Samenvatting bedrijfsdiergeneeskunde van
de nutsdieren I
Voortplanting herkauwers – prof Opsomer
Keizersnede bij het rund – prof Opsomer
Anamnese niet vorderende partus:
- Bedrijf, veehouder, tijdstip, omstandigheden, ras, incrichting
- Uitgeteld, abortus, overdracht
- Verwachte kalving, onverwachte kalving, geplande kalving (temp)
- BWB/kruising/melkvee/embryo
- Proefextractie/noodoplossing
- Duur van de partus: kort/lang/zeer lang
Reden voor keizersnede: overleving kalf!! (is namelijk bron van inkomsten)
- Verschil normale partus en partus BWB: bij BWB zo snel mogelijk ingrijpen voordat alles
bedoezeld is. Bij BWB is keizersnede de ‘standaard’. Keizersnede bij Holstein daarentegen is
‘laatste redmiddel’: vaak zijn er al veel andere manieren geprobeerd waardoor er ook al veel
kiemen in de koe zijn ingebracht.
- Keizersnede in vroeg stadium kan de overlevingskans van kalf en moeder doen toenemen en
wordt beter verdragen door BWB ras.
Keizersnede discussie:
- Beïnvloeding dierenwelzijn: perinatale sterfte kalf en pijn bij moeder (uit onderzoek: weinig
verschil met normale partus pijn)
- Vooral esthetische bezwaren: ras creëren dat zich niet meer kan voortplanten zonder
tussenkomst van de mens.
Keizersnede BWB
- In vele gevallen: elective caesarean section = keizersnede die wordt uitgevoerd in optimale
omstandigheden, goed gecontroleerde omstandigheden teneinde risico’s verbonden aan een
natuurlijke partus zo veel als mogelijk te vermijden.
- Voordelen: minder neonatale sterfte bij geboorte (voor kalf is het een veilige manier om geboren
te worden), geplande keizersnede vroeg in de partus zorgt voor rustige dieren, geen of zeer weinig
contaminatie van de uterus, baarmoederwand meer relax en minder gevaar voor persen tijdens
keizersnede, relatief weinig problemen met ret sec en op veel bedrijven praktische installatie
- Let op! Te vroege keizersnede kan leiden tot te weinig stress bij het kalf en stress is wel nodig voor
atelectase bijvoorbeeld. Dus 2 problemen bij te vroege keizersnede: kalf kan niet goed op gang
komen en verhoogde kans op retentio secundinarum.
- Nadelen: BWB kunnen in >95% niet natuurlijk kalven, permanente bewaking nodig
(temperatuurmethode is hulp), soms te laat (dood kalf is geen opbrengst), herhaalde
keizersnedes geven meer kans op vergroeiingen en littekenweefsel, zware kalveren, abnormale
liggingen zijn lastig en inteelt + aangeboren afwijkingen.
, - Let op: de uterus hechten is cruciaal → zorgt voor verminderde kans op vergroeiingen en
voorkomt lekkage (en dus kans op peritonitis). Hierbij is het van belang dat men het hechtdraad
zo goed mogelijk wegstopt (alleen begin- en eindstreepje nog te zien), aangezien vreemd
materiaal leidt tot inflammatie wat dan weer kan leiden tot verklevingen.
- BWB bevat veel vlees maar weinig smaak aangezien ze weinig vet bevatten, is ideaal om in te
kruisen (vaak problemen zoals keizersnede en ADH problemen bij het pure ras)
- In praktijk vaak maximaal 2 keizersneden op BWB en daarna afvoeren.
- Niet iedere keizersnede is hetzelfde: rasverschillen, koe vs vaars (vaars is niet gewend om
aangebonden te staan), primipaar vs multipaar (soms verklevingen stomp openen om bij uterus
te komen)
Melkvee
- Voordeel keizersnede: geen, is altijd noodoplossing
- Nadelen: vaak al lang in de partus dus vermoeide koeien → meer kans op neerliggen, bij
herhaalde proefextracties → contaminatie groot, meer bloedingen, involutie baarmoeder gaat
moeilijker, grote vruchten, prenatale anoxie, meer sterfte kort na geboorte en meer gevaar voor
persen en gaan liggen tijdens keizersnede.
