Prof. dr. Eva Dierckx
PSYCHOGERONTOLOGIE
1. BELANGRIJKE THEMA’S EN BEGRIPPEN BIJ VEROUDERING
Overzicht
(1) Vergrijzing
• Ouderen: Wie?
• Enkele cijfers
(2) Biopsychosociale perspectief
(3) 4 principes van “het ouder worden”
(4) Persoonlijk versus sociaal ouder worden
(5) Modellen van ontwikkeling
• Nature en nurture
(6) Benaderingen van de vergrijzing en het verouderingsproces
• Biologische benadering
• Psychologische benadering
• Socioculturele benadering
Psychogerontologie: definitie
Psychogerontologie = de psychologie van het ouder worden en het sociaal-emotioneel functioneren van ouderen
• Ook wel eens ‘gerontopsychologie’ genoemd
• Heel lange tijd wat stiefmoederlijk behandeld, maar aan VUB wel veel aandacht aan besteed
Een kennismaking met de wereld van de oudere
VIDEO (https://www.pbs.org/video/frontline-living-old/):
• Mensen worden tegenwoordig veel ouder doordat we medicatie hebben om acute ziektes te behandelen
→ brengt wel chronische ziekten en neurodegeneratieve aandoeningen met zich mee waar mensen lang mee
leven
• De bijkomende jaren na 80 jaar gaan dus niet altijd gepaard met healthy aging → functieverlies (normaal) +
pathologisch ouder worden
• ‘Sandwichgeneratie’ komt ook aan bod = mensen worden ouder, dus mantelzorgers die zorg dragen voor
die ouderen zijn vaak de kinderen van die oudjes. Die moeten ook nog eens voor hun eigen kinderen zorgen,
dus legt veel druk → moeten we oog voor hebben!
• Nog belangrijk = er is weinig tijd bij de dokter = vaak maar 15-20 min., maar veel comorbiditeiten bij ouderen
→ risico dat je goed behandeld wordt voor 1 klacht, maar dat comorbide klacht niet (goed) aangepakt wordt.
Onze zorg is veel te hard gericht op specifieke zorgpaden per aandoening, maar geïntegreerde zorg is dus
echt wel nodig
• ‘Frailty’ = kwetsbaarheid = vaak alleen fysiek bekeken bij ouderen (minder snel lopen, visusprobleem,…),
maar moet multidimensioneel bekeken worden (naast fysieke ook psychologische, emotionele, omgevings-
frailty – ouderen die wonen in huis dat niet past bij hun toestand, …). Vaak hebben mensen geen probleem in
het dagelijks leven met die frailty, maar vanaf moment dat er iets kleins verandert, wordt die frailty zo groot
dat er moet ingegrepen worden (vb. opname in WZC)
,1.1 Vergrijzing
1.1.1 Ouderen: wie zijn ze?
Er bestaan heel wat verschillende termen voor ouderen in de literatuur
9 Senioren, bejaarden, … ⇒ OUDEREN (je zegt best ‘ouderen’ i.p.v. senioren, bejaarden, …)
Wanneer is iemand oud? Welke leeftijd? We kijken naar chronologische leeftijd (vanaf de geboorte tot nu):
65 – 74 jaar “jonge” ouderen
75 – 84 jaar “oude” ouderen
> 85 jaar “oudste” ouderen
> 100 jaar “centenarian”
> 110 jaar “super centenarian”
9 Belangrijk is daarbij dat niet alle ouderen hetzelfde zijn = 65-jarige mag niet zomaar vergeleken worden met
75-jarige → er bestaat een grote heterogeniteit/ diversiteit. Ook niet alle 65+’ers mag je op 1 hoop smijten
= onderscheid gemaakt om die heterogeniteit te benadrukken.
Oudste vrouw (uit Frankrijk) = Jeanne Calmant = 122 jaar, 164 dagen oud: notaris betaalde haar 2500 frank per jaar
voor haar huis te kopen na haar dood, maar zij heeft hem overleefd. Dus zij heeft goed aan hem verdient ;))
• Oudste ouderen in België (opmerkelijk: allemaal vrouwen) = elk jaar weer nieuwe mensen die > 100j worden.
• Oudste Belg = Denise = momenteel 110 jaar en ondertussen terug thuis gaan wonen. Haar buurvrouw is haar
mantelzorger geworden.
Er is een toegenomen levensverwachting en steeds meer mensen
die ≥ 100 jaar worden.
