Samenvatting geschiedenis van België
Vanaf onderdeel “politieke evolutie 1914 – heden”
Politieke evolutie 1914 – heden
Verschillende tijdsblokken: “WO1 tot WO2 (WO I, interbellum, WO II)” en “naoorlogse periode
tot heden”. Steeds kijken naar politieke spelregels, politieke actoren, politieke strijdpunten en
internationale politiek. De oorlogen zelf ook apart besproken.
1.0 - Van de eerste tot de tweede wereldoorlog (1914-1945)
1.1 De Eerste Wereldoorlog (1914-1918)
- De militaire operaties: door toenemend militarisme, nationalisme en imperialisme hangt
oorlog in de lucht. 2 grote machtsblokken gevormd: de Centralen (Duitse Keizerrijk en
Oostenrijk-Hongarije) VS Entente (Fr., GB en Rusland). België is neutraal. Wanneer oorlog
uitbreekt valt Duitsland België binnen → België moet kant kiezen en neutraliteit opgeven
en voegt zich bij Entente. Duitsland wil volgens Schlieffenplan snel door België trekken,
maar België vecht terug. België had dus die fortengordels, maar bleken niet opgewassen
tegen Duitse artillerie → konden hen wel vertragen, maar niet stoppen. Belgisch leger
moet zich terugtrekken in Antwerpen, maar ook Antwerpen valt vrij snel. De tegenstand
van België had GB en Fr. wel de tijd gegeven zich voor te bereiden. Duitsers reageren
frustratie af op Belgische bevolking (5000!) + maakten steden kapot (afbranden van
bibliotheek Leuven) → reputatie van poor little Belgium. Inval Duitsers zorgde voor
massale vluchtelingenstroom. Belgisch leger trek zich terug achter ijzer en zette
Westhoek onder water → daardoor offensief gestopt en in Ieper Duitsers gestopt door de
Britten → ontstaan van hele lange frontlinie van Westhoek tot Zwitserland =
loopgravenfront (4 jaar lang veranderen fronten nauwelijks). Belgisch leger heeft geen
offensieven genomen! Enkel zich verdedigt, GB en Fr. deden dat wel met veel bloed als
gevolg. Opt einde massaal tegenoffensief van Duitsers (voor komst Amerikanen). Bij
slotoffensief eerste keer dat Belgen mee aanvielen.
o Reden dat België niet meedeed aan offensieven van geallieerden was doordat
Albert I, als opperbevelhebber van het leger, dat besliste (anders zou hij snel
geen Belgisch leger meer hebben) + vond ook dat het enkel de taak was van het
neutrale België om eigen grondgebied te verdedigen = neutraliteitspolitiek.
Koning Albert 1 ‘koning-ridder’ zeer belangrijk: bleef in bezet België (daar achter
de IJzer)
Oorlog in Centraal-Afrika: Belgische kolonie grensde zowel in oosten als westen aan
Duits grondgebied. België haalde Congolezen niet naar Europa om te komen vechten,
maar vechten wel mee in Afrika zelf tegen Duits-Oost-Afrika en wonnen ook (blanke
officieren bevel over zwarte soldaten).
- Het vrije België achter de IJzer: Belgische regering verhuist naar Frankrijk. Zowel
socialistische als liberale ministers in katholieke regering = godsvrede (alle andere
1
, politieke dossiers doen er nu niet toe, nu moeten we samen het land verdedigen), dus
sossen en liberalen moest ook in regering (wat belangrijke stap zal zijn voor integratie
sossen in regeringen). Albert 1 bleef bij zijn soldaten in België
o Frontbeweging: Vlaamse eisen in leger: Veel Vlamingen gaan in leger, maar ook
tijdens oorlog organiseert Vlaamse Beweging zich: willen dat er rekening
gehouden wordt met Nederlands → frontbeweging (priesters, studenten,
leraren…) die bvb brief sturen naar koning. Wordt hard op gereageerd want
zorgde niet voor eenheid aan het front = polarisering (sommige Vlaamsgezinden
gaan zelfs contacten zoeken activisten die collaboreren met Duitsers)
- Bezet België: situatie in bezet België zeer moeilijk: hongersnood dreigde + werklozen
moesten gaan werken in Duitse oorlogsindustrie. De directeur van de Société Generale
slaagt er wel in Nationaal Hulp- en Voedingscomité op te richten om voedselbedeling te
organiseren (vanuit USA veel kwam er veel hulp voor poor little Belgium). Voedsel enzo
kwam binnen via het comité en werd dan verdeelt door 1000-en lokale organisaties. Dat
comité functioneerde ook beetje als schaduwregiering
o Flamenpolitik en activisme: Duitsers maakten gebruik van taalconflict om
Vlamingen voor hun te winnen (Flamenpolitik). Duitsers vernederlandsen Gentse
Unief (wa al lang eis was van Vlaamse Beweging), maar was toch maar fiasco (ni
genoeg volk voor Unief). + Raad van Vlaanderen: marjonettenparlement
(“Vlaanderen streeft naar onafhankelijkheid onder Duitse bescherming”). Deel
van de Vlaamse activisten vallen wel voor de flamenpolitik en geraken bij
collaboratie (August Borms), maar dus niet de hele Vlaamse Beweging.
