MAATSCHAPPIJWETENSCHAPPEN
Onderzoek doen
Vaardigheden en benaderingswijzen
Gerard Ruijs
Theo Schuurman
Theo Rijpkema
, INHOUDSOPGAVE
1. SOCIALE BEÏNVLOEDING 3 4. HET ANALYSESCHEMA 15
2. MAATSCHAPPELIJKE 5. ONDERZOEK DOEN 17
VRAAGSTUKKEN 5 5.1 Het politieonderzoek 17
2.1 Persoonlijke en maatschappelijke kwesties 5 5.2 Hypothese en variabelen 18
2.2 Belangentegenstellingen 5 5.3 Deelvragen 19
5.4 Onderzoeksmethoden: informatie zoeken 21
3. DE INVALSHOEKEN 8 5.5 Afsluiting van het onderzoek 24
3.1 De sociaaleconomische invalshoek 8 5.6 Case: humanisme en opvoeding 25
3.2 De sociaal-culturele invalshoek 8
3.3 De politiek-juridische invalshoek 9 6. OORZAAK OF ALLEEN
3.4 De vergelijkende invalshoek 10 MAAR SAMENHANG? 28
3.5 Relatie tussen de invalshoeken 10
Dit bestand mag in onderwijssituaties worden vermenigvuldigd voor leerlingen.
Deze regeling geldt tot augustus 2008.
2
, SOCIALE BEÏNVLOEDING
1
Maatschappijleer is gebaseerd op een aantal sociale
wetenschappen. Dit zijn met name de sociologie en politi-
cologie, maar er komen ook aspecten uit de antropologie en
Gevangenen en bewakers
De psycholoog Zimbardo
de sociale psychologie aan de orde. Deze wetenschappen heeft ooit een rollenspel
hebben met elkaar gemeen dat zij het gedrag van groepen van twee weken willen
mensen bestuderen. Sociologen en politicologen bekijken doen met een groep stu-
denten. Een aantal van
verschillende manieren van samenleven vooral in westerse hen kreeg de rol van be-
landen. Antropologen kijken meer naar niet-westerse waker; de anderen speel-
samenlevingen. Sociaal-psychologen bekijken vooral het den gevangenen. De ‘be-
effect van groepen op het gedrag van het individu. wakers’ leefden zich na kor-
te tijd zo sterk in hun rol in en
Een voorbeeld van het laatste is een experiment van de traden hun ‘gevangenen’ met zoveel
geweld en intimidatie tegemoet, dat het experiment na
Amerikaanse psycholoog Asch. Er zitten naast de onder- zes dagen moest worden beëindigd. Zimbardo zelf
zoeker steeds zeven studenten in een kamer, waarvan één vond het verschrikkelijk wat hij te zien kreeg: de meer-
de proefpersoon is van wie men het gedrag onderzoekt. derheid van de deelnemers was echt veranderd in ‘ge-
De studenten krijgen steeds twee kaarten naast elkaar te vangene’ of ‘bewaarder‘.
zien, en moeten vervolgens zeggen welke lijn op kaart B
even lang is als de lijn op kaart A.
Als de proefpersonen alleen zijn met een onderzoeker, Asch heeft dit experiment 123 keer herhaald: 76 procent
maken ze geen fouten. De vraag is hoe mensen zich van de proefpersonen sloot zich ten minste één keer aan
gedragen als ze worden beïnvloed door anderen. bij het onjuiste oordeel van de meerderheid; 58 procent
Vooraf is met de zes anderen afgesproken dat ze eensge- paste zich twee of meer keren aan de mening van de
zind en onbewogen een verkeerd antwoord geven. Hoe meerderheid aan.
reageren nu de enkele proefpersonen in het experiment Vervolgonderzoek heeft duidelijk gemaakt dat de druk
die niets van deze afspraken weten? De antwoorden van van een groep onbekenden het grootst is. In vrienden-
de andere zes zijn duidelijk in strijd met hun eigen waar- groepen lijkt de angst kleiner om onmiddellijk sociaal
neming. Passen de proefpersonen zich aan of niet? afgewezen te worden. Ook de groepsgrootte lijkt hier van
invloed te zijn. De druk om zich aan te passen neemt toe
Figuur 1 als de groep groter wordt, vanaf ongeveer zes à zeven
personen.
