Prof. Dagmar Van Liefferinge
EERSTELIJNSPSYCHOLOGIE
1. INLEIDING
Overzicht
(1) Situering eerstelijnspsychologische zorg
(2) Karakteristieken eerstelijnspsychologische zorg
(3) Proces eerstelijnspsychologische zorg
(4) Conventie eerstelijnspsychologische zorg
(5) Uitdagingen werkveld
1.1 Situering eerstelijnspsychologische zorg
1.1.1 Situering internationaal
WHO service organisation pyramid for an optimal mix of services for mental health
= Pyramide die WHO gemaakt heeft als richtlijn voor hoe je als gemeenschap of land zo goed mogelijk je geestelijke
gezondheidszorg organiseert
• Onderaan = breed en toegankelijk aanbod van basis-
psychologische zorg
• Hoe hoger je gaat, hoe kleiner je pyramide, dus
kwantitatief kleiner maar eveneens minder toegankelijk
aanbod van gespecialiseerde psychologische zorg
• Hoe hoger in de pyramide, hoe hoger de kosten ook zijn!
→ eigenlijk hebben maar weinig mensen deze gespeciali-
seerde hulp nodig
1.1.2 Stepped care
3e lijn
2e lijn
1e lijn
0e lijn
, Bv. Stel, je hebt een mama die moeilijkheden met haar zoon ervaart omdat die
regelmatig woedebuien heeft. Mama leest een boek ‘opvoedwijzer driftbuiten’
= 0e lijn
0e lijn
• = zelfzorg + zorg in en door je buurt
• Geen professionele hulp, maar mensen die toch al wat kunnen helpen of
jijzelf die jezelf al wat helpt
Bv. Mama en zoon met woede = stel dat zoon die aanvallen ook in de school-
1e lijn context heeft en ze mama doorverwijzen naar CLB om daar in gesprek te gaan,
komen ze in 1e lijn terecht
Bv. Als CLB medewerker zoiets heeft van ‘misschien is er ontwikkelings-
problematiek’, dan kan die doorverwijzen naar de gespecialiseerde zorg voor
2e lijn diagnostiek en dan kom je op 2e lijn terecht
• Gaat over ambulante diensten in GGZ = bv. privépraktijken, CGG’s,…
Bv. Stel dat die problemen toch verergeren en dat ze vanuit de diagnostiek in 2de
lijn zien dat het heel complex verhaal is en men moeilijk duidelijk kan krijgen wat
3e lijn speelt en dat draagkracht van ouders op is, dan kan een opname geadviseerd
worden voor kind
• Is dus residentiële zorg
9 Stepped care verwijst dus naar deze verschillende lijnen. Onderaan = hele brede basiszorg, naarmate je
opklimt wordt het meer gespecialiseerd en zijn het de instanties die we zo min mogelijk proberen gebruiken.
1.1.3 Stepped care & matched care
Bij matched care is het doel: “De juiste hulp krijgen op de juiste plaats, op het juiste moment en door de juiste persoon.”
Stel dat die CLB-medewerker in het vb. al inschat dat het heel complex is en dat 2e lijn ook niet gaat weten wat te
doen, dan kan die medewerker ook al direct naar 3e lijn doorverwijzen → je moet niet altijd alles doorlopen (dus niet
alle steps van de stepped care moet je doorlopen → matched care is belangrijker)
1.1.4 Eerstelijnspsychologische zorg
= model van Keys; als je spreekt over geestelijke gezondheid
en daarop wilt interveniëren, moet je spreken over en kijken
naar twee zaken.
• Heeft ook overeenkomsten met waarop ELP gericht is.
• Twee assen:
(1) (2)
Aan- of afwezigheid van psychische problematiek Aan- of afwezigheid van goede mentale gezondheid/
Bv. ADHD, ASS, … welzijn; gaat over positieve aspecten.
Bv. De mate van veerkracht, positieve relaties met
anderen in de omgeving, mate waarin iemand dingen
kan realiseren
2
, 9 Zo kom je tot 4 categorieën van mensen:
Flourishing/ thriving
= groep waar je liefst in wilt zitten
without illness
= zonder psychische aandoening en beschikken over een goed mentaal welzijn
(= rechts boven)
Flourishing/ thriving = wel een psychische aandoening, maar kunnen desondanks wel functioneren.