- Bevrijd (en geruïneerd) België: België voor groot deel vernield, vooral in frontstreek.
Verschillende steden volledig vernield en geplunderd (Ieper o.a.). Duurt daardoor lang
eer dat industriële productie opnieuw op niveau van voordien kwam.
1.2 Interbellum (1918-1940)
Politieke spelregels
- Akkoorden van Loppem: Onmiddellijk na wapenstilstand ontvangt koning Albert politieke
elites om beslissingen te maken over toekomst van België. Katholieke boegbeelden van
rechterzijde (die lang bestuurd hadden voor de oorlog) werden niet uitgenodigd. Komt
ook nieuwe regering tot stand met sossen, liberalen en katholieken (maar ni van de
conservatieve rechtervleugel) = regering van nationale unie. Wouden snel algemeen
enkelvoudig stemrecht voor mannen (21) invoeren: zowel regering als koning wou dit.
Maar waarom? Da was toch enkel eis van de sossen? Vreesden voor (communistische)
revolutie (zoals aan de gang was in Duitsland, Rusland, Hongarije). Daarom moest BWP
zo snel geïntegreerd worden in regering (veel soldaten tijdsens oorlog waren ook
arbeiders). Verliep allemaal heel snel daarom (zelfs voor grondwet kon worden
aangepast)
- Algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen, geen vrouwen, maar krijgen wel passief
stemrecht = kunnen verkozen worden. Sommige categorieën van vrouwen kregen wel
stemrecht: weduwe van gesneuvelde militairen die ni hertrouwd waren, weduwen wiens
zoon gesneuveld was en vrouwen die in hechtenis waren genomen. Later (1929 wel
stemrecht vrouwen voor gemeentelijke verkiezingen).
- Democratisering senaat: geen verkiesbaarheidscijns, maar wel leeftijdsgrens van 40 jaar
→ nog steeds grenzen voor verkiesbaarheid, maar wel al veel breder.
2
, - Wijziging in politieke krachtsverhoudingen na WO 1: voordien was het zo dat partij altijd
meer dan helft van de zetels kon behalen (door meerderheidsstelsel en AMS) = er was
nooit een coalitie nodig met een andere partij. Met invoering AES verandert dit: BWP
wordt even groot als katholieke partij. Geen enkele partij wordt groot genoeg aan
meerderheid te komen → moeten verplicht coalities te sluiten, dus moet er altijd water
bij de wijn gedaan worden.
Politieke stromingen en sociale bewegingen
- De partijen:
o Socialisten (BWP): werden door verbreding stemrecht veel sterker. Waren ook
best georganiseerde partij (erfenis van voor WO1): had aan de basis van die partij
ni enkel politieke organisaties, maar ook sociale (vakbonden, mutualiteiten) en
economische organisaties = overkoepelde echt hele socialistische wereld.
Socialistische partij verscheurd in gematigde socialisten (BWP) die
parlementaire weg kiezen en radicale linksen die communist worden.
o Communistische dissidentie: willen revolutionaire klassenstrijd. Spanningen
met sossen. Behalen geen grote successen = zwak
o Liberalen: toonden zich als verdedigers van Franstaligen in Vlaanderen = anti-
Vlaamsgezinde houding. Wouden terug naar België voor oorlog. Haalden
stemmen in grote steden, Brussel en Wallonië en bij de middenstand en burgerij.