9 We kunnen de leeftijd dus bepalen door de chronologische/kalenderleeftijd, maar niet alle 60-jarigen bv. zijn
hetzelfde of voelen zich even oud! Dus hiervoor heeft men gedacht om die heterogeniteit wat meer in kaart
te brengen, gebruikmakende van de functionele leeftijd
De functionele leeftijd bestaat uit verschillende vormen van leeftijd:
(1) Biologische leeftijd
(2) Psychologische leeftijd
(3) Sociale leeftijd
2
,1.1.2 Functionele leeftijd
= gebaseerd op de kwaliteit van de werking van de lichaamssystemen/organen
→ dus hoe gezond je bent/ hoe goed je lichaam funcioneert
9 Er bestaan dan ook zgn. “Biologische leeftijdstesten” (= gaan de levens-
Biologische leeftijd verwachting na + hoe gezond men gaat ouder worden)
Bv. Slimme weegschalen die je vetpercentage etc. meten (komt vaak niet
overeen met je echte leeftijd/ kalenderleeftijd = zie je ook bij progeria =
kalenderleeftijd is hier veel lager dan biologische)
= gebaseerd op het functioneren op psychologische/cognitieve tests (geheugen,
intelligentie, leercapaciteit,…)
Psychologische leeftijd 9 Ook op dit vlak komt dit vaak niet overeen met de kalenderleeftijd.
Bv. mensen met jongdementie hebben vaak psychologische leeftijd van
75, terwijl ze eigenlijk maar 45 zijn
= gebaseerd op welke sociale rollen een persoon inneemt (in de familie, in het werk,
in de gemeenschap)
Bv. Een grootouder heeft een hogere sociale leeftijd dan een ouder; een
Sociale leeftijd
gepensioneerde is “ouder” dan een werkende persoon.
9 Ook hierin zie je veel discrepanties (bv. topsporters die al op pensioen gaan
op 30-jarige leeftijd waardoor sociale leeftijd helemaal anders is)
= overzicht
VOORDEEL: meer heterogeniteit benadrukken;
NADEEL: je moet die continu aanpassen, want morgen
kan je biologische leeftijd er bv. helemaal anders uitzien.
Functionele vs. Chronologische leeftijd
CHRONOLOGISCHE leeftijd = meest gehanteerd (= “leeftijd volgens de jaren”)
• In bevolkingspiramides
• In bevolkingsvooruitzichten
→ Bij bevolkingspiramides etc. doen we dus geen beroep op die functionele leeftijd!
3
, 1.1.3 Vergrijzing: Enkele cijfers
Er is vergrijzing van de bevolking.
= bevolkingsvooruitzicht; 65+’ers gaan sterk
toenemen, maar daarnaast is er ook sprake van
dubbele vergrijzing (= binnen de ouderen gaat ook
het aantal oudste ouderen toenemen)
9 Heel veel zorg gaat moeten geboden worden
de komende jaren
Incidentie dementie stijgt met leeftijd, dus doorheen jaren gaan er veel mensen met alzheimer bijkomen
9 DUS: ook gezondheidsproblemen gaan toenemen, zoals neurodegeneratieve aandoeningen (waarbij de kans
groter wordt naarmate we ouder worden)
Als we kijken naar cijfers van Europa tussen 2019 en 2050 (Eurostat, 2022):
75 – 84 jaar stijging van 56,1%
65 – 74 jaar stijging van 16,6%
< 55 jaar daling van 13,5%
= bevolkingpiramides
9 Babyboomers = generatie die na de oorlog geboren is
= momenteel tussen 65 – 80 jaar; die grote groep is
momenteel aan het oud worden of is oud geworden
Het komt tegenwoordig vaak aan bod dat de nieuwe generatie
van mensen helemaal anders is dan de vorige, en dat is ook
echt wel zo! We zitten met cohortes die een heel andere
manier van denken/ omgaan/ insteek hebben. Daar moeten
we ook rekening mee houden als we de ouderen gaan
verzorgen.
• Momenteel zijn de 80-jarige nog de ‘Silent Generation’ = bv. de mensen van 85 jaar die niet graag naar de
psychiater/ psycholoog gaan als ze ouder zijn en dat wat willen tegenhouden. Een huisarts (lichamelijke
klachten) vinden ze oké, maar alles wat te maken heeft met psychiatrie (psychologische, emotionele
problemen) is niet goed. Wel zijn het heel dankbare mensen (bv. ‘Danku dokter’)
• De baby boom generatie = ‘protestgeneratie’ = mensen die wat anders zijn (bv. ‘ik kom naar hier, dus jij moet
voor mij zorgen’). Dit is ook de generatie waarbij we zien dat alcoholgebruik heel normaal is.