Moment van kalven
- Verwacht/onverwacht/overdracht
- Dode vrucht/late abortus + ligging: tijdstip van afsterven, uterusinvolutie, vaginaal ingetreden,
aanhoudend persen, gecontamineerd/emfysemateus/geïnfecteerd/gemarceerd, keuze staande
of liggende keizersnede
- Bij emfysemateuze vrucht: keizersnede of foetotomie. Keizersnede geeft altijd groot gevaar voor
contaminatie. Foetotomie is aangewezen methode indien voldoende ruimte vaginaal. Bij
voorkeur liggende keizersnede in de lies. Vochttherapie voor + tijdens keizersnede/foetotomie +
overvloedig spoelen om contaminatie te verminderen. Overlevingskans is afhankelijk van
algemene toestand: shock, septicemie, toxemie
VOLGG
- Verwondingen
- Ontsluiting : vulva gerelaxeerd? Vaginaal doorgankelijk? Hymen persistens? +/- torsie uterus?
- Ligging : VV (carpaalligging, schouderligging, teruggeslagen kop, alleen kop) of AV (beiderzijde
heupligging)
- Levend
- Grootte : indien relatief te groot (moeder te klein bekken), absoluut te groot kan ook. Ook bestaan
er erfelijke afwijkingen zoals spina bifida, dog kalf etc. Dood kalf: dode massa is moeilijker te
manipuleren.
Procedure keizersnede
- VOLLG
- Wassen – scheren – ontsmetten – anesthesie – finale
desinfectie
Wassen en scheren: tondeuse, gilette, iodiumzeep,
dettol en chloorhexidine
Desinfectie: ontsmettingsalcohol of iodiumtinctuur
- Uterusrelaxans (tocolyticum) = plantipart ,
soms/altijd/nooit
- Kleine epidurale: 2-5 mL procaïne 4% in de tussenruimte sacrum/eerste staartwervel of tussen 1 e
en 2e staartwervel. Nadeel: extra werk, meer risico op gaan liggen tijdens keizersnede en risico op
, blijvende verlamming (staart, achterhand). Voordeel: slappe staart, kan niet loskomen en
operatieveld bevuilen, dieren zijn rustiger, minder neiging tot persen, uterus makkelijker te
manipuleren en reponeren, minder gevaar voor plots persen tijdens extractie van kalf/onder
spanning komen van ligamentum lata, evt afscheuren van ligamentum latum en in slechtste
geval a. uterina en bij kantelen van baarmoeder minder pijngevoel door tractie op ligamenten (vnl
vaarzen minder de neiging om zich te laten vallen)
- Incisie:
Lengte: afhankelijk van de verwachte grootte van het kalf en pariteit en genezing voorgaande
keizersnede: per primam of per secundam: veel meer littekenweefsel en meer bloedingen
van collaterale bloedvaten
Bloedingen: kleine bloedingen en grote bloedingen afklemmen en afhechten (zeker bij derde
en vierde)
Vergroeiingen: pens aan peritoneum (stomp losmaken) en baarmoederwand aan pens en/of
peritoneum, grote problemen zeker in combinatie met andere complicaties (achterste
voorstelling, abnormale vrucht)
Mooie echte snede in curvatura major tussen de basissen van de karunkels en lang genoeg
(30-40 cm enkele cm caudaal van de laatste rib). Best met schaar onder vingercontrole.
Uterus opensnijden met bistouri geeft gevaar voor insnijden van vrucht, inscheuren altijd
loodrecht op insnede + uitgerafelde randen en meer gevaar voor lekkage, aansnijden
karunkels geeft bloedingen en extra werk, dwarse incisie absoluut vermijden.