Bleef zwak georganiseerd.
o Katholieken: totaal geen organisatorische eenheid. Wordt na WO1
organisatorisch omgevormd tot standenpartij: Je had het ACW (algemene
christelijke werkersverbond) voor de arbeiders, je had de Féderation des
Associations et des Cercles (voor conservatieve partij-elite = burgerij), de
middenstand ging zich organiseren via de Christelijke Landsbond van de
Belgische Middenstand, je had de boerenbond voor de boeren. Die 4 standen
zullen zich organiseren en vertegenwoordigen binnen hun verschillende
organisaties → al die organisaties zaten in de katholieke Unie, een nationale
organisatie die belangen van de verschillende 4 standen vertegenwoordigd. Heel
moeilijk, katholieke unie stond niet sterk door veel interne verdeeldheid (bvb
ACW da bijna eigen partij vormt)
▪ Dan was er nog de impact van de Vlaamse Beweging op die katholieke
Unie: ook Vlaamsgezinde groep opgericht binnen Unie.
▪ In 1936 partij geherstructureerd (onder impuls van rechtse katholieke
Vlamingen): van standenpartij naar federale partij, maar met splitsing in
Katholieke Vlaamse Volkspartij en Parti Catholique Social (=
georganiseerd o.b.v. taal), maar bleven verenigd in blok der Katholieken
o Vlaams-nationalistische partijen:
▪ Frontpartij: gegroeid uit frontbeweging tijdens oorlog. Wouden zelfstandig
Vlaanderen. Binnen partij breuken: deel wou onafhankelijkheid via
wettelijke weg en andere via revolutie. Binnen partij krijg je 2 groepen:
radicaal rechts, katholiek, anti-Belgische groep VS democratisch,
pluralistisch en federalistische groep (gematigder, maar minder populair)
▪ Vlaams Nationaal Verbond: Vlaams-nationalistische partij o.l.v. Staf
Declercq die zeer extreemrechts was: antidemocratisch, revolutionair en
wouden terug bij Nederland gevoegd worden. Was aan vooravond WO2
fascistische partij
3
Vanaf onderdeel “politieke evolutie 1914 – heden”
Politieke evolutie 1914 – heden
Verschillende tijdsblokken: “WO1 tot WO2 (WO I, interbellum, WO II)” en “naoorlogse periode
tot heden”. Steeds kijken naar politieke spelregels, politieke actoren, politieke strijdpunten en
internationale politiek. De oorlogen zelf ook apart besproken.
1.0 - Van de eerste tot de tweede wereldoorlog (1914-1945)
1.1 De Eerste Wereldoorlog (1914-1918)
- De militaire operaties: door toenemend militarisme, nationalisme en imperialisme hangt
oorlog in de lucht. 2 grote machtsblokken gevormd: de Centralen (Duitse Keizerrijk en
Oostenrijk-Hongarije) VS Entente (Fr., GB en Rusland). België is neutraal. Wanneer oorlog
uitbreekt valt Duitsland België binnen → België moet kant kiezen en neutraliteit opgeven
en voegt zich bij Entente. Duitsland wil volgens Schlieffenplan snel door België trekken,
maar België vecht terug. België had dus die fortengordels, maar bleken niet opgewassen
tegen Duitse artillerie → konden hen wel vertragen, maar niet stoppen. Belgisch leger
moet zich terugtrekken in Antwerpen, maar ook Antwerpen valt vrij snel. De tegenstand
van België had GB en Fr. wel de tijd gegeven zich voor te bereiden. Duitsers reageren
frustratie af op Belgische bevolking (5000!) + maakten steden kapot (afbranden van
bibliotheek Leuven) → reputatie van poor little Belgium. Inval Duitsers zorgde voor
massale vluchtelingenstroom. Belgisch leger trek zich terug achter ijzer en zette
Westhoek onder water → daardoor offensief gestopt en in Ieper Duitsers gestopt door de
Britten → ontstaan van hele lange frontlinie van Westhoek tot Zwitserland =
loopgravenfront (4 jaar lang veranderen fronten nauwelijks). Belgisch leger heeft geen
offensieven genomen! Enkel zich verdedigt, GB en Fr. deden dat wel met veel bloed als
gevolg. Opt einde massaal tegenoffensief van Duitsers (voor komst Amerikanen). Bij
slotoffensief eerste keer dat Belgen mee aanvielen.
o Reden dat België niet meedeed aan offensieven van geallieerden was doordat
Albert I, als opperbevelhebber van het leger, dat besliste (anders zou hij snel
geen Belgisch leger meer hebben) + vond ook dat het enkel de taak was van het
neutrale België om eigen grondgebied te verdedigen = neutraliteitspolitiek.
