Samenvatting reader PAC 2025-
2026
Deel 1: ondernemend handelen en design
thinking in een notendop
1. Defining social enterprise. Social interprise: at the crossroads of
market, public policies and civil society
1 the origin of the concept of ‘social enterprise’ and its evolution
- In Europa krijgt de non-profitsector steeds meer erkenning en
waardering
- Tegelijk is er meer interesse in nieuwe vormen van ondernemen die
niet puur op winst gericht zijn, maar maatschappelijke problemen
proberen op te lossen
- Derde sector = alles wat niet behoort tot de publieke sector (
overheid zoals gemeenten, federale staat, politie, ziekenhuizen van
de overheid…) en de private sector ( bedrijven die winst willen
maken zoals bijvoorbeeld commerciële ondernemingen).
= het gaat om organisaties zonder winstoogmerk die werken rond
maatschappelijke doelen. Voorbeelden in België:
- Vzw’s
- NGO’s
- Sociale ondernemingen
- Vrijwilligersorganisaties
- Mutualiteiten
- Sommige zorg- en welzijnsorganisaties
= organisaties die geen winst nastreven, maar wel maatschappelijke
problemen proberen op te lossen.
-begin 1990: opkomst in US
- Harvard Business school: ‘Social Enterprise Initiative’ (= milestone)
- nog altijd vaag en te breed
1
, - gezien als een innovatief antwoord op de financieringsproblemen
van non-profitorganisaties.
- wordt ook gebruikt om de innovatieve kans van bepaalde soorten
projecten te benadrukken, evenals de financiële risico’s die ze nemen
gaat van commerciële bedrijven die zich bezig houden met
maatschappelijke nuttige activiteiten tot non-profitorganisaties die zich
bezighouden met commerciële activiteiten ter ondersteuning van hun
missie.
- begin 1990’s: Europa
- 1991: het Italiaanse parlement nam wet aan die specifieke
rechtsvorm voor sociale coöperaties creëert. Deze coöperaties zijn
voornamelijk ontstaan om tegenmoet te komen aan behoeften waaraan
door de openbare diensten onvoldoende of helemaal niet werd voldaan.
- 1996: sommige onderzoekers van allerlei Europese landen besloten
om een studienetwerk op te richten om het ontstaan van sociale
ondernemingen in Europa te bestuderen (toen 15 landen in EU)
- daarna heel veel oprichtingen in heel Europa (gedreven door sociale
doelstellingen en bereiken duurzaamheid door middel van handel)
- definitie ‘sociale onderneming= organisaties met een expliciet doel om
de gemeenschap ten goede te komen, opgericht door een groep burgers
en waarin het materiële belang van kapitaalinvesteerders aan
beperkingen onderhevig is.
= Hechten ook veel waarde aan hun autonomie en aan het nemen
van economische risico’s i.v.m. lopende sociaaleconomische activiteiten.
4 economische criteria
1. Continue activiteit
2. Hoge mate van autonomie
3. Een hoge mate van economisch risico
4. Minimale hoeveelheid van betaald werk
5 sociale criteria
1. Expliciet doel ten voordele van de gemeenschap
2. Initiatief door groep burgers gelanceerd
3. Beslissingsbevoegdheid is niet gebaseerd op kapitaalbezit
4. Participatief karakter
5. Beperkte winstuitkering
‘ideaaltype’
2 The concept of social enterprise: a bridge between co-operatives and
non-profit organizations
2
,- co-operatives : mogen winst uitkeren
- non-profit organisatie= instelling die maatschappelijke, ideële of sociale
doelen nastreeft zonder winstoogmerk (vzw: juridische structuur; ngo:
functionele omschrijving (vaak opererend in de vorm van een
vzw/stichting)
- sociale ondernemingen vormen een brug tussen:
- coöperaties
- non-profitorganisaties
- de bredere derde sector (organisaties die noch puur winstgericht,
noch publiek zijn)
- 2 benaderingen binnen 3e sector
1. non-profitbenadering
- winst mag niet worden uitgekeerd
- nadruk ligt op het verbod op winstverdeling
2. sociale economie-benadering
- omvat coöperaties, mutualiteiten, verenigingen
- doel is leden of de gemeenschap dienen, niet winst maken
voor de investeerders
- democratische besluitvorming is belangrijk
