INHOUD
Inleiding: neuropsychologische revalidatie ............................................................................................9
1. neuropsychologische revalidatie: doel, aanpak en klinische betekenis .......................................... 10
1.1 geschiedenis van de neuropsychologische revalidatie ............................................................. 10
1.2 een dynamisch proces ........................................................................................................... 10
1.3 een holistische benadering .................................................................................................... 10
1.4 een transdisciplinaire aanpak als streven ............................................................................... 10
1.5 klinische en maatschappelijke relevantie ................................................................................ 11
2. herstel na hersenletsel: mechanismen en verklarende modellen ................................................... 11
2.1 neuroplasticiteit: de basis van herstel en aanpassing .............................................................. 11
2.1.1 spontaan herstel en compensatie .................................................................................... 11
2.1.2 training-geïnduceerd herstel: ervaringsafhankelijke plasticiteit .......................................... 12
2.2 factoren die herstel beïnvloeden ............................................................................................ 12
2.3 functioneren in context: het ICF-model als revalidatiekader ..................................................... 13
3. van functietraining tot participatie: interventiestrategieën in de praktijk ......................................... 14
3.1 functietraining: herstelgerichte cognitieve oefening ................................................................. 14
3.2 vaardigheids- en strategietraining: effectief leren omgaan met beperkingen.............................. 15
3.2.1 vaardigheidstraining ........................................................................................................ 15
3.2.2 strategietraining .............................................................................................................. 15
3.3 omgevingsaanpassingen: structuur en ondersteuning voor het dagelijks functioneren .............. 16
3.4 psycho-educatie en emotionele verwerking: inzicht, acceptatie en veerkracht .......................... 16
4. diagnostiek als leidraad: van klinisch inzicht tot doelgerichte behandeling in neuropsychologische
revalidatie ...................................................................................................................................... 17
4.1 van meting naar inzicht: een holistische diagnostische inventarisatie ....................................... 17
4.2 van inzicht naar actie: behandelplanning ................................................................................ 17
4.2.1 Volledige behandelproces – Barbara Wilson ..................................................................... 19
mogelijke nadelen van een behandelplan .............................................................................. 20
4.2.2 behandelplan: methodenset (interdisciplinaire cognitieve behandeling) ............................ 21
4.3 van actie naar resultaat: evaluatie van een behandeling .......................................................... 24
4.3.1 manieren om een behandeling te evalueren ...................................................................... 25
ABAB single case design ....................................................................................................... 25
multiple baseline design....................................................................................................... 26
across behaviours ............................................................................................................ 26
across setting................................................................................................................... 26
across subjects ................................................................................................................ 27
voorbeeld......................................................................................................................... 27
1
, ongecontroleerde interventiestudie ...................................................................................... 28
randomized clinical trail (RCT) .............................................................................................. 28
single case experimental design (SCED) ................................................................................ 29
enkele aandachtspunten ...................................................................................................... 30
5. evidence-based werken: kiezen en verantwoorden van interventies ............................................... 30
6. technologie en innovatie in revalidatie: kansen voor de toekomst .................................................. 31
6.1 digitale hulpmiddelen: van apps tot wearables ........................................................................ 31
6.2 virtual reality: oefenen in gesimuleerde omgeving .................................................................... 32
6.3 neuromodulatie: experimentele en potentieel veelbelovend .................................................... 32
6.4 neurofeedback: hersenactiviteit meten in real-life ................................................................... 32
6.5 artificiële intelligentie en gepersonaliseerde revalidatie ........................................................... 32
6.6 samenvatting: technologie als ondersteuning, niet als vervanging ............................................ 33
7. slotbeschouwing: samen werken aan herstel en participatie ......................................................... 33
Werkcollege 1: aandachtsproblemen en mentale traagheid ................................................................. 34
Hoofdstuk 7.5 – revalidatie .............................................................................................................. 34
5.1 psycho-educatie ................................................................................................................... 35
5.2 functietraining ....................................................................................................................... 36
5.3 strategietraining .................................................................................................................... 37
5.3.1 interne strategieën .......................................................................................................... 37
5.3.2 externe strategieën ......................................................................................................... 38
5.4 aanpassingen aan de omgeving .............................................................................................. 38
5.5 mindfulness .......................................................................................................................... 38
5.6 neurofeedback en niet-invasieve hersenstimulatie .................................................................. 39
5.7 farmacologische behandeling ................................................................................................ 39
Casus ............................................................................................................................................ 39
Workshop 1 .................................................................................................................................... 44
Diagnostiek ................................................................................................................................ 44
Casus Albert ............................................................................................................................... 44
Extra uitleg vraag 1 ................................................................................................................... 44
Extra uitleg vraag 2 ................................................................................................................... 45
Aandacht ............................................................................................................................. 45
Informatieverwerkingssnelheid/mentale snelheid .................................................................. 47
Voor- en nadelen van verschillende trainingen ....................................................................... 49
Verschillende fase in revalidatie ........................................................................................... 49
Werkcollege 2: geheugenstoornissen .................................................................................................. 50
Hoofdstuk 8.5 – therapeutische mogelijkheden ................................................................................ 50
5.1 compensatiestrategieën ........................................................................................................ 51
2
, 5.2 multimodale trainingen .......................................................................................................... 53
5.3 interventies met behulp van technologie ................................................................................. 53
Casus ............................................................................................................................................ 54
Workshop 2 .................................................................................................................................... 58
Herhaling leerstof ....................................................................................................................... 58
Extra uitleg vraag 1 ...................................................................................................................... 59
