijzen verzamelen om te tonen dat die verdachte feiten heeft gepleegd
- Vervolgen: strafvordering instellen, aanhangig maken/ voorleggen aan rechter → onderzoek ten
gronde, straftoemeting
- Ook organisatie en werking rechtscolleges maar in dit vak geen focus
Materieel strafrecht:
- Het geheel der rechtsregels waardoor bepaalde gedragingen strafbaar worden gesteld en
gesanctioneerd
- Misdrijven & straffen
BRONNEN
GRONDWET 1830
- Fundamentele rechten
- Bepalingen inzake rechterlijke macht
- Strafrechtelijke verantwoordelijkheid van parlementsleden en ministers
WETBOEK VAN STRAFVORDERING (Sv.)
- Inclusief Voorafgaande titel bij het Wetboek van Strafvordering (VTSv.)
- Bijbel van het formeel strafrecht
- Oud wetboek maar is gewijzigd
VERZAMELWETGEVING
- Potpourri-Wijzigingswetten 2015-2018 m.b.t. diverse bepalingen
- 5 MSS-verzamelwetten 2021-2024
o Van Quickenborne
o Menselijker, sneller en straffere justitie
o Digitaliseringswetten & wetten Strafprocesrecht 2023/2024
- Heeft aanpassingen gemaakt aan wetboek Sv.
Geen nieuw wetboek van strafvordering
- Zitten nog onder tijdperk van Napoleon
1
, - Dateert van 1808
NIEUW WETBOEK VAN STRAFPROCESRECHT IN HET VOORUITZICHT?
- Wetsvoorstel houdende het wetboek van strafprocesrecht (2020)
- Regeerakkoord BDW (2025)
o “In samenspraak met de onderzoeksrechters en het openbaar ministerie die zelf al
gezamenlijk bepaalde voorstellen formuleerden, wordt het strafprocesrecht hervormd op
voorstel van de regering. Deze hervorming moet de strafprocedure moderniseren, efficiënter
maken en versnellen. Er wordt tevens een oplossing geboden voor de door het
Grondwettelijk Hof ongrondwettig geachte verschil in procedurele rechten van de
verdediging al naargelang het strafonderzoek de vormt aanneemt van een
opsporingsonderzoek dan wel een gerechtelijk onderzoek.
o Na consultatie, onderzoeken we eveneens de rol van de onderzoeksrechter en het openbaar
ministerie, zonder daarbij het principe van rechterlijk toezicht op het gebruik van
dwangmaatregelen en ingrijpende onderzoeksmethoden te verlaten.”
IMPACT NIEUW STRAFWETBOEK?
- Wijzigingsbepalingen VT.Sv. en Sv.
o Concordantie
o Art. 216novies Sv.: Hof van Assisen & ‘criminele zaken’
- Art. 78 N.Sw.
o “Omzetting en bepaling van de strafmaat in bijzondere wetten die geen strafniveau bepalen”
o Ҥ7. Indien de bijzondere strafwet verwijst naar "misdaden", zonder dat hierbij enige
verwijzing wordt gemaakt naar een concrete strafmaat, moet dit worden gelezen als
"misdrijven waarop een straf van niveau 4, 5, 6, 7 of 8 is gesteld".
o Indien de bijzondere strafwet verwijst naar "wanbedrijven", zonder dat hierbij enige
verwijzing wordt gemaakt naar een concrete strafmaat, moet dit worden gelezen als
"misdrijven waarop een straf van niveau 1, 2 of 3 is gesteld".
o § 8. Behoudens indien de wet anders bepaalt, moet in de wettelijke bepalingen die voor hun
toepassing verwijzen naar een strafdrempel van een gevangenisstraf van minimum een jaar,
deze verwijzing worden gelezen als een verwijzing naar een gevangenisstraf van niveau 2,
bepaald door artikel 36.“
- Wetsontwerp harmonisatie hangende (8/1/2026)
- Volgende slides PRO MEMORIE (huidig Sw.)
INDELING MISDRIJVEN HUIDIG SW.