- arbeid en mensen primeren op het kapitaal
- 2 spanningen binnen de 3e sector
1. markt vs. niet -markt
- sommige organisaties verkopen producten/diensten op de
markt (zoals coöperaties)
- andere werken vooral met subsidies, giften of
vrijwilligerswerk (zoals veel verenigingen)
sociale ondernemingen bevinden zich vaak tussen die 2: ze
hebben economische activiteit, maar met een sociaal doel
2. Ledenbelang vs. algemeen belang
i. Mutual interest organisaties: dienen vooral hun leden
(bv. coöperaties)
ii. General interest organisaties: dienen de bredere
gemeenschap (bv. armoedebestrijding)
3
, iii. Sociale ondernemingen leggen meer nadruk op het
algemeen belang en hebben vaak meerdere soorten
stakeholders (niet slechts één groep leden)
verbindende rol= sociale ondernemingen …
-
Creëren aantrekking tussen coöperaties en non-profits
-
Combineren kenmerken van beide
-
Nemen economische risico op via
productieactiviteiten
- Werken democratisch
- Beperken winstuitkering
- Hebben sociaal doel
Ze vormen dus geen volledige breuk met de 3e sector, maar eerder
een nieuwe dynamiek binnen die sector
-juridische vormen
= hoewel veel sociale ondernemingen coöperaties of verenigingen
zijn, kunnen ze ook andere rechtsvormen aannemen
- Voorbeelden:
o Community Interest company (UK)
o Société coopérative d’intérêt collectif (Frankrijk)
o Vennootschap met sociaal oogmerk (België)
o Sociale coöperaties (IT)
- => deze rechtsvormen combineren:
o Beperking van winstuitkering
o Coöperatieve principes
o Sociaal doel
3 three key research questions
Bouwt Voort op EMES Network en probeert theorie van sociale
ondernemingen in Europa verder te ontwikkelen via PERSE-
onderzoeksproject
3 centrale onderzoeksvragen:
1. Sociale ondernemingen hebben meerdere doelstellingen
a. Sociale doelen ten dienste van de gemeenschap
b. Economische doelen ondernemingsactiviteit en
economische duurzaamheid
c. Sociaal-politieke doelen betrokkenheid bij maatschappelijke
verandering
Belangrijk concept: sociaal kapitaal
o Sociale ondernemingen…
4
2026
Deel 1: ondernemend handelen en design
thinking in een notendop
1. Defining social enterprise. Social interprise: at the crossroads of
market, public policies and civil society
1 the origin of the concept of ‘social enterprise’ and its evolution
- In Europa krijgt de non-profitsector steeds meer erkenning en
waardering
- Tegelijk is er meer interesse in nieuwe vormen van ondernemen die
niet puur op winst gericht zijn, maar maatschappelijke problemen
proberen op te lossen
- Derde sector = alles wat niet behoort tot de publieke sector (
overheid zoals gemeenten, federale staat, politie, ziekenhuizen van
de overheid…) en de private sector ( bedrijven die winst willen
maken zoals bijvoorbeeld commerciële ondernemingen).
= het gaat om organisaties zonder winstoogmerk die werken rond
maatschappelijke doelen. Voorbeelden in België:
- Vzw’s
- NGO’s
- Sociale ondernemingen
- Vrijwilligersorganisaties
- Mutualiteiten
- Sommige zorg- en welzijnsorganisaties
= organisaties die geen winst nastreven, maar wel maatschappelijke
problemen proberen op te lossen.
-begin 1990: opkomst in US
- Harvard Business school: ‘Social Enterprise Initiative’ (= milestone)
- nog altijd vaag en te breed
1
, - gezien als een innovatief antwoord op de financieringsproblemen
van non-profitorganisaties.
- wordt ook gebruikt om de innovatieve kans van bepaalde soorten
projecten te benadrukken, evenals de financiële risico’s die ze nemen
gaat van commerciële bedrijven die zich bezig houden met
maatschappelijke nuttige activiteiten tot non-profitorganisaties die zich
bezighouden met commerciële activiteiten ter ondersteuning van hun
missie.
- begin 1990’s: Europa
- 1991: het Italiaanse parlement nam wet aan die specifieke
rechtsvorm voor sociale coöperaties creëert. Deze coöperaties zijn
voornamelijk ontstaan om tegenmoet te komen aan behoeften waaraan
door de openbare diensten onvoldoende of helemaal niet werd voldaan.