Extra uitleg vraag 2 ...................................................................................................................... 60
Extra uitleg vraag 3 ...................................................................................................................... 60
Extra vragen ................................................................................................................................ 61
Werkcolege 3: stoornissen in de executieve functies ............................................................................ 63
Hoofdstuk 9.6 – therapeutische mogelijkheden ................................................................................ 63
6.1 INCOG-aanbevelingen ........................................................................................................... 63
6.2 functietraining ....................................................................................................................... 64
6.3 strategietraining .................................................................................................................... 64
6.3.1 goal management training ............................................................................................... 65
6.3.2 problem solving training .................................................................................................. 65
6.3.3 omgaan met tijdsdruk ...................................................................................................... 65
6.3.4 WSTC-methode .............................................................................................................. 65
6.3.5 breinbreker werkschema ................................................................................................. 66
6.3.6 frontomix – werkboek executieve functiestoornissen ......................................................... 66
6.3.7 niet rennen maar plannen ................................................................................................ 66
6.4 programma’s die training en psycho-educatie combineren ...................................................... 67
6.4.1 strategietraining voor executieve beperkingen .................................................................. 67
6.4.2 behandeling van het dysexecutief syndroom ..................................................................... 67
6.5 gedragsmatige en emotionele moeilijkheden aanpakken ......................................................... 68
6.5.1 apathie ........................................................................................................................... 68
6.5.2 impulsiviteit (agressie/agitatie) ........................................................................................ 68
6.6 gebruik van meditatie/yoga/mindfulness ................................................................................ 68
6.7 neurofeedback training (NFT) ................................................................................................. 69
6.8 het gebruik van niet-invasieve neurostimulatie ........................................................................ 69
6.8.1 transcraniële direct current stimulatie (tDCS) ................................................................... 69
6.8.2 transcutane nervus vagus stimulatie (tNVS) ...................................................................... 70
6.8.3 repetitieve transcraniële magnetische stimulatie (rTMS) .................................................... 70
Casus ............................................................................................................................................ 70
Workshop 3 .................................................................................................................................... 74
Koude executieve functies – herhaling leerstof ............................................................................. 74
Extra uitleg stap 1........................................................................................................................ 76
3
, Extra uitleg stap 2........................................................................................................................ 77
Gedragsmatige en emotionele moeilijkheden ............................................................................... 77
Werkcollege 4: hemispatiaal neglect ................................................................................................... 80
Hoofdstuk 13.5 – therapeutische mogelijkheden .............................................................................. 80
5.1 psycho-educatie ................................................................................................................... 80
5.2 top-downbenaderingen ......................................................................................................... 81
5.2.1 visuele scanning ............................................................................................................. 81
5.2.2 verhogen van arousal ...................................................................................................... 81
5.3 bottom-upbenaderingen ........................................................................................................ 81
5.3.1 sensorische stimulatie .................................................................................................... 81
5.3.2 afdekken van het oog ipsilateraal aan het letsel ................................................................ 82
5.3.3 vibratie van de nekspieren ............................................................................................... 82
5.3.4 prisma-adaptatie ............................................................................................................ 82
5.3.5 spiegeltherapie ............................................................................................................... 83
5.3.6 activatie van de ledematen contralateraal aan het letsel ................................................... 83
5.4 farmacologische benaderingen .............................................................................................. 83
5.5 nieuwe benaderingen ............................................................................................................ 83
5.5.1 niet-invasieve hersenstimulatie ....................................................................................... 83
5.5.2 virtuele realiteit ............................................................................................................... 84
Casus ............................................................................................................................................ 85
Workshop 4 .................................................................................................................................... 87
Herhaling leerstof ....................................................................................................................... 87
Verstoorde hemisferische balans ............................................................................................. 87
Top-down benadering .............................................................................................................. 87
Bottom-up benadering ............................................................................................................. 87
Andere technieken .................................................................................................................. 89
Extra uitleg vraag 1 ...................................................................................................................... 89
Extra uitleg vraag 2 ...................................................................................................................... 90
Extra vragen ................................................................................................................................ 90
Werkcollege 5: vermoeidheid en prikkelgevoeligheid ........................................................................... 92
Hoofdstuk 15.8 – therapeutische mogelijkheden .............................................................................. 92
Hoofdstuk 16.5 – therapautische mogelijkheden .............................................................................. 93
5.1 behandeling van ervaren vermoeidheid ................................................................................... 94
5.1.1 inspanningsprogramma’s ................................................................................................ 94
5.1.2 energiemanagement ....................................................................................................... 94
5.1.3 cognitieve gedragstherapie .............................................................................................. 94
5.1.4 mindfulness .................................................................................................................... 95
4
, 5.1.5 psycho-educatie ............................................................................................................. 95
5.2 behandeling van vermoeibaarheid .......................................................................................... 96
Casus ............................................................................................................................................ 97
Workshop 5 .................................................................................................................................... 99
Herhaling leerstof ....................................................................................................................... 99
Vermoeidheid ......................................................................................................................... 99
behandeling van vermoeidheid ........................................................................................... 100
Behandeling van vermoeibaarheid ...................................................................................... 102