4
PSYCHOGERONTOLOGIE
1. BELANGRIJKE THEMA’S EN BEGRIPPEN BIJ VEROUDERING
Overzicht
(1) Vergrijzing
• Ouderen: Wie?
• Enkele cijfers
(2) Biopsychosociale perspectief
(3) 4 principes van “het ouder worden”
(4) Persoonlijk versus sociaal ouder worden
(5) Modellen van ontwikkeling
• Nature en nurture
(6) Benaderingen van de vergrijzing en het verouderingsproces
• Biologische benadering
• Psychologische benadering
• Socioculturele benadering
Psychogerontologie: definitie
Psychogerontologie = de psychologie van het ouder worden en het sociaal-emotioneel functioneren van ouderen
• Ook wel eens ‘gerontopsychologie’ genoemd
• Heel lange tijd wat stiefmoederlijk behandeld, maar aan VUB wel veel aandacht aan besteed
Een kennismaking met de wereld van de oudere
VIDEO (https://www.pbs.org/video/frontline-living-old/):
• Mensen worden tegenwoordig veel ouder doordat we medicatie hebben om acute ziektes te behandelen
→ brengt wel chronische ziekten en neurodegeneratieve aandoeningen met zich mee waar mensen lang mee
leven
• De bijkomende jaren na 80 jaar gaan dus niet altijd gepaard met healthy aging → functieverlies (normaal) +
pathologisch ouder worden
• ‘Sandwichgeneratie’ komt ook aan bod = mensen worden ouder, dus mantelzorgers die zorg dragen voor
die ouderen zijn vaak de kinderen van die oudjes. Die moeten ook nog eens voor hun eigen kinderen zorgen,
dus legt veel druk → moeten we oog voor hebben!
• Nog belangrijk = er is weinig tijd bij de dokter = vaak maar 15-20 min., maar veel comorbiditeiten bij ouderen
→ risico dat je goed behandeld wordt voor 1 klacht, maar dat comorbide klacht niet (goed) aangepakt wordt.
Onze zorg is veel te hard gericht op specifieke zorgpaden per aandoening, maar geïntegreerde zorg is dus
echt wel nodig
• ‘Frailty’ = kwetsbaarheid = vaak alleen fysiek bekeken bij ouderen (minder snel lopen, visusprobleem,…),
maar moet multidimensioneel bekeken worden (naast fysieke ook psychologische, emotionele, omgevings-
frailty – ouderen die wonen in huis dat niet past bij hun toestand, …). Vaak hebben mensen geen probleem in
het dagelijks leven met die frailty, maar vanaf moment dat er iets kleins verandert, wordt die frailty zo groot
dat er moet ingegrepen worden (vb. opname in WZC)
,1.1 Vergrijzing
1.1.1 Ouderen: wie zijn ze?
Er bestaan heel wat verschillende termen voor ouderen in de literatuur
9 Senioren, bejaarden, … ⇒ OUDEREN (je zegt best ‘ouderen’ i.p.v. senioren, bejaarden, …)
Wanneer is iemand oud? Welke leeftijd? We kijken naar chronologische leeftijd (vanaf de geboorte tot nu):
65 – 74 jaar “jonge” ouderen
75 – 84 jaar “oude” ouderen
> 85 jaar “oudste” ouderen
> 100 jaar “centenarian”
> 110 jaar “super centenarian”
9 Belangrijk is daarbij dat niet alle ouderen hetzelfde zijn = 65-jarige mag niet zomaar vergeleken worden met
75-jarige → er bestaat een grote heterogeniteit/ diversiteit. Ook niet alle 65+’ers mag je op 1 hoop smijten
= onderscheid gemaakt om die heterogeniteit te benadrukken.
Oudste vrouw (uit Frankrijk) = Jeanne Calmant = 122 jaar, 164 dagen oud: notaris betaalde haar 2500 frank per jaar
voor haar huis te kopen na haar dood, maar zij heeft hem overleefd. Dus zij heeft goed aan hem verdient ;))
• Oudste ouderen in België (opmerkelijk: allemaal vrouwen) = elk jaar weer nieuwe mensen die > 100j worden.
• Oudste Belg = Denise = momenteel 110 jaar en ondertussen terug thuis gaan wonen. Haar buurvrouw is haar
mantelzorger geworden.
Er is een toegenomen levensverwachting en steeds meer mensen
die ≥ 100 jaar worden.