Bloedingen uterus:
1. Spuitende bloedvaten → afklemmen met tang of afhechten
2. Diffuse bloedingen in de wand
3. Karunkels ingesneden
- Uterus:
Baarmoederwand: gerelaxeerd, geïnvolueerd, werking uterusrelaxans, vergroeiing
Ligging kalf: hoe meer manipuleren, hoe meer kans op irritatie en weefsels en ontstaan
vergroeiingen
Afgeknelde navel: rond rug van kalf, veroorzaakt oedeem van de placentaire weefsels,
baarmoeder gespannen ballon moeilijker te manipuleren en extra-abdominaal te halen
Dikte uteruswand: soms zeer dun of broos en soms oedemateus (vb bij torsie)
Meerlingdracht
- Sedativum: bij agressieve of onrustige dieren → 0.5cc xylazine
- Lokale anesthesie: verschillende technieken
Disposable materiaal
Product: procaïne +/- adrenaline
60-100 mL
Voldoende tijd tussen inspuiten en start OK
Deels IM en deels SC
- Extra-abdominaal halen van kalf:
Cruciaal moment: goede techniek noodzakelijk, zo weinig mogelijk manipulaties uitvoeren
Zo weinig mogelijk manipulaties uitvoeren in buikholte
Persen tijdens manipulaties en extractiepogingen is gevaarlijk, onmiddellijk stoppen en alles
intra-abdominaal houden
Tijdens extractie kan uteruswand gekneld geraken tussen wondrand en kalf, vnl door plots
hevig persen: afscheuren karunkel, inscheuren van uteruswand en afscheuren van
ligamentum latum en ruptuur van a. uterina = acute verbloeding van de koe. Stoppen met
trekken wanneer de achterhand van het kalf geboren is, met (linker)hand wordt de navel een
10 cm van de basis vastgegrepen, terwijl dit hand de navel stevig vasthoudt wordt met de
andere hand de amnionschede van de navel naar het kalf toe getrokken.
, - Antibiotica: benzylpenicilline tegenwoordig alleen IM in hals (NIET meer intra peritoneaal), tussen
de 15 en 60 minuten voor de aanvang van de keizersnede
- Hechten: resorbeerbaar synthestisch materiaal (minder
inflammatie itt natuurlijk materiaal) , ronde naald
atraumatischer en minder kans op lekken (de rest wel
hechten met snijdende naald), 1 baarmoedertang (of 2 of
geen), een baarmoedertang proximaal en 1 distaal van
insnede vergemakkelijkt het hechten bij gecompliceerde
gevallen. Soorten hechtingen: gewijzigde cushing,
doorlopend, doorlopende lembert, matrashechting, 1
laag of 2 lagen, inverterend (niet penetrerend), afhechten
van de wondranden, combi van verschillende
hechtpatronen. Gezonde wondranden tegen elkaar
hechten desnoods meer inverteren. NOOIT afvegen met
steriel gaasverband: gevaar voor irritatie van serosa en
meer kans op vorming van adhesies.
Synthetisch materiaal resorbeert via hydrolyse →
minder reactie.
- Oxytocine: baarmoedercontractie post operatie, is niet standaard nodig maar wel als je van
tevoren planipart hebt gebruikt.
- Lagen hechten:
Musculus transversus abdominis + peritoneum in 1 laag → onderaan beginnen, daling
emfyseemvorming door peritoneum goed te hechten
Musculus obliquus internus abdominis hechten → om de 2 steken de onderliggende
spierlaag meenemen om seroma vorming te vermijden
Musculus obliquus externus abdominis hechten → zelfde als internus, met doorlopende
hechting.
Subcutis hechten met matras hechting → distaal beginnen en voorkomt wondzwelling
voornamelijk onderaan.
Huid hechten met doorlopende hechting met achterhalen en proximaal starten, vermijd SC
emfyseem
Goede appositie, geen holle ruimte tussen de lagen, kleine spaties tussen de hechtingen
Kwaliteit hechtmateriaal bepalend voor littekenvorming: resorbeerbaar materiaal geeft veel
minder reactie dan niet resorbeerbaar materiaal.
- Nabehandelen: NSAIDs, vasten 24 uur na keizersnede → preventie vergroeiingen, huisvesting:
opvolgen gezondheid → controle afkomen nageboorte, temp, eetlust en beperken beweging.
- Complicaties na keizersnede: wondinfectie, teveel slaan tijdens keizersnede → meer kans op
contaminatie → wondinfectie, peritonitis, metritis, koorts, sterfte, ret sec en slechte algemene
conditie
- Naar buiten halen van de baarmoeder is in 26% van de gevallen het moeilijkste stuk van de
operatie → veroorzaakt soms vervelende scheuren in de baarmoederwand. Risicofactoren:
dierenarts, aanwezigheid vergroeiingen, sedatie met xylazine, plots persen van de koe tijdens
manipuleren uterus.