rol neuropsycholoog .......................................................................................................... 102
prikkelgevoeligheid ................................................................................................................ 102
Behandeling ...................................................................................................................... 102
Extra uitleg vraag 1 .................................................................................................................... 103
Extra uitleg vraag 2 .................................................................................................................... 104
Extra uitleg vraag 3 .................................................................................................................... 105
Extra vragen .............................................................................................................................. 105
Handige protocollen ................................................................................................................. 106
Participatie na NAH: rijden en werk ................................................................................................... 107
Waarom deze thema’s? ................................................................................................................ 107
Casusoefening: zelfde stoornis, andere uitkomst? ......................................................................... 107
Rijgeschiktheid ............................................................................................................................. 108
Mag ik nog rijden? ..................................................................................................................... 108
Wanneer vinden we iemand eigenlijk ‘goed genoeg’ om te rijden? ................................................ 108
Rijvaardigheid versus rijgeschiktheid ...................................................................................... 108
Wetgevende achtergrond ....................................................................................................... 108
Rijgeschiktheidsevaluatie ...................................................................................................... 109
Attest met voorwaarden en beperkingen ................................................................................. 110
Rijgeschiktheidscentrum: centrum voor rijgeschiktheid en voertuigaanpassingen (CARA) ......... 111
Multidisciplinaire aanpak ....................................................................................................... 113
Vertaling cognitieve functies naar rijtaak ............................................................................. 114
Neuropsycholoog in buitenlandse rijgeschiktheidsprocedures .................................................... 116
Besluit...................................................................................................................................... 116
Arbeidsre-integratie (RTW) ............................................................................................................ 117
Wanneer vinden we werkhervatting geslaagd? ............................................................................ 117
Waarom werkhervatting zo centraal is ........................................................................................ 117
Return to work (RTW) ................................................................................................................. 117
Casusoefening: zelfde stoornis, andere uitkomst? ...................................................................... 117
Impact van NAH gevolgen op RTW.............................................................................................. 118
5
, Cognitieve gevolgen............................................................................................................... 118
Vermoeidheid ....................................................................................................................... 119
Stemmings-/gedragsproblemen ............................................................................................. 119
Fysieke gevolgen ................................................................................................................... 119
Epilepsie ............................................................................................................................... 119
Voorspellende factoren ............................................................................................................. 119
Functies en anatomische eigenschappen ............................................................................... 120
Activiteiten en participatie ..................................................................................................... 120
Persoonlijke factoren ............................................................................................................. 120
Externe factoren .................................................................................................................... 120
Arbeidsrevalidatie ..................................................................................................................... 121
Timing: vroeg aandacht besteden aan werk ............................................................................. 122
Actoren betrokken bij arbeidsre-integratie .............................................................................. 122
Stappenplan AR .................................................................................................................... 123
Identificatie van werkgerichte hulpvraag: ............................................................................. 123
Bepaling van ‘afstand’ tot werk ........................................................................................... 124
Verkleinen van ‘afstand’ tot werk ........................................................................................ 124
Re-integratie op werkvloer : re-integratie-advies als resultaat van AR .................................... 125
Duurzame opvolging .......................................................................................................... 126
Uitdagingen voor duurzame tewerkstelling ....................................................................... 126
Concrete signalen of knipperlichten die duiden op dreigende uitval ................................... 126
Terugvalpreventieplan .................................................................................................... 127
Langdurige opvolging ...................................................................................................... 127
Casusoefening: zelfde stoornis, andere uitkomst? ......................................................................... 127
Verminderd ziekte-inzicht bij NAH ..................................................................................................... 129
Verminderd ziekte-inzicht: oorzaken en gevolgen ........................................................................... 129
Diagnostiek en therapeutische mogelijkheden ............................................................................... 131
VZK methode: voorbijgangers, zoekers en klanten: herkennen en handelen ..................................... 132
Hoofdstuk 22: verminderd ziekte-inzicht na niet-aangeboren hersenletsel ....................................... 134
Prevalentie ............................................................................................................................... 134
Manifestaties van anosognosie .................................................................................................. 135
Anosognosie versus pscyhologische ontkenning ........................................................................ 136
Theoretische modellen.............................................................................................................. 137
Klassieke modellen ............................................................................................................... 137
Het voorspellende brein en anosognosie ................................................................................ 139
Predictive processing theorie .............................................................................................. 139
Niet of onvoldoende verwerken van predictiefouten ............................................................. 141
6
, Laesies in het brein ......................................................................................................... 141
Aandachtsdeficiëntie ...................................................................................................... 142
Emotionele processen .................................................................................................... 142
Verstoorde neurotransmissie .......................................................................................... 142
Verstoorde leerprocessen ............................................................................................... 143
Relevantie van de predictiefouten ................................................................................... 143
Beïnvloedende factoren .................................................................................................. 143
Betrokken hersenstructuren en -netwerken ................................................................................ 144
Diagnostiek .............................................................................................................................. 146
Patiëntgerapporteerde vragenlijsten ....................................................................................... 146
Klinische inschatting ............................................................................................................. 147
Discrepanties (proxy-zelf) ...................................................................................................... 147