with illness Bv. Iemand heeft ADHD en die botst daarop binnen beperkt aantal zaken in zijn
(= links boven) leven maar die is in het algemeen gelukkig, kan positieve relaties aangaan, …
= geen psychische problematiek
Languishing/ surviving
without illness Bv. Volwassene die stressklachten ervaart en daar ongelukkig in is, maar dat er
(= rechts onderaan) nog geen sprake is van klinische burn-out, depressie,.. maar zijn algemeen
welzijn is dus wel verminderd
= meest kwetsbaar
= zowel psychische aandoening als lage score op mentaal welzijn
Languishing/ surviving
with illness Bv. Iemand met een zware depressie die niet meer kan werken en dus sociaal
(= links onderaan) geïsoleerd is
9 Meestal gespecialiseerde zorg nodig
ELP = gericht op …
• Bevordering van de mentale gezondheid
Bv. dingen aanbieden om algemeen welzijn te bevorderen (bv. binnen scholen reeksen die gegeven worden
rond veerkracht )
• Preventie van psychologische problemen
= voorkomen dat iemand op die horizontale as in de problemen komt
• (vroeg)detectie van en (vroege) psychologische interventie bij milde tot matige psychische problemen
→ Als er zich dan toch mentale klachten voordoen die wijzen naar psychiatrische problematiek, moeten we
die zo snel mogelijk detecteren en daarop interveniëren zodat die niet erger worden en die geen behoefte
hebben aan meer gespecialiseerde zorg
• Aanvullende basispsychologische zorg naast gespecialiseerde psychologische zorg bij ernstigere
problematieken
Bv. Je werkt hier meer met die groep links onderaan; bv. iemand met zware depressie is in opname geweest.
Wanneer die persoon terug naar huis mag na die opname kan je als eerstelijnspsycholoog helpen met die
overstap en terugkeer naar huis.
→ Dus aanvullend, maar niet wat in de gespecialiseerde zorg zelf gebeurt opnemen!
1.1.5 Situering nationaal
Lange tijd was de organisatie van de GGZ in België omgekeerd in vergelijking met WHO-piramide. Wij hebben
eigenlijk veel psychiatrische bedden en minder ambulante zorg (is nu wel aan het veranderen).
Nood aan verbreding van de basis van de piramide
• Basispsychologische zorg moet worden uitgebreid = wordt tegenwoordig aan gewerkt zodat er een degelijke
eerste lijn kan ontstaan
• Zo kan er meer toegewerkt worden naar → vermaatschappelijking van de zorg = zodat mensen zoveel
mogelijk thuis kunnen blijven en zo verzorgd worden en niet moeten worden opgenomen
Het public health perspectief als leidraad bij hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg.
3
, 1.1.6 Public Mental Health: uitgangspunt
Wij hebben eerder een traditie van te werken uit de klassieke medische benadering, dus public mental health is een
nieuwigheid!
Klassieke medische benadering Public mental health
• Hoe behandel/ verzorg ik dit zieke individu? • Hoe houd ik de populatie zo gezond en tevreden
• Focus op een gedeeltelijke populatie, nl. zij die mogelijk?
ziek zijn • Focus op de brede populatie; we kijken niet enkel
• In de klassieke medische zorg wachten we tot naar wie ziek is, maar ook naar wie gezond is (om
patiënten naar ons toe komen gezond te houden)
→ Dus niet alleen focus op mensen met een
psychische aandoening, maar een veel bredere
focus (ook gezonde).
• We wachten niet passief af tot iemand naar ons
komt, maar zoeken ook actief diegenen op die
hulp nodig hebben
1.1.7 Interventiespectrum geestelijke gezondheid
Als je gaat kijken naar types interventies die je kan
hebben op vlak van GGZ, dan zie je hier een brede waaier
van mogelijkheden. Maar als we gaan kijken naar wat
men vroeger deed, zat men vooral in:
• illness identification
• en standard treatment.
ELP wil veel meer inzetten op preventie en terugval-
preventie. Dus je ziet nu een verbreding van interventies
die in lijn liggen met Public Mental Health.