Wettelijke driedelige indeling
- Bepaling aard v.h. misdrijf o.b.v. de strafmaat (kwantitatief criterium)
Misdaad
- Criminele straf
2
, - Vrijheidstraffen (opsluiting en hechtenis): levenslang of tijdelijk (min. 5 jaar)
- Geldboete 26 euro en meer (MAAR nooit als hoofdstraf) (!opdeciemen!)
- Vb: moord
Wanbedrijf
- Correctionele straf
- Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 8 dagen – 5 jaar
- Straf onder elektronisch toezicht, werkstraf, autonome probatiestraf
- Geldboete 26 euro of meer (!opdeciemen!)
- Vb: diefstal
Overtreding
- Politiestraf
- Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 1 – 7 dagen
- Geldboete: 1 – 25 euro (!opdeciemen!)
- Vb: vernielen van eigendom
Onderscheid in de praktijk is achterhaald
- Wat de straf in abstracto (de wet) is, is niet altijd hetzelfde als de
straf in concreto (aangezien er verzachtende omstandigheden, etc
kunnen worden opgelegd)
- Wetgever anticipeert op toepassen verzachtende omstandigheden
door vonnisgerecht via techniek van correctionalisering en
contraventionalisering (door onderzoeksgerechten of PdK)
DOELSTELLINGEN STRAFPROCES
- Verschillende belangen tegenover elkaar wnr misdrijf gepleegd
o Belang gemeenschap (crimi bestraffen)
Reactie want willen geen strafloosheid
o Belang verdachte (eerlijk proces)
Individuele rechten moeten erkend en eerbiedigd worden
o Belang slachtoffer (wil vergoeding voor geleden schade)
Moeten niet per se deelnemen aan proces, enkel burgerlijk
partijen zullen een volwaardige procespartij zijn
→ bestaan ook slachtofferloze delicten
Burgerlijke partij heeft enkel iets te zeggen over de burgerlijke
vordering
Kan schadevergoeding krijgen voor de gelegen schade
die een gevolg is van het misdrijf
Slachtoffer gaat nooit iets te maken hebben met toepassen van het
strafrecht, kan enkel burgerlijke vordering uitoefenen en schadevergoeding
bekomen
Er zijn ook slachtofferloze misdrijven of processen waarin het slachtoffer
geen partij is in het proces
- Dubbele finaliteit (moeten tegenover elkaar afgewogen worden)
o Waarheidsvinding (bewijzen vergaren, juridische waarheid bepalen)
Optiek openbaar belang
Op welke wijze bewijzen vergaren + hoe op grond hiervan tot eventuele
veroordeling kunnen komen
Soms worden in kader van waarheidsvinding grondrechten stevig ingeperkt
Bv. recht van eigendom > inbeslagname
Bv. recht op privacy > huiszoeking
3
, o Bescherming individuele grondrechten (verregaande beperkingen mogelijk op individuele
grondrechten bv. huiszoeking, inbeslagname → er moet bescherming worden ingebouwd)
Optiek individuele burger
In kader waarheidsvinding: bevoegdheden die verregaande beperking grondrechten
kunnen inhouden (tav verdachten, maar ook derden)
Ruimer dan rechten van verdediging
- Onderlinge afweging finaliteiten
o 19e en eerste helft 20e E: waarheidsvinding
o Pas sinds EVRM (na WOII dus) bescherming grondrechten als zelfstandig doel
Inschrijven in wetgeving → grondwet en Franchimont
o GW + legaliteit + wet franchimont 1998 (heel belangrijke wijziging geweest: zonder rol
onderzoeksrechter aan te tasten toch individuele grondrechten uitgebouwd → vooronderzoek
tegensprekelijk maken en rechtspositie gaan verbeteren
o Voorwaarden koppelen aan onderzoeksdagen opdat inbreuk gerechtvaardigd is of
noodzakelijk is voor openbare veiligheid
Bv. omstandige motivatie nodig bij huiszoeking, strikte omstandigheden voor
aanhouding
o Belangen individu wegen meer door, waarheidsvinding moet af en toe wijken in belang
individu en door recht op eerlijk proces
o Concrete afweging van de belangen in het EVRM door rechtspraak