9 We kunnen de leeftijd dus bepalen door de chronologische/kalenderleeftijd, maar niet alle 60-jarigen bv. zijn
hetzelfde of voelen zich even oud! Dus hiervoor heeft men gedacht om die heterogeniteit wat meer in kaart
te brengen, gebruikmakende van de functionele leeftijd
De functionele leeftijd bestaat uit verschillende vormen van leeftijd:
(1) Biologische leeftijd
(2) Psychologische leeftijd
(3) Sociale leeftijd
2
,1.1.2 Functionele leeftijd
= gebaseerd op de kwaliteit van de werking van de lichaamssystemen/organen
→ dus hoe gezond je bent/ hoe goed je lichaam funcioneert
9 Er bestaan dan ook zgn. “Biologische leeftijdstesten” (= gaan de levens-
Biologische leeftijd verwachting na + hoe gezond men gaat ouder worden)
Bv. Slimme weegschalen die je vetpercentage etc. meten (komt vaak niet
overeen met je echte leeftijd/ kalenderleeftijd = zie je ook bij progeria =
kalenderleeftijd is hier veel lager dan biologische)
= gebaseerd op het functioneren op psychologische/cognitieve tests (geheugen,
intelligentie, leercapaciteit,…)
Psychologische leeftijd 9 Ook op dit vlak komt dit vaak niet overeen met de kalenderleeftijd.
Bv. mensen met jongdementie hebben vaak psychologische leeftijd van
75, terwijl ze eigenlijk maar 45 zijn
= gebaseerd op welke sociale rollen een persoon inneemt (in de familie, in het werk,
in de gemeenschap)
Bv. Een grootouder heeft een hogere sociale leeftijd dan een ouder; een
Sociale leeftijd
gepensioneerde is “ouder” dan een werkende persoon.
9 Ook hierin zie je veel discrepanties (bv. topsporters die al op pensioen gaan
op 30-jarige leeftijd waardoor sociale leeftijd helemaal anders is)
= overzicht
VOORDEEL: meer heterogeniteit benadrukken;
NADEEL: je moet die continu aanpassen, want morgen
kan je biologische leeftijd er bv. helemaal anders uitzien.
Functionele vs. Chronologische leeftijd
CHRONOLOGISCHE leeftijd = meest gehanteerd (= “leeftijd volgens de jaren”)
• In bevolkingspiramides
• In bevolkingsvooruitzichten
→ Bij bevolkingspiramides etc. doen we dus geen beroep op die functionele leeftijd!
3
, 1.1.3 Vergrijzing: Enkele cijfers
Er is vergrijzing van de bevolking.
= bevolkingsvooruitzicht; 65+’ers gaan sterk
toenemen, maar daarnaast is er ook sprake van
dubbele vergrijzing (= binnen de ouderen gaat ook
het aantal oudste ouderen toenemen)
9 Heel veel zorg gaat moeten geboden worden
de komende jaren
Incidentie dementie stijgt met leeftijd, dus doorheen jaren gaan er veel mensen met alzheimer bijkomen
9 DUS: ook gezondheidsproblemen gaan toenemen, zoals neurodegeneratieve aandoeningen (waarbij de kans
groter wordt naarmate we ouder worden)
Als we kijken naar cijfers van Europa tussen 2019 en 2050 (Eurostat, 2022):
75 – 84 jaar stijging van 56,1%
65 – 74 jaar stijging van 16,6%
< 55 jaar daling van 13,5%
= bevolkingpiramides
9 Babyboomers = generatie die na de oorlog geboren is
= momenteel tussen 65 – 80 jaar; die grote groep is
momenteel aan het oud worden of is oud geworden
Het komt tegenwoordig vaak aan bod dat de nieuwe generatie
van mensen helemaal anders is dan de vorige, en dat is ook
echt wel zo! We zitten met cohortes die een heel andere
manier van denken/ omgaan/ insteek hebben. Daar moeten
we ook rekening mee houden als we de ouderen gaan
verzorgen.
• Momenteel zijn de 80-jarige nog de ‘Silent Generation’ = bv. de mensen van 85 jaar die niet graag naar de
psychiater/ psycholoog gaan als ze ouder zijn en dat wat willen tegenhouden. Een huisarts (lichamelijke
klachten) vinden ze oké, maar alles wat te maken heeft met psychiatrie (psychologische, emotionele
problemen) is niet goed. Wel zijn het heel dankbare mensen (bv. ‘Danku dokter’)
• De baby boom generatie = ‘protestgeneratie’ = mensen die wat anders zijn (bv. ‘ik kom naar hier, dus jij moet
voor mij zorgen’). Dit is ook de generatie waarbij we zien dat alcoholgebruik heel normaal is.
4