Predicted Performance .......................................................................................................... 148
Therapeutische mogelijkheden .................................................................................................. 148
Overzicht van behandelmodellen ........................................................................................... 149
Aanbevelingen voor behandeling ............................................................................................ 149
Ondersteunen van het leerproces ....................................................................................... 149
Deelname aan activiteiten .................................................................................................. 150
Wijze van interageren ......................................................................................................... 151
Vaardigheidstraining .......................................................................................................... 151
Context en socioculturele achtergrond ............................................................................... 152
Medicamenteuze behandeling ............................................................................................... 152
Belang van het systeem ......................................................................................................... 152
Behandeling van motorische problemen ........................................................................................... 153
Neurologische aandoeningen........................................................................................................ 153
Beweging .................................................................................................................................. 153
Motorische problemen en het ICF model ....................................................................................... 153
Motorische problemen .............................................................................................................. 153
Het ICF model .......................................................................................................................... 154
Illustratie videos ....................................................................................................................... 155
Motorische behandeling ............................................................................................................... 156
Studie: motor rehabilitation after stroke: ESO consensus-based definition and guiding framework 156
Studie: functional and motor outcome 5 years after stroke .......................................................... 157
Van praktijk naar theorie ............................................................................................................ 158
CIMT ..................................................................................................................................... 158
Interprofessionele samenwerking ................................................................................................. 159
7
, Literatuur: Motor rehabilitation after stroke: European Stroke Organisation (ESO) consensus-based
definition and guiding framework................................................................................................... 160
introduction.............................................................................................................................. 160
Development of a consensus-based definition of motor rehabilitation after stroke ....................... 160
Box 1: glossary and definitions ................................................................................................... 161
Box 2: agreed, expert-based definition of motor rehabilition after strok ........................................ 161
Motor rehabilitation after stroke framework ................................................................................ 162
Overarching concept: The International Classification of Functioning, Disability and Health ...... 162
Motor recovery ...................................................................................................................... 163
Assessment of motor function and activity.............................................................................. 165
Motor rehabilitation interventions ........................................................................................... 166
Discussion and conclusion .................................................................................................... 167
Revalideren in Pulderbos .................................................................................................................. 169
Pulderbos .................................................................................................................................... 169
Kinderen en jongeren als doelgroep ............................................................................................... 170
prognose en verloop van herstel ................................................................................................ 170
Invloed op behandeling: bepalen van doelen .............................................................................. 171
Modules NAH: rol psycholoog ....................................................................................................... 171
Module diagnostiek: wat is het? ................................................................................................. 172
Module neuropsychologische revalidatie ................................................................................... 172
Primaire en secundaire gevolgen ............................................................................................ 173
Neuropsychologische behandeling in ICF-model .................................................................... 173
Module neurorevalidatie voor kind met verminderd bewustzijn .................................................... 174
Verminderd bewustzijn .......................................................................................................... 174
Revalidatieaspecten uitlokken ............................................................................................... 174
Module intensieve interdisciplinaire revalidatie .......................................................................... 175
8
,NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
INLEIDING: NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
Dit hoofdstuk bevat hoorcollege 1, hoorcollege 2 en hoofdstuk 5 van het boek ‘klinisch neuropsychologie’
Neuropsychologische revalidatie = behandelvorm die zich richt op het optimaliseren van het functioneren
en de levenskwaliteit van mensen met cognitieve, emotionele en gedragsmatige beperkingen als gevolg
van een neurologische aandoening
Begrippenkader:
• Neuropsychologische revalidatie
o Inzoomen op verschillende gebieden: psychosociaal, gedragsmatig, emotioneel,
cognitief (maar dus niet enkel cognitief)
o Patiënt, familie, mantelzorger betrekken in behandelproces
• Cognitieve revalidatie: reeks van interventies, een aantal cognitieve functies trachten te
verbeteren
o Enkel als patiënt inzicht heeft in cognitieve disfuncties
▪ Bv. anosognosie bij hemispatiaal neglect → belang psycho-educatie
o Bv. patiënt heeft geheugenstoornis maar verbetert niet zoals we zouden willen →
omgevingsaanpassingen zodat ze hier mee omkunnen gaan (agenda bijhouden,
smartphone op bepaalde manier instellen, …)
• Cognitieve training: werken op cognitieve functies op zich, taak geven waar je heel specifieke
cognitieve functies gaat aanscherpen
Begrippenkader is heel belangrijk, zeker als je samenwerkt met andere disciplines
9
, 1. NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE: DOEL, AANPAK EN KLINISCHE BETEKENIS
1.1 GESCHIEDENIS VAN DE NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
Wortels:
• Oude Egypte: kennis verzamelen over hersenstructuren en experimenteren met ingrepen
• Aristoteles remde vooruitgang door cognitieve functies in hart te situeren
• Vesalius, Wilis, Wernicke en Broca legden fundamenten voor moderne inzichten
Functionele benadering:
• Eerste wereldoorlog: Goldstein en Poppelreuter
o Soldaten met hersenschade begeleiden → functies herwinnen en aanpassen
o Basis dynamisch en mensgericht denken over herstel
• Tweede wereldoorlog: Luria
o Cognitieve stoornissen systematisch in verband brengen met plaats van hersenletsel
o Basis cognitieve revalidatie
• 1970: Ben-Yishay
o Ontwikkeling integratieve revalidatieprogramma’s: cognitieve training, psychologische
ondersteuning, gezinsbegeleiding
o Basis biopsychosociale benadering
o Wilson, Prigatano, Diller: holistische behandelmodellen
Verandering organisatie zorg:
• Monodisciplinair → multidisciplinair
• Basis 3 pijlers (dynamisch proces, holistisch, transdisciplinair)
1.2 EEN DYNAMISCH PROCES
• Behandeling voortdurend afgestemd op veranderende doelen, mogelijkheden en behoeften
o Intensiteit en inhoud zijn afhankelijk van fase van herstel
• Patiënt, mantelzorgers en andere betrokkenen nemen actieve rol op
• Proces is uniek en flexibel
1.3 EEN HOLISTISCHE BENADERING
• Mens niet gereduceerd tot stoornis maar benaderd in geheel (lichamelijk, cognitief, emotioneel
en sociaal)
• Directe (bv. geheugenstoornissen) en indirecte (bv. verlies autonomie) gevolgen van aandoening
worden systematisch aangepakt
• Rekening houden met bevorderende en belemmerende factoren die premorbide aanwezig zijn
1.4 EEN TRANSDISCIPLINAIRE AANPAK ALS STREVEN
• Breed team: neuropsychologen, klinisch psychologen, ergotherapeuten, kinesitherapeuten,
verpleeg- en zorgkundigen, sociaal medewerkers, logopedisten, revalidatieartsen
• Multidisciplinair (naast elkaar werken) → interdisciplinair (gemeenschappelijke behandeldoelen
centraal) → transdisciplinair (gezamenlijke verantwoordelijkheid)
o Vereist: intensief overleg, afstemming, actief delen van expertise
• Samenhangend en patiëntgericht behandelproces