Koning Albert 1 ‘koning-ridder’ zeer belangrijk: bleef in bezet België (daar achter
de IJzer)
Oorlog in Centraal-Afrika: Belgische kolonie grensde zowel in oosten als westen aan
Duits grondgebied. België haalde Congolezen niet naar Europa om te komen vechten,
maar vechten wel mee in Afrika zelf tegen Duits-Oost-Afrika en wonnen ook (blanke
officieren bevel over zwarte soldaten).
- Het vrije België achter de IJzer: Belgische regering verhuist naar Frankrijk. Zowel
socialistische als liberale ministers in katholieke regering = godsvrede (alle andere
1
, politieke dossiers doen er nu niet toe, nu moeten we samen het land verdedigen), dus
sossen en liberalen moest ook in regering (wat belangrijke stap zal zijn voor integratie
sossen in regeringen). Albert 1 bleef bij zijn soldaten in België
o Frontbeweging: Vlaamse eisen in leger: Veel Vlamingen gaan in leger, maar ook
tijdens oorlog organiseert Vlaamse Beweging zich: willen dat er rekening
gehouden wordt met Nederlands → frontbeweging (priesters, studenten,
leraren…) die bvb brief sturen naar koning. Wordt hard op gereageerd want
zorgde niet voor eenheid aan het front = polarisering (sommige Vlaamsgezinden
gaan zelfs contacten zoeken activisten die collaboreren met Duitsers)
- Bezet België: situatie in bezet België zeer moeilijk: hongersnood dreigde + werklozen
moesten gaan werken in Duitse oorlogsindustrie. De directeur van de Société Generale
slaagt er wel in Nationaal Hulp- en Voedingscomité op te richten om voedselbedeling te
organiseren (vanuit USA veel kwam er veel hulp voor poor little Belgium). Voedsel enzo
kwam binnen via het comité en werd dan verdeelt door 1000-en lokale organisaties. Dat
comité functioneerde ook beetje als schaduwregiering
o Flamenpolitik en activisme: Duitsers maakten gebruik van taalconflict om
Vlamingen voor hun te winnen (Flamenpolitik). Duitsers vernederlandsen Gentse
Unief (wa al lang eis was van Vlaamse Beweging), maar was toch maar fiasco (ni
genoeg volk voor Unief). + Raad van Vlaanderen: marjonettenparlement
(“Vlaanderen streeft naar onafhankelijkheid onder Duitse bescherming”). Deel
van de Vlaamse activisten vallen wel voor de flamenpolitik en geraken bij
collaboratie (August Borms), maar dus niet de hele Vlaamse Beweging.
- Bevrijd (en geruïneerd) België: België voor groot deel vernield, vooral in frontstreek.
Verschillende steden volledig vernield en geplunderd (Ieper o.a.). Duurt daardoor lang
eer dat industriële productie opnieuw op niveau van voordien kwam.
1.2 Interbellum (1918-1940)
Politieke spelregels
- Akkoorden van Loppem: Onmiddellijk na wapenstilstand ontvangt koning Albert politieke
elites om beslissingen te maken over toekomst van België. Katholieke boegbeelden van
rechterzijde (die lang bestuurd hadden voor de oorlog) werden niet uitgenodigd. Komt
ook nieuwe regering tot stand met sossen, liberalen en katholieken (maar ni van de
conservatieve rechtervleugel) = regering van nationale unie. Wouden snel algemeen
enkelvoudig stemrecht voor mannen (21) invoeren: zowel regering als koning wou dit.