- 1996: sommige onderzoekers van allerlei Europese landen besloten
om een studienetwerk op te richten om het ontstaan van sociale
ondernemingen in Europa te bestuderen (toen 15 landen in EU)
- daarna heel veel oprichtingen in heel Europa (gedreven door sociale
doelstellingen en bereiken duurzaamheid door middel van handel)
- definitie ‘sociale onderneming= organisaties met een expliciet doel om
de gemeenschap ten goede te komen, opgericht door een groep burgers
en waarin het materiële belang van kapitaalinvesteerders aan
beperkingen onderhevig is.
= Hechten ook veel waarde aan hun autonomie en aan het nemen
van economische risico’s i.v.m. lopende sociaaleconomische activiteiten.
4 economische criteria
1. Continue activiteit
2. Hoge mate van autonomie
3. Een hoge mate van economisch risico
4. Minimale hoeveelheid van betaald werk
5 sociale criteria
1. Expliciet doel ten voordele van de gemeenschap
2. Initiatief door groep burgers gelanceerd
3. Beslissingsbevoegdheid is niet gebaseerd op kapitaalbezit
4. Participatief karakter
5. Beperkte winstuitkering
‘ideaaltype’
2 The concept of social enterprise: a bridge between co-operatives and
non-profit organizations
2
,- co-operatives : mogen winst uitkeren
- non-profit organisatie= instelling die maatschappelijke, ideële of sociale
doelen nastreeft zonder winstoogmerk (vzw: juridische structuur; ngo:
functionele omschrijving (vaak opererend in de vorm van een
vzw/stichting)
- sociale ondernemingen vormen een brug tussen:
- coöperaties
- non-profitorganisaties
- de bredere derde sector (organisaties die noch puur winstgericht,
noch publiek zijn)
- 2 benaderingen binnen 3e sector
1. non-profitbenadering
- winst mag niet worden uitgekeerd
- nadruk ligt op het verbod op winstverdeling
2. sociale economie-benadering
- omvat coöperaties, mutualiteiten, verenigingen
- doel is leden of de gemeenschap dienen, niet winst maken
voor de investeerders
- democratische besluitvorming is belangrijk
- arbeid en mensen primeren op het kapitaal
- 2 spanningen binnen de 3e sector
1. markt vs. niet -markt
- sommige organisaties verkopen producten/diensten op de
markt (zoals coöperaties)
- andere werken vooral met subsidies, giften of
vrijwilligerswerk (zoals veel verenigingen)
sociale ondernemingen bevinden zich vaak tussen die 2: ze
hebben economische activiteit, maar met een sociaal doel
2. Ledenbelang vs. algemeen belang
i. Mutual interest organisaties: dienen vooral hun leden
(bv. coöperaties)
ii. General interest organisaties: dienen de bredere
gemeenschap (bv. armoedebestrijding)
3
, iii. Sociale ondernemingen leggen meer nadruk op het
algemeen belang en hebben vaak meerdere soorten
stakeholders (niet slechts één groep leden)
verbindende rol= sociale ondernemingen …
-
Creëren aantrekking tussen coöperaties en non-profits
-
Combineren kenmerken van beide
-
Nemen economische risico op via
productieactiviteiten
- Werken democratisch
- Beperken winstuitkering
- Hebben sociaal doel
Ze vormen dus geen volledige breuk met de 3e sector, maar eerder
een nieuwe dynamiek binnen die sector
-juridische vormen
= hoewel veel sociale ondernemingen coöperaties of verenigingen
zijn, kunnen ze ook andere rechtsvormen aannemen
- Voorbeelden:
o Community Interest company (UK)
o Société coopérative d’intérêt collectif (Frankrijk)
o Vennootschap met sociaal oogmerk (België)
o Sociale coöperaties (IT)
- => deze rechtsvormen combineren:
o Beperking van winstuitkering
o Coöperatieve principes
o Sociaal doel
3 three key research questions
Bouwt Voort op EMES Network en probeert theorie van sociale
ondernemingen in Europa verder te ontwikkelen via PERSE-
onderzoeksproject
3 centrale onderzoeksvragen:
1. Sociale ondernemingen hebben meerdere doelstellingen
a. Sociale doelen ten dienste van de gemeenschap
b. Economische doelen ondernemingsactiviteit en
economische duurzaamheid
c. Sociaal-politieke doelen betrokkenheid bij maatschappelijke
verandering
Belangrijk concept: sociaal kapitaal
o Sociale ondernemingen…
4