10
Inleiding: neuropsychologische revalidatie ............................................................................................9
1. neuropsychologische revalidatie: doel, aanpak en klinische betekenis .......................................... 10
1.1 geschiedenis van de neuropsychologische revalidatie ............................................................. 10
1.2 een dynamisch proces ........................................................................................................... 10
1.3 een holistische benadering .................................................................................................... 10
1.4 een transdisciplinaire aanpak als streven ............................................................................... 10
1.5 klinische en maatschappelijke relevantie ................................................................................ 11
2. herstel na hersenletsel: mechanismen en verklarende modellen ................................................... 11
2.1 neuroplasticiteit: de basis van herstel en aanpassing .............................................................. 11
2.1.1 spontaan herstel en compensatie .................................................................................... 11
2.1.2 training-geïnduceerd herstel: ervaringsafhankelijke plasticiteit .......................................... 12
2.2 factoren die herstel beïnvloeden ............................................................................................ 12
2.3 functioneren in context: het ICF-model als revalidatiekader ..................................................... 13
3. van functietraining tot participatie: interventiestrategieën in de praktijk ......................................... 14
3.1 functietraining: herstelgerichte cognitieve oefening ................................................................. 14
3.2 vaardigheids- en strategietraining: effectief leren omgaan met beperkingen.............................. 15
3.2.1 vaardigheidstraining ........................................................................................................ 15
3.2.2 strategietraining .............................................................................................................. 15
3.3 omgevingsaanpassingen: structuur en ondersteuning voor het dagelijks functioneren .............. 16
3.4 psycho-educatie en emotionele verwerking: inzicht, acceptatie en veerkracht .......................... 16
4. diagnostiek als leidraad: van klinisch inzicht tot doelgerichte behandeling in neuropsychologische
revalidatie ...................................................................................................................................... 17
4.1 van meting naar inzicht: een holistische diagnostische inventarisatie ....................................... 17
4.2 van inzicht naar actie: behandelplanning ................................................................................ 17
4.2.1 Volledige behandelproces – Barbara Wilson ..................................................................... 19
mogelijke nadelen van een behandelplan .............................................................................. 20
4.2.2 behandelplan: methodenset (interdisciplinaire cognitieve behandeling) ............................ 21
4.3 van actie naar resultaat: evaluatie van een behandeling .......................................................... 24
4.3.1 manieren om een behandeling te evalueren ...................................................................... 25
ABAB single case design ....................................................................................................... 25
multiple baseline design....................................................................................................... 26
across behaviours ............................................................................................................ 26
across setting................................................................................................................... 26
across subjects ................................................................................................................ 27
voorbeeld......................................................................................................................... 27
1
, ongecontroleerde interventiestudie ...................................................................................... 28
randomized clinical trail (RCT) .............................................................................................. 28
single case experimental design (SCED) ................................................................................ 29
enkele aandachtspunten ...................................................................................................... 30
5. evidence-based werken: kiezen en verantwoorden van interventies ............................................... 30
6. technologie en innovatie in revalidatie: kansen voor de toekomst .................................................. 31
6.1 digitale hulpmiddelen: van apps tot wearables ........................................................................ 31
6.2 virtual reality: oefenen in gesimuleerde omgeving .................................................................... 32
6.3 neuromodulatie: experimentele en potentieel veelbelovend .................................................... 32
6.4 neurofeedback: hersenactiviteit meten in real-life ................................................................... 32
6.5 artificiële intelligentie en gepersonaliseerde revalidatie ........................................................... 32
6.6 samenvatting: technologie als ondersteuning, niet als vervanging ............................................ 33
7. slotbeschouwing: samen werken aan herstel en participatie ......................................................... 33
Werkcollege 1: aandachtsproblemen en mentale traagheid ................................................................. 34
Hoofdstuk 7.5 – revalidatie .............................................................................................................. 34
5.1 psycho-educatie ................................................................................................................... 35
5.2 functietraining ....................................................................................................................... 36
5.3 strategietraining .................................................................................................................... 37
5.3.1 interne strategieën .......................................................................................................... 37
5.3.2 externe strategieën ......................................................................................................... 38
5.4 aanpassingen aan de omgeving .............................................................................................. 38
5.5 mindfulness .......................................................................................................................... 38
5.6 neurofeedback en niet-invasieve hersenstimulatie .................................................................. 39
5.7 farmacologische behandeling ................................................................................................ 39
Casus ............................................................................................................................................ 39
Workshop 1 .................................................................................................................................... 44
Diagnostiek ................................................................................................................................ 44
Casus Albert ............................................................................................................................... 44
Extra uitleg vraag 1 ................................................................................................................... 44
Extra uitleg vraag 2 ................................................................................................................... 45
Aandacht ............................................................................................................................. 45
Informatieverwerkingssnelheid/mentale snelheid .................................................................. 47
Voor- en nadelen van verschillende trainingen ....................................................................... 49
Verschillende fase in revalidatie ........................................................................................... 49
Werkcollege 2: geheugenstoornissen .................................................................................................. 50
Hoofdstuk 8.5 – therapeutische mogelijkheden ................................................................................ 50
5.1 compensatiestrategieën ........................................................................................................ 51
2
, 5.2 multimodale trainingen .......................................................................................................... 53
5.3 interventies met behulp van technologie ................................................................................. 53
Casus ............................................................................................................................................ 54
Workshop 2 .................................................................................................................................... 58
Herhaling leerstof ....................................................................................................................... 58
Extra uitleg vraag 1 ...................................................................................................................... 59
