PRAKTISCHE ASPECTEN VAN
DE FARMACEUTISCHE ZORG
(PRAKTISCHE LESSEN)
1e Master Farmaceutische Zorg
ACADEMIEJAAR 2025-2026
,TABLE OF CONTENTS
1. reisgeneeskunde ................................................................................................................................................. 7
1.1 Algemeen: pre-travel consulatie................................................................................................................... 7
1.2 Vaccinaties .................................................................................................................................................... 7
1.2.1 Basisvaccinaties ..................................................................................................................................... 7
1.2.2 Reisvaccinaties die verplicht zijn ........................................................................................................... 8
1.2.3 Overige reisvaccinaties (niet verplicht) ................................................................................................. 8
1.3 Malaria ........................................................................................................................................................ 10
1.3.1 Wat is malaria? .................................................................................................................................... 10
1.3.2 ABCD van malaria ................................................................................................................................ 10
1.4 Reizigersdiarree .......................................................................................................................................... 11
1.4.1 Behandeling van reizigersdiarree ................................................................................................. 12
1.4.2 Preventie van reizigersdiarree ...................................................................................................... 12
1.5 Dengue, Zika en Chikungunya ................................................................................................................ 13
1.6 Schistosomiase (bilharziose) .................................................................................................................. 13
1.7 Ziekte van Chagas ................................................................................................................................... 13
1.8 Overige gezondheidsadviezen ................................................................................................................ 14
1.8.1 Preventie veneuze trombo-embolie ............................................................................................. 14
1.8.2 Hoogteziekte ................................................................................................................................. 14
1.8.3 Reizen en diabetes ........................................................................................................................ 14
1.8.4 Reisapotheek ................................................................................................................................ 15
2. Bloeddruk meting ............................................................................................................................................. 15
2.1 Wanneer spreekt men over hypertensie? .............................................................................................. 15
3. Bloedglucose meting ........................................................................................................................................ 17
3.1 Rol van de apotheker .................................................................................................................................. 18
3.2 Hoe wordt glucose gecontroleerd .............................................................................................................. 18
3.3 Zelfcontrole bloedglucose: nut? ................................................................................................................. 18
3.4 Indicaties voor zelfcontrole van bloedglucose (ZCBG) ............................................................................... 18
3.5 Hypoglycemie behandelen ......................................................................................................................... 19
3.6 Principe bloedglucosemeting ..................................................................................................................... 19
3.7 Meting van ketonen .................................................................................................................................... 20
3.8 Accuraatheid glucosemeting ...................................................................................................................... 20
3.9 Goede staalnametechniek .......................................................................................................................... 21
4. Ongewenste effecten van geneesmiddelen ..................................................................................................... 21
4.1 Allergie ........................................................................................................................................................ 21
4.2 Overgevoeligheid ........................................................................................................................................ 24
1
, Behandeling allergische en niet-allergische overgevoeligheid ..................................................................... 24
Casussen ....................................................................................................................................................... 25
4.3 Bijwerkingen ............................................................................................................................................... 26
Casussen ....................................................................................................................................................... 27
5. Communicatievaardigheden............................................................................................................................. 28
5.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 28
5.2 De eerste indruk ......................................................................................................................................... 30
5.3 Patiëntgerichte zorg ................................................................................................................................... 30
5.4 Spreken en luisteren ................................................................................................................................... 31
Spreken ......................................................................................................................................................... 31
Luisteren: actief luisteren ............................................................................................................................. 31
5.5 Informatie verzamelen ............................................................................................................................... 32
Type vragen .................................................................................................................................................. 32
Moeilijke of delicate vragen ......................................................................................................................... 33
Doorvragen ................................................................................................................................................... 33
WHAM – vragen bij zelfzorg ......................................................................................................................... 33
5.6 Vertrouwensrelatie ..................................................................................................................................... 34
5.7 Uitleg geven = BELANGRIJK!!! .................................................................................................................... 35
5.8 Omgaan met woede ................................................................................................................................... 35
Wat te doen? ................................................................................................................................................ 36
Assertief communiceren ............................................................................................................................... 36
Onderdrukte woede ..................................................................................................................................... 36
5.9 Steunende communicatie: angst, schaamte en schuldgevoel .................................................................... 37
Angst ............................................................................................................................................................. 37
Schaamte ...................................................................................................................................................... 37
Schuldgevoel ................................................................................................................................................. 37
Conclusie....................................................................................................................................................... 37
5.10 Steunende communicatie: omgaan met rouw en verdriet (niet te kennen) ............................................ 38
Rouwtheorieën ............................................................................................................................................. 38