1.1.8 Situering nationaal: Netwerken van hulpverlening
• Onderscheid tussen netwerken GGZ voor kinderen en jongeren en die
voor volwassenen
• Overheid vond het een probleem dat de hulpverleners elkaar veel te
weinig kennen; hulpverlenerslandschap in België is heel versnipperd, dus
overheid heeft gezegd dat er moet worden samengewerkt met
netwerken
• Zitten psychiatrische ziekenhuizen in, CGG’s, afvaardigingen van privé-
psychologen, blendende partners zoals jeugdzorg, …
• Elke investering die overheid nog doet in GGZ gebeurt enkel nog in de
netwerken
• Die van volwassenen zijn nog iets meer versnipperd, want zijn vroeger
ontstaan, dus overheid heeft daaruit geleerd en nu moeten de netwerken
voor kinderen en jongeren overeenkomen met de provinciegrenzen
4
EERSTELIJNSPSYCHOLOGIE
1. INLEIDING
Overzicht
(1) Situering eerstelijnspsychologische zorg
(2) Karakteristieken eerstelijnspsychologische zorg
(3) Proces eerstelijnspsychologische zorg
(4) Conventie eerstelijnspsychologische zorg
(5) Uitdagingen werkveld
1.1 Situering eerstelijnspsychologische zorg
1.1.1 Situering internationaal
WHO service organisation pyramid for an optimal mix of services for mental health
= Pyramide die WHO gemaakt heeft als richtlijn voor hoe je als gemeenschap of land zo goed mogelijk je geestelijke
gezondheidszorg organiseert
• Onderaan = breed en toegankelijk aanbod van basis-
psychologische zorg
• Hoe hoger je gaat, hoe kleiner je pyramide, dus
kwantitatief kleiner maar eveneens minder toegankelijk
aanbod van gespecialiseerde psychologische zorg
• Hoe hoger in de pyramide, hoe hoger de kosten ook zijn!
→ eigenlijk hebben maar weinig mensen deze gespeciali-
seerde hulp nodig
1.1.2 Stepped care
3e lijn
2e lijn
1e lijn
0e lijn
, Bv. Stel, je hebt een mama die moeilijkheden met haar zoon ervaart omdat die
regelmatig woedebuien heeft. Mama leest een boek ‘opvoedwijzer driftbuiten’
= 0e lijn
0e lijn
• = zelfzorg + zorg in en door je buurt
• Geen professionele hulp, maar mensen die toch al wat kunnen helpen of
jijzelf die jezelf al wat helpt
Bv. Mama en zoon met woede = stel dat zoon die aanvallen ook in de school-
1e lijn context heeft en ze mama doorverwijzen naar CLB om daar in gesprek te gaan,
komen ze in 1e lijn terecht
Bv. Als CLB medewerker zoiets heeft van ‘misschien is er ontwikkelings-
problematiek’, dan kan die doorverwijzen naar de gespecialiseerde zorg voor
2e lijn diagnostiek en dan kom je op 2e lijn terecht
• Gaat over ambulante diensten in GGZ = bv. privépraktijken, CGG’s,…
Bv. Stel dat die problemen toch verergeren en dat ze vanuit de diagnostiek in 2de
lijn zien dat het heel complex verhaal is en men moeilijk duidelijk kan krijgen wat
3e lijn speelt en dat draagkracht van ouders op is, dan kan een opname geadviseerd
worden voor kind
• Is dus residentiële zorg
9 Stepped care verwijst dus naar deze verschillende lijnen. Onderaan = hele brede basiszorg, naarmate je
opklimt wordt het meer gespecialiseerd en zijn het de instanties die we zo min mogelijk proberen gebruiken.
1.1.3 Stepped care & matched care
Bij matched care is het doel: “De juiste hulp krijgen op de juiste plaats, op het juiste moment en door de juiste persoon.”
Stel dat die CLB-medewerker in het vb. al inschat dat het heel complex is en dat 2e lijn ook niet gaat weten wat te
doen, dan kan die medewerker ook al direct naar 3e lijn doorverwijzen → je moet niet altijd alles doorlopen (dus niet
alle steps van de stepped care moet je doorlopen → matched care is belangrijker)
1.1.4 Eerstelijnspsychologische zorg
= model van Keys; als je spreekt over geestelijke gezondheid
en daarop wilt interveniëren, moet je spreken over en kijken
naar twee zaken.
• Heeft ook overeenkomsten met waarop ELP gericht is.
• Twee assen:
(1) (2)
Aan- of afwezigheid van psychische problematiek Aan- of afwezigheid van goede mentale gezondheid/
Bv. ADHD, ASS, … welzijn; gaat over positieve aspecten.
Bv. De mate van veerkracht, positieve relaties met
anderen in de omgeving, mate waarin iemand dingen
kan realiseren
2
, 9 Zo kom je tot 4 categorieën van mensen:
Flourishing/ thriving
= groep waar je liefst in wilt zitten
without illness
= zonder psychische aandoening en beschikken over een goed mentaal welzijn
(= rechts boven)
Flourishing/ thriving = wel een psychische aandoening, maar kunnen desondanks wel functioneren.