Nageboorteproblemen
- Minder nageboorteproblemen: vooraf toedienen xylazine, allantoïs gebroken >120 min voor de
operatie, kalf onmiddellijk verwijderd na keizersnede
- Meer nageboorteproblemen: uitvoeren (proef) extractie, geboorte dood kalf, operatie op liggend
dier
de nutsdieren I
Voortplanting herkauwers – prof Opsomer
Keizersnede bij het rund – prof Opsomer
Anamnese niet vorderende partus:
- Bedrijf, veehouder, tijdstip, omstandigheden, ras, incrichting
- Uitgeteld, abortus, overdracht
- Verwachte kalving, onverwachte kalving, geplande kalving (temp)
- BWB/kruising/melkvee/embryo
- Proefextractie/noodoplossing
- Duur van de partus: kort/lang/zeer lang
Reden voor keizersnede: overleving kalf!! (is namelijk bron van inkomsten)
- Verschil normale partus en partus BWB: bij BWB zo snel mogelijk ingrijpen voordat alles
bedoezeld is. Bij BWB is keizersnede de ‘standaard’. Keizersnede bij Holstein daarentegen is
‘laatste redmiddel’: vaak zijn er al veel andere manieren geprobeerd waardoor er ook al veel
kiemen in de koe zijn ingebracht.
- Keizersnede in vroeg stadium kan de overlevingskans van kalf en moeder doen toenemen en
wordt beter verdragen door BWB ras.
Keizersnede discussie:
- Beïnvloeding dierenwelzijn: perinatale sterfte kalf en pijn bij moeder (uit onderzoek: weinig
verschil met normale partus pijn)
- Vooral esthetische bezwaren: ras creëren dat zich niet meer kan voortplanten zonder
tussenkomst van de mens.
Keizersnede BWB
- In vele gevallen: elective caesarean section = keizersnede die wordt uitgevoerd in optimale
omstandigheden, goed gecontroleerde omstandigheden teneinde risico’s verbonden aan een
natuurlijke partus zo veel als mogelijk te vermijden.
- Voordelen: minder neonatale sterfte bij geboorte (voor kalf is het een veilige manier om geboren
te worden), geplande keizersnede vroeg in de partus zorgt voor rustige dieren, geen of zeer weinig
contaminatie van de uterus, baarmoederwand meer relax en minder gevaar voor persen tijdens
keizersnede, relatief weinig problemen met ret sec en op veel bedrijven praktische installatie
- Let op! Te vroege keizersnede kan leiden tot te weinig stress bij het kalf en stress is wel nodig voor
atelectase bijvoorbeeld. Dus 2 problemen bij te vroege keizersnede: kalf kan niet goed op gang
komen en verhoogde kans op retentio secundinarum.
- Nadelen: BWB kunnen in >95% niet natuurlijk kalven, permanente bewaking nodig
(temperatuurmethode is hulp), soms te laat (dood kalf is geen opbrengst), herhaalde
keizersnedes geven meer kans op vergroeiingen en littekenweefsel, zware kalveren, abnormale
liggingen zijn lastig en inteelt + aangeboren afwijkingen.
, - Let op: de uterus hechten is cruciaal → zorgt voor verminderde kans op vergroeiingen en
voorkomt lekkage (en dus kans op peritonitis). Hierbij is het van belang dat men het hechtdraad
zo goed mogelijk wegstopt (alleen begin- en eindstreepje nog te zien), aangezien vreemd
materiaal leidt tot inflammatie wat dan weer kan leiden tot verklevingen.
- BWB bevat veel vlees maar weinig smaak aangezien ze weinig vet bevatten, is ideaal om in te
kruisen (vaak problemen zoals keizersnede en ADH problemen bij het pure ras)
- In praktijk vaak maximaal 2 keizersneden op BWB en daarna afvoeren.
- Niet iedere keizersnede is hetzelfde: rasverschillen, koe vs vaars (vaars is niet gewend om
aangebonden te staan), primipaar vs multipaar (soms verklevingen stomp openen om bij uterus
te komen)
Melkvee
- Voordeel keizersnede: geen, is altijd noodoplossing
- Nadelen: vaak al lang in de partus dus vermoeide koeien → meer kans op neerliggen, bij
herhaalde proefextracties → contaminatie groot, meer bloedingen, involutie baarmoeder gaat
moeilijker, grote vruchten, prenatale anoxie, meer sterfte kort na geboorte en meer gevaar voor
persen en gaan liggen tijdens keizersnede.