Verdriet overleven ........................................................................................................................................ 38
Wat wel zeggen?........................................................................................................................................... 40
Wat niet zeggen? .......................................................................................................................................... 40
Wat schrijven? .............................................................................................................................................. 40
5.11 Suïcidepreventie in de apotheek (niet te kennen) ................................................................................... 40
Signalen herkennen ...................................................................................................................................... 40
Gesprek aangaan en risicoformulering ......................................................................................................... 41
5.12 Communiceren met artsen ....................................................................................................................... 42
2
,6. Substitutie en voorschrijven op stofnaam ........................................................................................................ 43
6.1 Bio-equivalentie .......................................................................................................................................... 43
6.2 Voorschrijven op stofnaam (VOS) ............................................................................................................... 44
Definitie ........................................................................................................................................................ 44
3 majeure kenmerken .................................................................................................................................. 45
Wat met zouten, esters of complexen ......................................................................................................... 45
Wat met hulptsoffen?................................................................................................................................... 45
NO-VOS: wanneer beter niet op stofnaam voorschrijven? .......................................................................... 45
No-switch: continuïteit respecteren bij aflevering ....................................................................................... 45
VOS-voorschrift ............................................................................................................................................. 46
6.3 Substitutie ................................................................................................................................................... 46
7. Injecteerbare geneesmiddelen ......................................................................................................................... 47
7.1 Intramusculaire injecties ............................................................................................................................ 47
Waarom intramusculair? .............................................................................................................................. 47
Kenmerken ................................................................................................................................................... 47
Hoe toedienen? ............................................................................................................................................ 47
Welke medicatie? ......................................................................................................................................... 48
7.2 Subcutane injecties ..................................................................................................................................... 48
Waarom subcutaan?..................................................................................................................................... 48
Welke medicatie subcutaan toedienen? ...................................................................................................... 48
Hoe toedienen? ............................................................................................................................................ 48
Adrenaline pen (epipen) ............................................................................................................................... 49
Glucagon ....................................................................................................................................................... 50
Heparines met laag moleculair gewicht (LMWH) ......................................................................................... 50
Insuline ......................................................................................................................................................... 51
7.3 Intraveneuze toediening ............................................................................................................................. 51
Vasculaire katheters ..................................................................................................................................... 51
Infectiepreventie in intraveneuze katheterzorg ........................................................................................... 51
Foutenpreventie bij intraveneuze katheterzorg: double check! .................................................................. 52
8. KWaliteitsaspecten en zorgmanagement ......................................................................................................... 52
8.1 Patiëntenzorg in de belgische openbare apotheek .................................................................................... 52
Basis farmaceutische zorg: wat zegt de wet? ............................................................................................... 52
Concept huisapotheker ................................................................................................................................ 53
Voortgezette farmaceutische zorg ............................................................................................................... 53
8.2 De apotheek als schakel in de eerste lijn .................................................................................................... 57
interdisciplinaire overlegstructuren ............................................................................................................. 57
e-Health ........................................................................................................................................................ 58
3
, 8.3 Kwaliteitszorg in de belgische apotheek .................................................................................................... 60
Kwaliteit producten ...................................................................................................................................... 60
Kwaliteit van diensten .................................................................................................................................. 61
9. Motiverende gespreksvoering .......................................................................................................................... 62
9.1 Situering: de apotheker 2.0 ........................................................................................................................ 62
9.2 Gedragsverandering: kernbegrippen .......................................................................................................... 62
Gezondheidsgedrag ...................................................................................................................................... 62
Waarom gedragen mensen zich (on)gezond? .............................................................................................. 62
Het proces van gedragsverandering ............................................................................................................. 63
9.3 Motiverende gespreksvoering .................................................................................................................... 64
De valkuilen bij motiveren ............................................................................................................................ 64
Wat is motiverende gespreksvoering en hoe werkt het? ............................................................................. 65
Basisvaardigheden ........................................................................................................................................ 66
9.4 Specifieke technieken van motiverende gespreksvoering ......................................................................... 67
Informatie uitwisselen .................................................................................................................................. 67
Verandertaal oproepen ................................................................................................................................ 68
Omgaan met weerstand ............................................................................................................................... 70
Wat is de evidentie voor de werking van motiverende gespreksvoering? ................................................... 71
9.5 Rookstop in de apotheek ............................................................................................................................ 71
10. Inhalatietherapie ............................................................................................................................................ 72