with illness Bv. Iemand heeft ADHD en die botst daarop binnen beperkt aantal zaken in zijn
(= links boven) leven maar die is in het algemeen gelukkig, kan positieve relaties aangaan, …
= geen psychische problematiek
Languishing/ surviving
without illness Bv. Volwassene die stressklachten ervaart en daar ongelukkig in is, maar dat er
(= rechts onderaan) nog geen sprake is van klinische burn-out, depressie,.. maar zijn algemeen
welzijn is dus wel verminderd
= meest kwetsbaar
= zowel psychische aandoening als lage score op mentaal welzijn
Languishing/ surviving
with illness Bv. Iemand met een zware depressie die niet meer kan werken en dus sociaal
(= links onderaan) geïsoleerd is
9 Meestal gespecialiseerde zorg nodig
ELP = gericht op …
• Bevordering van de mentale gezondheid
Bv. dingen aanbieden om algemeen welzijn te bevorderen (bv. binnen scholen reeksen die gegeven worden
rond veerkracht )
• Preventie van psychologische problemen
= voorkomen dat iemand op die horizontale as in de problemen komt
• (vroeg)detectie van en (vroege) psychologische interventie bij milde tot matige psychische problemen
→ Als er zich dan toch mentale klachten voordoen die wijzen naar psychiatrische problematiek, moeten we
die zo snel mogelijk detecteren en daarop interveniëren zodat die niet erger worden en die geen behoefte
hebben aan meer gespecialiseerde zorg
• Aanvullende basispsychologische zorg naast gespecialiseerde psychologische zorg bij ernstigere
problematieken
Bv. Je werkt hier meer met die groep links onderaan; bv. iemand met zware depressie is in opname geweest.
Wanneer die persoon terug naar huis mag na die opname kan je als eerstelijnspsycholoog helpen met die
overstap en terugkeer naar huis.
→ Dus aanvullend, maar niet wat in de gespecialiseerde zorg zelf gebeurt opnemen!
1.1.5 Situering nationaal
Lange tijd was de organisatie van de GGZ in België omgekeerd in vergelijking met WHO-piramide. Wij hebben
eigenlijk veel psychiatrische bedden en minder ambulante zorg (is nu wel aan het veranderen).
Nood aan verbreding van de basis van de piramide
• Basispsychologische zorg moet worden uitgebreid = wordt tegenwoordig aan gewerkt zodat er een degelijke
eerste lijn kan ontstaan
• Zo kan er meer toegewerkt worden naar → vermaatschappelijking van de zorg = zodat mensen zoveel
mogelijk thuis kunnen blijven en zo verzorgd worden en niet moeten worden opgenomen
Het public health perspectief als leidraad bij hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg.
3
, 1.1.6 Public Mental Health: uitgangspunt
Wij hebben eerder een traditie van te werken uit de klassieke medische benadering, dus public mental health is een
nieuwigheid!
Klassieke medische benadering Public mental health
• Hoe behandel/ verzorg ik dit zieke individu? • Hoe houd ik de populatie zo gezond en tevreden
• Focus op een gedeeltelijke populatie, nl. zij die mogelijk?
ziek zijn • Focus op de brede populatie; we kijken niet enkel
• In de klassieke medische zorg wachten we tot naar wie ziek is, maar ook naar wie gezond is (om
patiënten naar ons toe komen gezond te houden)
→ Dus niet alleen focus op mensen met een
psychische aandoening, maar een veel bredere
focus (ook gezonde).
• We wachten niet passief af tot iemand naar ons
komt, maar zoeken ook actief diegenen op die
hulp nodig hebben
1.1.7 Interventiespectrum geestelijke gezondheid
Als je gaat kijken naar types interventies die je kan
hebben op vlak van GGZ, dan zie je hier een brede waaier
van mogelijkheden. Maar als we gaan kijken naar wat
men vroeger deed, zat men vooral in:
• illness identification
• en standard treatment.
ELP wil veel meer inzetten op preventie en terugval-
preventie. Dus je ziet nu een verbreding van interventies
die in lijn liggen met Public Mental Health.
1.1.8 Situering nationaal: Netwerken van hulpverlening
• Onderscheid tussen netwerken GGZ voor kinderen en jongeren en die
voor volwassenen
• Overheid vond het een probleem dat de hulpverleners elkaar veel te
weinig kennen; hulpverlenerslandschap in België is heel versnipperd, dus
overheid heeft gezegd dat er moet worden samengewerkt met
netwerken
• Zitten psychiatrische ziekenhuizen in, CGG’s, afvaardigingen van privé-
psychologen, blendende partners zoals jeugdzorg, …
• Elke investering die overheid nog doet in GGZ gebeurt enkel nog in de
netwerken
• Die van volwassenen zijn nog iets meer versnipperd, want zijn vroeger
ontstaan, dus overheid heeft daaruit geleerd en nu moeten de netwerken
voor kinderen en jongeren overeenkomen met de provinciegrenzen
4