A B
Men heeft dit soort experimenten in allerlei vormen
gedaan en herhaald. In Nederland heeft men enkele
jaren geleden een experiment gedaan, waarbij niets-
vermoedende proefpersonen dachten dat zij mee-
werkten aan een sollicitatieprocedure. Hun opdracht
was de ‘sollicitanten’ te kleineren, zodat de zogenaamde
werkgever kon bepalen of de sollicitanten genoeg stress-
bestendig waren. In werkelijkheid werden niet de sollici-
tanten onderzocht, maar werd bekeken hoever de proef-
personen met hun treiterijen zouden gaan. Er werd
bijvoorbeeld gekeken of zij in tweetallen verder gingen
3
Onderzoek doen
Vaardigheden en benaderingswijzen
Gerard Ruijs
Theo Schuurman
Theo Rijpkema
, INHOUDSOPGAVE
1. SOCIALE BEÏNVLOEDING 3 4. HET ANALYSESCHEMA 15
2. MAATSCHAPPELIJKE 5. ONDERZOEK DOEN 17
VRAAGSTUKKEN 5 5.1 Het politieonderzoek 17
2.1 Persoonlijke en maatschappelijke kwesties 5 5.2 Hypothese en variabelen 18
2.2 Belangentegenstellingen 5 5.3 Deelvragen 19
5.4 Onderzoeksmethoden: informatie zoeken 21
3. DE INVALSHOEKEN 8 5.5 Afsluiting van het onderzoek 24
3.1 De sociaaleconomische invalshoek 8 5.6 Case: humanisme en opvoeding 25
3.2 De sociaal-culturele invalshoek 8
3.3 De politiek-juridische invalshoek 9 6. OORZAAK OF ALLEEN
3.4 De vergelijkende invalshoek 10 MAAR SAMENHANG? 28
3.5 Relatie tussen de invalshoeken 10
Dit bestand mag in onderwijssituaties worden vermenigvuldigd voor leerlingen.
Deze regeling geldt tot augustus 2008.
2
, SOCIALE BEÏNVLOEDING
1
Maatschappijleer is gebaseerd op een aantal sociale
wetenschappen. Dit zijn met name de sociologie en politi-
cologie, maar er komen ook aspecten uit de antropologie en
Gevangenen en bewakers
De psycholoog Zimbardo
de sociale psychologie aan de orde. Deze wetenschappen heeft ooit een rollenspel
hebben met elkaar gemeen dat zij het gedrag van groepen van twee weken willen
mensen bestuderen. Sociologen en politicologen bekijken doen met een groep stu-
denten. Een aantal van
verschillende manieren van samenleven vooral in westerse hen kreeg de rol van be-
landen. Antropologen kijken meer naar niet-westerse waker; de anderen speel-
samenlevingen. Sociaal-psychologen bekijken vooral het den gevangenen. De ‘be-
effect van groepen op het gedrag van het individu. wakers’ leefden zich na kor-
te tijd zo sterk in hun rol in en
Een voorbeeld van het laatste is een experiment van de traden hun ‘gevangenen’ met zoveel
geweld en intimidatie tegemoet, dat het experiment na
Amerikaanse psycholoog Asch. Er zitten naast de onder- zes dagen moest worden beëindigd. Zimbardo zelf
zoeker steeds zeven studenten in een kamer, waarvan één vond het verschrikkelijk wat hij te zien kreeg: de meer-
de proefpersoon is van wie men het gedrag onderzoekt. derheid van de deelnemers was echt veranderd in ‘ge-
De studenten krijgen steeds twee kaarten naast elkaar te vangene’ of ‘bewaarder‘.
zien, en moeten vervolgens zeggen welke lijn op kaart B
even lang is als de lijn op kaart A.
Als de proefpersonen alleen zijn met een onderzoeker, Asch heeft dit experiment 123 keer herhaald: 76 procent
maken ze geen fouten. De vraag is hoe mensen zich van de proefpersonen sloot zich ten minste één keer aan
gedragen als ze worden beïnvloed door anderen. bij het onjuiste oordeel van de meerderheid; 58 procent
Vooraf is met de zes anderen afgesproken dat ze eensge- paste zich twee of meer keren aan de mening van de
zind en onbewogen een verkeerd antwoord geven. Hoe meerderheid aan.
reageren nu de enkele proefpersonen in het experiment Vervolgonderzoek heeft duidelijk gemaakt dat de druk
die niets van deze afspraken weten? De antwoorden van van een groep onbekenden het grootst is. In vrienden-
de andere zes zijn duidelijk in strijd met hun eigen waar- groepen lijkt de angst kleiner om onmiddellijk sociaal
neming. Passen de proefpersonen zich aan of niet? afgewezen te worden. Ook de groepsgrootte lijkt hier van
invloed te zijn. De druk om zich aan te passen neemt toe
Figuur 1 als de groep groter wordt, vanaf ongeveer zes à zeven
personen.
A B
Men heeft dit soort experimenten in allerlei vormen
gedaan en herhaald. In Nederland heeft men enkele
jaren geleden een experiment gedaan, waarbij niets-
vermoedende proefpersonen dachten dat zij mee-
werkten aan een sollicitatieprocedure. Hun opdracht
was de ‘sollicitanten’ te kleineren, zodat de zogenaamde
werkgever kon bepalen of de sollicitanten genoeg stress-
bestendig waren. In werkelijkheid werden niet de sollici-
tanten onderzocht, maar werd bekeken hoever de proef-
personen met hun treiterijen zouden gaan. Er werd
bijvoorbeeld gekeken of zij in tweetallen verder gingen
3