o Slingerbeweging tussen wat op welk moment beklemtoond wordt, waarheidsbevinding of
bescherming individuele grondrechten
Antigoonrecht: onrechtmatig verkregen bewijs wordt slechts geweerd als het op
straffe van nietigheid is voorgeschreven dat het moet gebeuren, als het
betrouwbaarheid bewijs aantast of als een eerlijk proces schendt
ACCUSATOIR VERSUS INQUISITOIR
Accusatoir (vooral in common law landen) Inquisitoir (vooral civil law landen)
Horizontale processtructuur Verticale processtructuur (van bovenaf met actieve
rol van de rechter)
Aanklager en verdediging op gelijke voet, met gelijke Overheid weegt door op de procesvoering
wapens
Beklaagde niet object, wel voorwaardige Verdachte ‘object’ rechtspleging
procespartij
Partijen hebben proces in handen Overheid bepaalt procesverloop
Tegensprekelijk Geheim en niet-tegensprekelijk
Passieve rol vd rechter met taak om toe te zien op Actieve rol vd rechter met taak om ‘waarheid’ te
correct verloop van de procedure ontdekken
Volledig openbaar Achter gesloten deuren
Common law (Angelsaksische landen) Continentaal-Europees en daarop geïnspireerde
landen
FASE TERECHTZITTING VOORONDERZOEK
Zuiver accusatoir of inquisitoir komt vrijwel nergens (meer) voor!
o Je ziet bijna altijd gemende invulling
o O.i.v.. EHRM inquisitoire trekken afzwakken
In BE wisselwerking, vooronderzoek is grotendeels inquisitoir (gemilderd met accusatoir trekken) en
onderzoek ten gronde is grotendeels accusatoir (met inquisitoire trekken)
4
INLEIDING: DEFINTIE, SOORTEN STRAFRECHTSPLEGING
DEFINITIE
Welke procedurele regels moeten gevolg worden om iemand te kunnen berechten?
- Materieel versus formeel
o Materieel: op iedereen, wie wat moet doen/weten/mag of niet mag doen
o Formeel: regels voor de actoren van de SRBD, meer gericht op de OV en wat die moet doen
moo opsporing, vervolging en berechting van personen verdacht van een misdrijf
Formeel strafrecht = strafprocesrecht = strafrechtspleging = strafvordering sensu lato
- Het geheel van de procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt toegepast
- Rechtsregels betreffende opsporing, vervolging en berechting van personen verdacht van een misdrijf
o Beschrijft scenario’s & vormvoorschriften
o Bepaalt rechtspositie betrokken personen
o + organisatie & werking rechtscolleges
o + tenuitvoerlegging beslissingen rechtscolleges
- Verdachten opsporen en bewijzen verzamelen om te tonen dat die verdachte feiten heeft gepleegd
- Vervolgen: strafvordering instellen, aanhangig maken/ voorleggen aan rechter → onderzoek ten
gronde, straftoemeting
- Ook organisatie en werking rechtscolleges maar in dit vak geen focus
Materieel strafrecht:
- Het geheel der rechtsregels waardoor bepaalde gedragingen strafbaar worden gesteld en
gesanctioneerd
- Misdrijven & straffen
BRONNEN
GRONDWET 1830
- Fundamentele rechten
- Bepalingen inzake rechterlijke macht
- Strafrechtelijke verantwoordelijkheid van parlementsleden en ministers
WETBOEK VAN STRAFVORDERING (Sv.)
- Inclusief Voorafgaande titel bij het Wetboek van Strafvordering (VTSv.)
- Bijbel van het formeel strafrecht
- Oud wetboek maar is gewijzigd
VERZAMELWETGEVING
- Potpourri-Wijzigingswetten 2015-2018 m.b.t. diverse bepalingen
- 5 MSS-verzamelwetten 2021-2024
o Van Quickenborne
o Menselijker, sneller en straffere justitie
o Digitaliseringswetten & wetten Strafprocesrecht 2023/2024
- Heeft aanpassingen gemaakt aan wetboek Sv.
Geen nieuw wetboek van strafvordering
- Zitten nog onder tijdperk van Napoleon
1
, - Dateert van 1808
NIEUW WETBOEK VAN STRAFPROCESRECHT IN HET VOORUITZICHT?