Maar waarom? Da was toch enkel eis van de sossen? Vreesden voor (communistische)
revolutie (zoals aan de gang was in Duitsland, Rusland, Hongarije). Daarom moest BWP
zo snel geïntegreerd worden in regering (veel soldaten tijdsens oorlog waren ook
arbeiders). Verliep allemaal heel snel daarom (zelfs voor grondwet kon worden
aangepast)
- Algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen, geen vrouwen, maar krijgen wel passief
stemrecht = kunnen verkozen worden. Sommige categorieën van vrouwen kregen wel
stemrecht: weduwe van gesneuvelde militairen die ni hertrouwd waren, weduwen wiens
zoon gesneuveld was en vrouwen die in hechtenis waren genomen. Later (1929 wel
stemrecht vrouwen voor gemeentelijke verkiezingen).
- Democratisering senaat: geen verkiesbaarheidscijns, maar wel leeftijdsgrens van 40 jaar
→ nog steeds grenzen voor verkiesbaarheid, maar wel al veel breder.
2
, - Wijziging in politieke krachtsverhoudingen na WO 1: voordien was het zo dat partij altijd
meer dan helft van de zetels kon behalen (door meerderheidsstelsel en AMS) = er was
nooit een coalitie nodig met een andere partij. Met invoering AES verandert dit: BWP
wordt even groot als katholieke partij. Geen enkele partij wordt groot genoeg aan
meerderheid te komen → moeten verplicht coalities te sluiten, dus moet er altijd water
bij de wijn gedaan worden.
Politieke stromingen en sociale bewegingen
- De partijen:
o Socialisten (BWP): werden door verbreding stemrecht veel sterker. Waren ook
best georganiseerde partij (erfenis van voor WO1): had aan de basis van die partij
ni enkel politieke organisaties, maar ook sociale (vakbonden, mutualiteiten) en
economische organisaties = overkoepelde echt hele socialistische wereld.
Socialistische partij verscheurd in gematigde socialisten (BWP) die
parlementaire weg kiezen en radicale linksen die communist worden.
o Communistische dissidentie: willen revolutionaire klassenstrijd. Spanningen
met sossen. Behalen geen grote successen = zwak
o Liberalen: toonden zich als verdedigers van Franstaligen in Vlaanderen = anti-
Vlaamsgezinde houding. Wouden terug naar België voor oorlog. Haalden
stemmen in grote steden, Brussel en Wallonië en bij de middenstand en burgerij.
Bleef zwak georganiseerd.
o Katholieken: totaal geen organisatorische eenheid. Wordt na WO1
organisatorisch omgevormd tot standenpartij: Je had het ACW (algemene
christelijke werkersverbond) voor de arbeiders, je had de Féderation des
Associations et des Cercles (voor conservatieve partij-elite = burgerij), de
middenstand ging zich organiseren via de Christelijke Landsbond van de
Belgische Middenstand, je had de boerenbond voor de boeren. Die 4 standen
zullen zich organiseren en vertegenwoordigen binnen hun verschillende
organisaties → al die organisaties zaten in de katholieke Unie, een nationale
organisatie die belangen van de verschillende 4 standen vertegenwoordigd. Heel
moeilijk, katholieke unie stond niet sterk door veel interne verdeeldheid (bvb
ACW da bijna eigen partij vormt)
▪ Dan was er nog de impact van de Vlaamse Beweging op die katholieke
Unie: ook Vlaamsgezinde groep opgericht binnen Unie.
▪ In 1936 partij geherstructureerd (onder impuls van rechtse katholieke
Vlamingen): van standenpartij naar federale partij, maar met splitsing in
Katholieke Vlaamse Volkspartij en Parti Catholique Social (=
georganiseerd o.b.v. taal), maar bleven verenigd in blok der Katholieken
o Vlaams-nationalistische partijen:
▪ Frontpartij: gegroeid uit frontbeweging tijdens oorlog. Wouden zelfstandig
Vlaanderen. Binnen partij breuken: deel wou onafhankelijkheid via
wettelijke weg en andere via revolutie. Binnen partij krijg je 2 groepen:
radicaal rechts, katholiek, anti-Belgische groep VS democratisch,
pluralistisch en federalistische groep (gematigder, maar minder populair)
▪ Vlaams Nationaal Verbond: Vlaams-nationalistische partij o.l.v. Staf
Declercq die zeer extreemrechts was: antidemocratisch, revolutionair en
wouden terug bij Nederland gevoegd worden. Was aan vooravond WO2
fascistische partij
3