Extra uitleg vraag 2 ...................................................................................................................... 60
Extra uitleg vraag 3 ...................................................................................................................... 60
Extra vragen ................................................................................................................................ 61
Werkcolege 3: stoornissen in de executieve functies ............................................................................ 63
Hoofdstuk 9.6 – therapeutische mogelijkheden ................................................................................ 63
6.1 INCOG-aanbevelingen ........................................................................................................... 63
6.2 functietraining ....................................................................................................................... 64
6.3 strategietraining .................................................................................................................... 64
6.3.1 goal management training ............................................................................................... 65
6.3.2 problem solving training .................................................................................................. 65
6.3.3 omgaan met tijdsdruk ...................................................................................................... 65
6.3.4 WSTC-methode .............................................................................................................. 65
6.3.5 breinbreker werkschema ................................................................................................. 66
6.3.6 frontomix – werkboek executieve functiestoornissen ......................................................... 66
6.3.7 niet rennen maar plannen ................................................................................................ 66
6.4 programma’s die training en psycho-educatie combineren ...................................................... 67
6.4.1 strategietraining voor executieve beperkingen .................................................................. 67
6.4.2 behandeling van het dysexecutief syndroom ..................................................................... 67
6.5 gedragsmatige en emotionele moeilijkheden aanpakken ......................................................... 68
6.5.1 apathie ........................................................................................................................... 68
6.5.2 impulsiviteit (agressie/agitatie) ........................................................................................ 68
6.6 gebruik van meditatie/yoga/mindfulness ................................................................................ 68
6.7 neurofeedback training (NFT) ................................................................................................. 69
6.8 het gebruik van niet-invasieve neurostimulatie ........................................................................ 69
6.8.1 transcraniële direct current stimulatie (tDCS) ................................................................... 69
6.8.2 transcutane nervus vagus stimulatie (tNVS) ...................................................................... 70
6.8.3 repetitieve transcraniële magnetische stimulatie (rTMS) .................................................... 70
Casus ............................................................................................................................................ 70
Workshop 3 .................................................................................................................................... 74
Koude executieve functies – herhaling leerstof ............................................................................. 74
Extra uitleg stap 1........................................................................................................................ 76
3
, Extra uitleg stap 2........................................................................................................................ 77
Gedragsmatige en emotionele moeilijkheden ............................................................................... 77
Werkcollege 4: hemispatiaal neglect ................................................................................................... 80
Hoofdstuk 13.5 – therapeutische mogelijkheden .............................................................................. 80
5.1 psycho-educatie ................................................................................................................... 80
5.2 top-downbenaderingen ......................................................................................................... 81
5.2.1 visuele scanning ............................................................................................................. 81
5.2.2 verhogen van arousal ...................................................................................................... 81
5.3 bottom-upbenaderingen ........................................................................................................ 81
5.3.1 sensorische stimulatie .................................................................................................... 81
5.3.2 afdekken van het oog ipsilateraal aan het letsel ................................................................ 82
5.3.3 vibratie van de nekspieren ............................................................................................... 82
5.3.4 prisma-adaptatie ............................................................................................................ 82
5.3.5 spiegeltherapie ............................................................................................................... 83
5.3.6 activatie van de ledematen contralateraal aan het letsel ................................................... 83
5.4 farmacologische benaderingen .............................................................................................. 83
5.5 nieuwe benaderingen ............................................................................................................ 83
5.5.1 niet-invasieve hersenstimulatie ....................................................................................... 83
5.5.2 virtuele realiteit ............................................................................................................... 84
Casus ............................................................................................................................................ 85
Workshop 4 .................................................................................................................................... 87
Herhaling leerstof ....................................................................................................................... 87
Verstoorde hemisferische balans ............................................................................................. 87
Top-down benadering .............................................................................................................. 87
Bottom-up benadering ............................................................................................................. 87
Andere technieken .................................................................................................................. 89
Extra uitleg vraag 1 ...................................................................................................................... 89
Extra uitleg vraag 2 ...................................................................................................................... 90
Extra vragen ................................................................................................................................ 90
Werkcollege 5: vermoeidheid en prikkelgevoeligheid ........................................................................... 92
Hoofdstuk 15.8 – therapeutische mogelijkheden .............................................................................. 92
Hoofdstuk 16.5 – therapautische mogelijkheden .............................................................................. 93
5.1 behandeling van ervaren vermoeidheid ................................................................................... 94
5.1.1 inspanningsprogramma’s ................................................................................................ 94
5.1.2 energiemanagement ....................................................................................................... 94
5.1.3 cognitieve gedragstherapie .............................................................................................. 94
5.1.4 mindfulness .................................................................................................................... 95
4
, 5.1.5 psycho-educatie ............................................................................................................. 95
5.2 behandeling van vermoeibaarheid .......................................................................................... 96
Casus ............................................................................................................................................ 97
Workshop 5 .................................................................................................................................... 99
Herhaling leerstof ....................................................................................................................... 99
Vermoeidheid ......................................................................................................................... 99
behandeling van vermoeidheid ........................................................................................... 100
Behandeling van vermoeibaarheid ...................................................................................... 102