- Wetsvoorstel houdende het wetboek van strafprocesrecht (2020)
- Regeerakkoord BDW (2025)
o “In samenspraak met de onderzoeksrechters en het openbaar ministerie die zelf al
gezamenlijk bepaalde voorstellen formuleerden, wordt het strafprocesrecht hervormd op
voorstel van de regering. Deze hervorming moet de strafprocedure moderniseren, efficiënter
maken en versnellen. Er wordt tevens een oplossing geboden voor de door het
Grondwettelijk Hof ongrondwettig geachte verschil in procedurele rechten van de
verdediging al naargelang het strafonderzoek de vormt aanneemt van een
opsporingsonderzoek dan wel een gerechtelijk onderzoek.
o Na consultatie, onderzoeken we eveneens de rol van de onderzoeksrechter en het openbaar
ministerie, zonder daarbij het principe van rechterlijk toezicht op het gebruik van
dwangmaatregelen en ingrijpende onderzoeksmethoden te verlaten.”
IMPACT NIEUW STRAFWETBOEK?
- Wijzigingsbepalingen VT.Sv. en Sv.
o Concordantie
o Art. 216novies Sv.: Hof van Assisen & ‘criminele zaken’
- Art. 78 N.Sw.
o “Omzetting en bepaling van de strafmaat in bijzondere wetten die geen strafniveau bepalen”
o Ҥ7. Indien de bijzondere strafwet verwijst naar "misdaden", zonder dat hierbij enige
verwijzing wordt gemaakt naar een concrete strafmaat, moet dit worden gelezen als
"misdrijven waarop een straf van niveau 4, 5, 6, 7 of 8 is gesteld".
o Indien de bijzondere strafwet verwijst naar "wanbedrijven", zonder dat hierbij enige
verwijzing wordt gemaakt naar een concrete strafmaat, moet dit worden gelezen als
"misdrijven waarop een straf van niveau 1, 2 of 3 is gesteld".
o § 8. Behoudens indien de wet anders bepaalt, moet in de wettelijke bepalingen die voor hun
toepassing verwijzen naar een strafdrempel van een gevangenisstraf van minimum een jaar,
deze verwijzing worden gelezen als een verwijzing naar een gevangenisstraf van niveau 2,
bepaald door artikel 36.“
- Wetsontwerp harmonisatie hangende (8/1/2026)
- Volgende slides PRO MEMORIE (huidig Sw.)
INDELING MISDRIJVEN HUIDIG SW.
Wettelijke driedelige indeling
- Bepaling aard v.h. misdrijf o.b.v. de strafmaat (kwantitatief criterium)
Misdaad
- Criminele straf
2
, - Vrijheidstraffen (opsluiting en hechtenis): levenslang of tijdelijk (min. 5 jaar)
- Geldboete 26 euro en meer (MAAR nooit als hoofdstraf) (!opdeciemen!)
- Vb: moord
Wanbedrijf
- Correctionele straf
- Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 8 dagen – 5 jaar
- Straf onder elektronisch toezicht, werkstraf, autonome probatiestraf
- Geldboete 26 euro of meer (!opdeciemen!)
- Vb: diefstal
Overtreding
- Politiestraf
- Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 1 – 7 dagen
- Geldboete: 1 – 25 euro (!opdeciemen!)