Moment van kalven
- Verwacht/onverwacht/overdracht
- Dode vrucht/late abortus + ligging: tijdstip van afsterven, uterusinvolutie, vaginaal ingetreden,
aanhoudend persen, gecontamineerd/emfysemateus/geïnfecteerd/gemarceerd, keuze staande
of liggende keizersnede
- Bij emfysemateuze vrucht: keizersnede of foetotomie. Keizersnede geeft altijd groot gevaar voor
contaminatie. Foetotomie is aangewezen methode indien voldoende ruimte vaginaal. Bij
voorkeur liggende keizersnede in de lies. Vochttherapie voor + tijdens keizersnede/foetotomie +
overvloedig spoelen om contaminatie te verminderen. Overlevingskans is afhankelijk van
algemene toestand: shock, septicemie, toxemie
VOLGG
- Verwondingen
- Ontsluiting : vulva gerelaxeerd? Vaginaal doorgankelijk? Hymen persistens? +/- torsie uterus?
- Ligging : VV (carpaalligging, schouderligging, teruggeslagen kop, alleen kop) of AV (beiderzijde
heupligging)
- Levend
- Grootte : indien relatief te groot (moeder te klein bekken), absoluut te groot kan ook. Ook bestaan
er erfelijke afwijkingen zoals spina bifida, dog kalf etc. Dood kalf: dode massa is moeilijker te
manipuleren.
Procedure keizersnede
- VOLLG
- Wassen – scheren – ontsmetten – anesthesie – finale
desinfectie
Wassen en scheren: tondeuse, gilette, iodiumzeep,
dettol en chloorhexidine
Desinfectie: ontsmettingsalcohol of iodiumtinctuur
- Uterusrelaxans (tocolyticum) = plantipart ,
soms/altijd/nooit
- Kleine epidurale: 2-5 mL procaïne 4% in de tussenruimte sacrum/eerste staartwervel of tussen 1 e
en 2e staartwervel. Nadeel: extra werk, meer risico op gaan liggen tijdens keizersnede en risico op
, blijvende verlamming (staart, achterhand). Voordeel: slappe staart, kan niet loskomen en
operatieveld bevuilen, dieren zijn rustiger, minder neiging tot persen, uterus makkelijker te
manipuleren en reponeren, minder gevaar voor plots persen tijdens extractie van kalf/onder
spanning komen van ligamentum lata, evt afscheuren van ligamentum latum en in slechtste
geval a. uterina en bij kantelen van baarmoeder minder pijngevoel door tractie op ligamenten (vnl
vaarzen minder de neiging om zich te laten vallen)
- Incisie:
Lengte: afhankelijk van de verwachte grootte van het kalf en pariteit en genezing voorgaande
keizersnede: per primam of per secundam: veel meer littekenweefsel en meer bloedingen
van collaterale bloedvaten
Bloedingen: kleine bloedingen en grote bloedingen afklemmen en afhechten (zeker bij derde
en vierde)
Vergroeiingen: pens aan peritoneum (stomp losmaken) en baarmoederwand aan pens en/of
peritoneum, grote problemen zeker in combinatie met andere complicaties (achterste
voorstelling, abnormale vrucht)
Mooie echte snede in curvatura major tussen de basissen van de karunkels en lang genoeg
(30-40 cm enkele cm caudaal van de laatste rib). Best met schaar onder vingercontrole.
Uterus opensnijden met bistouri geeft gevaar voor insnijden van vrucht, inscheuren altijd
loodrecht op insnede + uitgerafelde randen en meer gevaar voor lekkage, aansnijden
karunkels geeft bloedingen en extra werk, dwarse incisie absoluut vermijden.