rol neuropsycholoog .......................................................................................................... 102
prikkelgevoeligheid ................................................................................................................ 102
Behandeling ...................................................................................................................... 102
Extra uitleg vraag 1 .................................................................................................................... 103
Extra uitleg vraag 2 .................................................................................................................... 104
Extra uitleg vraag 3 .................................................................................................................... 105
Extra vragen .............................................................................................................................. 105
Handige protocollen ................................................................................................................. 106
Participatie na NAH: rijden en werk ................................................................................................... 107
Waarom deze thema’s? ................................................................................................................ 107
Casusoefening: zelfde stoornis, andere uitkomst? ......................................................................... 107
Rijgeschiktheid ............................................................................................................................. 108
Mag ik nog rijden? ..................................................................................................................... 108
Wanneer vinden we iemand eigenlijk ‘goed genoeg’ om te rijden? ................................................ 108
Rijvaardigheid versus rijgeschiktheid ...................................................................................... 108
Wetgevende achtergrond ....................................................................................................... 108
Rijgeschiktheidsevaluatie ...................................................................................................... 109
Attest met voorwaarden en beperkingen ................................................................................. 110
Rijgeschiktheidscentrum: centrum voor rijgeschiktheid en voertuigaanpassingen (CARA) ......... 111
Multidisciplinaire aanpak ....................................................................................................... 113
Vertaling cognitieve functies naar rijtaak ............................................................................. 114
Neuropsycholoog in buitenlandse rijgeschiktheidsprocedures .................................................... 116
Besluit...................................................................................................................................... 116
Arbeidsre-integratie (RTW) ............................................................................................................ 117
Wanneer vinden we werkhervatting geslaagd? ............................................................................ 117
Waarom werkhervatting zo centraal is ........................................................................................ 117
Return to work (RTW) ................................................................................................................. 117
Casusoefening: zelfde stoornis, andere uitkomst? ...................................................................... 117
Impact van NAH gevolgen op RTW.............................................................................................. 118
5
, Cognitieve gevolgen............................................................................................................... 118
Vermoeidheid ....................................................................................................................... 119
Stemmings-/gedragsproblemen ............................................................................................. 119
Fysieke gevolgen ................................................................................................................... 119
Epilepsie ............................................................................................................................... 119
Voorspellende factoren ............................................................................................................. 119
Functies en anatomische eigenschappen ............................................................................... 120
Activiteiten en participatie ..................................................................................................... 120
Persoonlijke factoren ............................................................................................................. 120
Externe factoren .................................................................................................................... 120
Arbeidsrevalidatie ..................................................................................................................... 121
Timing: vroeg aandacht besteden aan werk ............................................................................. 122
Actoren betrokken bij arbeidsre-integratie .............................................................................. 122
Stappenplan AR .................................................................................................................... 123
Identificatie van werkgerichte hulpvraag: ............................................................................. 123
Bepaling van ‘afstand’ tot werk ........................................................................................... 124
Verkleinen van ‘afstand’ tot werk ........................................................................................ 124
Re-integratie op werkvloer : re-integratie-advies als resultaat van AR .................................... 125
Duurzame opvolging .......................................................................................................... 126
Uitdagingen voor duurzame tewerkstelling ....................................................................... 126
Concrete signalen of knipperlichten die duiden op dreigende uitval ................................... 126
Terugvalpreventieplan .................................................................................................... 127
Langdurige opvolging ...................................................................................................... 127
Casusoefening: zelfde stoornis, andere uitkomst? ......................................................................... 127
Verminderd ziekte-inzicht bij NAH ..................................................................................................... 129
Verminderd ziekte-inzicht: oorzaken en gevolgen ........................................................................... 129
Diagnostiek en therapeutische mogelijkheden ............................................................................... 131
VZK methode: voorbijgangers, zoekers en klanten: herkennen en handelen ..................................... 132
Hoofdstuk 22: verminderd ziekte-inzicht na niet-aangeboren hersenletsel ....................................... 134
Prevalentie ............................................................................................................................... 134
Manifestaties van anosognosie .................................................................................................. 135
Anosognosie versus pscyhologische ontkenning ........................................................................ 136
Theoretische modellen.............................................................................................................. 137
Klassieke modellen ............................................................................................................... 137
Het voorspellende brein en anosognosie ................................................................................ 139
Predictive processing theorie .............................................................................................. 139
Niet of onvoldoende verwerken van predictiefouten ............................................................. 141
6
, Laesies in het brein ......................................................................................................... 141
Aandachtsdeficiëntie ...................................................................................................... 142
Emotionele processen .................................................................................................... 142
Verstoorde neurotransmissie .......................................................................................... 142
Verstoorde leerprocessen ............................................................................................... 143
Relevantie van de predictiefouten ................................................................................... 143
Beïnvloedende factoren .................................................................................................. 143
Betrokken hersenstructuren en -netwerken ................................................................................ 144
Diagnostiek .............................................................................................................................. 146
Patiëntgerapporteerde vragenlijsten ....................................................................................... 146
Klinische inschatting ............................................................................................................. 147
Discrepanties (proxy-zelf) ...................................................................................................... 147