- Vb: vernielen van eigendom
Onderscheid in de praktijk is achterhaald
- Wat de straf in abstracto (de wet) is, is niet altijd hetzelfde als de
straf in concreto (aangezien er verzachtende omstandigheden, etc
kunnen worden opgelegd)
- Wetgever anticipeert op toepassen verzachtende omstandigheden
door vonnisgerecht via techniek van correctionalisering en
contraventionalisering (door onderzoeksgerechten of PdK)
DOELSTELLINGEN STRAFPROCES
- Verschillende belangen tegenover elkaar wnr misdrijf gepleegd
o Belang gemeenschap (crimi bestraffen)
Reactie want willen geen strafloosheid
o Belang verdachte (eerlijk proces)
Individuele rechten moeten erkend en eerbiedigd worden
o Belang slachtoffer (wil vergoeding voor geleden schade)
Moeten niet per se deelnemen aan proces, enkel burgerlijk
partijen zullen een volwaardige procespartij zijn
→ bestaan ook slachtofferloze delicten
Burgerlijke partij heeft enkel iets te zeggen over de burgerlijke
vordering
Kan schadevergoeding krijgen voor de gelegen schade
die een gevolg is van het misdrijf
Slachtoffer gaat nooit iets te maken hebben met toepassen van het
strafrecht, kan enkel burgerlijke vordering uitoefenen en schadevergoeding
bekomen
Er zijn ook slachtofferloze misdrijven of processen waarin het slachtoffer
geen partij is in het proces
- Dubbele finaliteit (moeten tegenover elkaar afgewogen worden)
o Waarheidsvinding (bewijzen vergaren, juridische waarheid bepalen)
Optiek openbaar belang
Op welke wijze bewijzen vergaren + hoe op grond hiervan tot eventuele
veroordeling kunnen komen
Soms worden in kader van waarheidsvinding grondrechten stevig ingeperkt
Bv. recht van eigendom > inbeslagname
Bv. recht op privacy > huiszoeking
3
, o Bescherming individuele grondrechten (verregaande beperkingen mogelijk op individuele
grondrechten bv. huiszoeking, inbeslagname → er moet bescherming worden ingebouwd)
Optiek individuele burger
In kader waarheidsvinding: bevoegdheden die verregaande beperking grondrechten
kunnen inhouden (tav verdachten, maar ook derden)
Ruimer dan rechten van verdediging
- Onderlinge afweging finaliteiten
o 19e en eerste helft 20e E: waarheidsvinding
o Pas sinds EVRM (na WOII dus) bescherming grondrechten als zelfstandig doel
Inschrijven in wetgeving → grondwet en Franchimont
o GW + legaliteit + wet franchimont 1998 (heel belangrijke wijziging geweest: zonder rol
onderzoeksrechter aan te tasten toch individuele grondrechten uitgebouwd → vooronderzoek
tegensprekelijk maken en rechtspositie gaan verbeteren
o Voorwaarden koppelen aan onderzoeksdagen opdat inbreuk gerechtvaardigd is of
noodzakelijk is voor openbare veiligheid
Bv. omstandige motivatie nodig bij huiszoeking, strikte omstandigheden voor
aanhouding
o Belangen individu wegen meer door, waarheidsvinding moet af en toe wijken in belang
individu en door recht op eerlijk proces
o Concrete afweging van de belangen in het EVRM door rechtspraak
o Slingerbeweging tussen wat op welk moment beklemtoond wordt, waarheidsbevinding of
bescherming individuele grondrechten
Antigoonrecht: onrechtmatig verkregen bewijs wordt slechts geweerd als het op
straffe van nietigheid is voorgeschreven dat het moet gebeuren, als het
betrouwbaarheid bewijs aantast of als een eerlijk proces schendt
ACCUSATOIR VERSUS INQUISITOIR
Accusatoir (vooral in common law landen) Inquisitoir (vooral civil law landen)
Horizontale processtructuur Verticale processtructuur (van bovenaf met actieve
rol van de rechter)
Aanklager en verdediging op gelijke voet, met gelijke Overheid weegt door op de procesvoering
wapens
Beklaagde niet object, wel voorwaardige Verdachte ‘object’ rechtspleging
procespartij
Partijen hebben proces in handen Overheid bepaalt procesverloop
Tegensprekelijk Geheim en niet-tegensprekelijk
Passieve rol vd rechter met taak om toe te zien op Actieve rol vd rechter met taak om ‘waarheid’ te
correct verloop van de procedure ontdekken
Volledig openbaar Achter gesloten deuren
Common law (Angelsaksische landen) Continentaal-Europees en daarop geïnspireerde
landen
FASE TERECHTZITTING VOORONDERZOEK
Zuiver accusatoir of inquisitoir komt vrijwel nergens (meer) voor!
o Je ziet bijna altijd gemende invulling
o O.i.v.. EHRM inquisitoire trekken afzwakken
In BE wisselwerking, vooronderzoek is grotendeels inquisitoir (gemilderd met accusatoir trekken) en
onderzoek ten gronde is grotendeels accusatoir (met inquisitoire trekken)
4