Bloedingen uterus:
1. Spuitende bloedvaten → afklemmen met tang of afhechten
2. Diffuse bloedingen in de wand
3. Karunkels ingesneden
- Uterus:
Baarmoederwand: gerelaxeerd, geïnvolueerd, werking uterusrelaxans, vergroeiing
Ligging kalf: hoe meer manipuleren, hoe meer kans op irritatie en weefsels en ontstaan
vergroeiingen
Afgeknelde navel: rond rug van kalf, veroorzaakt oedeem van de placentaire weefsels,
baarmoeder gespannen ballon moeilijker te manipuleren en extra-abdominaal te halen
Dikte uteruswand: soms zeer dun of broos en soms oedemateus (vb bij torsie)
Meerlingdracht
- Sedativum: bij agressieve of onrustige dieren → 0.5cc xylazine
- Lokale anesthesie: verschillende technieken
Disposable materiaal
Product: procaïne +/- adrenaline
60-100 mL
Voldoende tijd tussen inspuiten en start OK
Deels IM en deels SC
- Extra-abdominaal halen van kalf:
Cruciaal moment: goede techniek noodzakelijk, zo weinig mogelijk manipulaties uitvoeren
Zo weinig mogelijk manipulaties uitvoeren in buikholte
Persen tijdens manipulaties en extractiepogingen is gevaarlijk, onmiddellijk stoppen en alles
intra-abdominaal houden
Tijdens extractie kan uteruswand gekneld geraken tussen wondrand en kalf, vnl door plots
hevig persen: afscheuren karunkel, inscheuren van uteruswand en afscheuren van
ligamentum latum en ruptuur van a. uterina = acute verbloeding van de koe. Stoppen met
trekken wanneer de achterhand van het kalf geboren is, met (linker)hand wordt de navel een
10 cm van de basis vastgegrepen, terwijl dit hand de navel stevig vasthoudt wordt met de
andere hand de amnionschede van de navel naar het kalf toe getrokken.
, - Antibiotica: benzylpenicilline tegenwoordig alleen IM in hals (NIET meer intra peritoneaal), tussen
de 15 en 60 minuten voor de aanvang van de keizersnede
- Hechten: resorbeerbaar synthestisch materiaal (minder
inflammatie itt natuurlijk materiaal) , ronde naald
atraumatischer en minder kans op lekken (de rest wel
hechten met snijdende naald), 1 baarmoedertang (of 2 of
geen), een baarmoedertang proximaal en 1 distaal van
insnede vergemakkelijkt het hechten bij gecompliceerde
gevallen. Soorten hechtingen: gewijzigde cushing,
doorlopend, doorlopende lembert, matrashechting, 1
laag of 2 lagen, inverterend (niet penetrerend), afhechten
van de wondranden, combi van verschillende
hechtpatronen. Gezonde wondranden tegen elkaar
hechten desnoods meer inverteren. NOOIT afvegen met
steriel gaasverband: gevaar voor irritatie van serosa en
meer kans op vorming van adhesies.
Synthetisch materiaal resorbeert via hydrolyse →
minder reactie.
- Oxytocine: baarmoedercontractie post operatie, is niet standaard nodig maar wel als je van
tevoren planipart hebt gebruikt.
- Lagen hechten:
Musculus transversus abdominis + peritoneum in 1 laag → onderaan beginnen, daling
emfyseemvorming door peritoneum goed te hechten
Musculus obliquus internus abdominis hechten → om de 2 steken de onderliggende
spierlaag meenemen om seroma vorming te vermijden
Musculus obliquus externus abdominis hechten → zelfde als internus, met doorlopende
hechting.
Subcutis hechten met matras hechting → distaal beginnen en voorkomt wondzwelling
voornamelijk onderaan.
Huid hechten met doorlopende hechting met achterhalen en proximaal starten, vermijd SC
emfyseem
Goede appositie, geen holle ruimte tussen de lagen, kleine spaties tussen de hechtingen
Kwaliteit hechtmateriaal bepalend voor littekenvorming: resorbeerbaar materiaal geeft veel
minder reactie dan niet resorbeerbaar materiaal.
- Nabehandelen: NSAIDs, vasten 24 uur na keizersnede → preventie vergroeiingen, huisvesting:
opvolgen gezondheid → controle afkomen nageboorte, temp, eetlust en beperken beweging.
- Complicaties na keizersnede: wondinfectie, teveel slaan tijdens keizersnede → meer kans op
contaminatie → wondinfectie, peritonitis, metritis, koorts, sterfte, ret sec en slechte algemene
conditie
- Naar buiten halen van de baarmoeder is in 26% van de gevallen het moeilijkste stuk van de
operatie → veroorzaakt soms vervelende scheuren in de baarmoederwand. Risicofactoren:
dierenarts, aanwezigheid vergroeiingen, sedatie met xylazine, plots persen van de koe tijdens
manipuleren uterus.
Nageboorteproblemen
- Minder nageboorteproblemen: vooraf toedienen xylazine, allantoïs gebroken >120 min voor de
operatie, kalf onmiddellijk verwijderd na keizersnede
- Meer nageboorteproblemen: uitvoeren (proef) extractie, geboorte dood kalf, operatie op liggend
dier