Predicted Performance .......................................................................................................... 148
Therapeutische mogelijkheden .................................................................................................. 148
Overzicht van behandelmodellen ........................................................................................... 149
Aanbevelingen voor behandeling ............................................................................................ 149
Ondersteunen van het leerproces ....................................................................................... 149
Deelname aan activiteiten .................................................................................................. 150
Wijze van interageren ......................................................................................................... 151
Vaardigheidstraining .......................................................................................................... 151
Context en socioculturele achtergrond ............................................................................... 152
Medicamenteuze behandeling ............................................................................................... 152
Belang van het systeem ......................................................................................................... 152
Behandeling van motorische problemen ........................................................................................... 153
Neurologische aandoeningen........................................................................................................ 153
Beweging .................................................................................................................................. 153
Motorische problemen en het ICF model ....................................................................................... 153
Motorische problemen .............................................................................................................. 153
Het ICF model .......................................................................................................................... 154
Illustratie videos ....................................................................................................................... 155
Motorische behandeling ............................................................................................................... 156
Studie: motor rehabilitation after stroke: ESO consensus-based definition and guiding framework 156
Studie: functional and motor outcome 5 years after stroke .......................................................... 157
Van praktijk naar theorie ............................................................................................................ 158
CIMT ..................................................................................................................................... 158
Interprofessionele samenwerking ................................................................................................. 159
7
, Literatuur: Motor rehabilitation after stroke: European Stroke Organisation (ESO) consensus-based
definition and guiding framework................................................................................................... 160
introduction.............................................................................................................................. 160
Development of a consensus-based definition of motor rehabilitation after stroke ....................... 160
Box 1: glossary and definitions ................................................................................................... 161
Box 2: agreed, expert-based definition of motor rehabilition after strok ........................................ 161
Motor rehabilitation after stroke framework ................................................................................ 162
Overarching concept: The International Classification of Functioning, Disability and Health ...... 162
Motor recovery ...................................................................................................................... 163
Assessment of motor function and activity.............................................................................. 165
Motor rehabilitation interventions ........................................................................................... 166
Discussion and conclusion .................................................................................................... 167
Revalideren in Pulderbos .................................................................................................................. 169
Pulderbos .................................................................................................................................... 169
Kinderen en jongeren als doelgroep ............................................................................................... 170
prognose en verloop van herstel ................................................................................................ 170
Invloed op behandeling: bepalen van doelen .............................................................................. 171
Modules NAH: rol psycholoog ....................................................................................................... 171
Module diagnostiek: wat is het? ................................................................................................. 172
Module neuropsychologische revalidatie ................................................................................... 172
Primaire en secundaire gevolgen ............................................................................................ 173
Neuropsychologische behandeling in ICF-model .................................................................... 173
Module neurorevalidatie voor kind met verminderd bewustzijn .................................................... 174
Verminderd bewustzijn .......................................................................................................... 174
Revalidatieaspecten uitlokken ............................................................................................... 174
Module intensieve interdisciplinaire revalidatie .......................................................................... 175
8
,NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
INLEIDING: NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
Dit hoofdstuk bevat hoorcollege 1, hoorcollege 2 en hoofdstuk 5 van het boek ‘klinisch neuropsychologie’
Neuropsychologische revalidatie = behandelvorm die zich richt op het optimaliseren van het functioneren
en de levenskwaliteit van mensen met cognitieve, emotionele en gedragsmatige beperkingen als gevolg
van een neurologische aandoening
Begrippenkader:
• Neuropsychologische revalidatie
o Inzoomen op verschillende gebieden: psychosociaal, gedragsmatig, emotioneel,
cognitief (maar dus niet enkel cognitief)
o Patiënt, familie, mantelzorger betrekken in behandelproces
• Cognitieve revalidatie: reeks van interventies, een aantal cognitieve functies trachten te
verbeteren
o Enkel als patiënt inzicht heeft in cognitieve disfuncties
▪ Bv. anosognosie bij hemispatiaal neglect → belang psycho-educatie
o Bv. patiënt heeft geheugenstoornis maar verbetert niet zoals we zouden willen →
omgevingsaanpassingen zodat ze hier mee omkunnen gaan (agenda bijhouden,
smartphone op bepaalde manier instellen, …)
• Cognitieve training: werken op cognitieve functies op zich, taak geven waar je heel specifieke
cognitieve functies gaat aanscherpen
Begrippenkader is heel belangrijk, zeker als je samenwerkt met andere disciplines
9
, 1. NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE: DOEL, AANPAK EN KLINISCHE BETEKENIS
1.1 GESCHIEDENIS VAN DE NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE
Wortels:
• Oude Egypte: kennis verzamelen over hersenstructuren en experimenteren met ingrepen
• Aristoteles remde vooruitgang door cognitieve functies in hart te situeren
• Vesalius, Wilis, Wernicke en Broca legden fundamenten voor moderne inzichten
Functionele benadering:
• Eerste wereldoorlog: Goldstein en Poppelreuter
o Soldaten met hersenschade begeleiden → functies herwinnen en aanpassen
o Basis dynamisch en mensgericht denken over herstel
• Tweede wereldoorlog: Luria
o Cognitieve stoornissen systematisch in verband brengen met plaats van hersenletsel
o Basis cognitieve revalidatie
• 1970: Ben-Yishay
o Ontwikkeling integratieve revalidatieprogramma’s: cognitieve training, psychologische
ondersteuning, gezinsbegeleiding
o Basis biopsychosociale benadering
o Wilson, Prigatano, Diller: holistische behandelmodellen
Verandering organisatie zorg:
• Monodisciplinair → multidisciplinair
• Basis 3 pijlers (dynamisch proces, holistisch, transdisciplinair)
1.2 EEN DYNAMISCH PROCES
• Behandeling voortdurend afgestemd op veranderende doelen, mogelijkheden en behoeften
o Intensiteit en inhoud zijn afhankelijk van fase van herstel
• Patiënt, mantelzorgers en andere betrokkenen nemen actieve rol op
• Proces is uniek en flexibel
1.3 EEN HOLISTISCHE BENADERING
• Mens niet gereduceerd tot stoornis maar benaderd in geheel (lichamelijk, cognitief, emotioneel
en sociaal)
• Directe (bv. geheugenstoornissen) en indirecte (bv. verlies autonomie) gevolgen van aandoening
worden systematisch aangepakt
• Rekening houden met bevorderende en belemmerende factoren die premorbide aanwezig zijn
1.4 EEN TRANSDISCIPLINAIRE AANPAK ALS STREVEN
• Breed team: neuropsychologen, klinisch psychologen, ergotherapeuten, kinesitherapeuten,
verpleeg- en zorgkundigen, sociaal medewerkers, logopedisten, revalidatieartsen
• Multidisciplinair (naast elkaar werken) → interdisciplinair (gemeenschappelijke behandeldoelen
centraal) → transdisciplinair (gezamenlijke verantwoordelijkheid)
o Vereist: intensief overleg, afstemming, actief delen van expertise
• Samenhangend en patiëntgericht behandelproces
10