10.1 Inleiding: Waarom is educatie zo belangrijk? ........................................................................................... 72
Therapietrouw .............................................................................................................................................. 72
10.2 Theorie ...................................................................................................................................................... 73
Waarom aerosol? ......................................................................................................................................... 73
Aerosoldepositie ........................................................................................................................................... 74
10.3 De verschillende types inhalatoren .......................................................................................................... 74
Dosisaerosol of pMDI.................................................................................................................................... 75
Ademhalingsgestuurde dosisaerosol ............................................................................................................ 76
Soft mist inhaler............................................................................................................................................ 76
Droogpoederinhalatoren (PDI) ..................................................................................................................... 76
Verneverlaars................................................................................................................................................ 77
11. Medicatieschema opstellen ............................................................................................................................ 79
STap 2A: medicatiebegeleiding – indicaties ..................................................................................................... 80
Stap 2B: medicatiebegeleiding – adviezen ....................................................................................................... 80
Stap 3: medicatiebewaking ............................................................................................................................... 80
12. Labodiagnoses ................................................................................................................................................ 81
12. Inleiding ...................................................................................................................................................... 81
4
, Waarom laboratoriumtesten? ...................................................................................................................... 81
Soorten laboratoriumtesten ......................................................................................................................... 81
Selectiviteit en specificteit ............................................................................................................................ 81
Predictieve waarde van een test .................................................................................................................. 81
Referentie-interval........................................................................................................................................ 82
Interpretatie testresultaten .......................................................................................................................... 82
12.2 Hematologie ............................................................................................................................................. 83
Hematopoëse ............................................................................................................................................... 83
Vitamine B12 en foliumzuur ......................................................................................................................... 83
Ijzer onder de loop........................................................................................................................................ 83
Hemoglobine onder de loop ......................................................................................................................... 83
RBC – parameters ......................................................................................................................................... 84
Anemie.......................................................................................................................................................... 86
12.3 Endocrinologie .......................................................................................................................................... 86
Glucosemetabolsime .................................................................................................................................... 86
Algemene testen ........................................................................................................................................... 87
Laboparameters specifiek voor diabetes mellitus type 1 ............................................................................. 87
urinetesten in het kader van diabetes .......................................................................................................... 88
Varia .............................................................................................................................................................. 88
De schildklier ................................................................................................................................................ 89
12.4 Nierfunctie en elektrolyten....................................................................................................................... 90
Acuut verminderde nierfunctie .................................................................................................................... 90
Chronisch verminderde nierfunctie .............................................................................................................. 90
Glomerulaire filtratiesnelheid ...................................................................................................................... 90
Exacte creatinineklaring ............................................................................................................................... 91
Cockroft-Gault .............................................................................................................................................. 91
MDRD, CKD-EPI ............................................................................................................................................. 91
Interpretatie ontvangen waarde .................................................................................................................. 92
Dosisaanpassingen tgv verminderde nierfunctie ......................................................................................... 92
Elektrolytstoornissen .................................................................................................................................... 92
12.5 Cardiovasculair risicomanagement ........................................................................................................... 92
Lipoproteïnes ................................................................................................................................................ 92
Screening ...................................................................................................................................................... 93
Preventie....................................................................................................................................................... 93
12.6 Varia .......................................................................................................................................................... 93
Bloedstolling ................................................................................................................................................. 93
Lever en gal ................................................................................................................................................... 94
5
,Diversen ........................................................................................................................................................ 96
Farmacogenetica .......................................................................................................................................... 96
Zelftesten ...................................................................................................................................................... 97
6
,PRAKTISCHE LESSEN PAFZ
1. REISGENEESKUNDE
1.1 ALGEMEEN: PRE-TRAVEL CONSULATIE
Anamnese:
• Vragen over de reis
o Wat: reisdoel (Professioneel? Toerisme?), speciale activiteiten (duiken, bergklimmen, trekking...)?
o Waar: welk land, welke streken?
o Wanneer: wanneer vertrek? Hoe lang in welke streek?
o Hoe: Welke transportmiddelen? Hoe overnachten? (primitief >< hotel)
o Vroegere reiservaringen?
o Toekomstige reisplannen?
• Vragen over de reiziger
o Antecedenten (gebruik PPI - diabetes - epilepsie -hartritmestoornissen - zware COPD – nierziekten –
stollingsstoornissen - immuun suppressie - kanker - psychische/psychiatrische stoornissen ...)
o Allergieën (kippeneiwit - medicatie - andere...) of intoleranties
o Vaccinatiestatus
o Geneesmiddelengebruik
o Risicogedrag: alcohol, drugs, seksueel, risicosporten, ...
o Leeftijd (oud of heel jong)
o Zwangerschap of zwangerschapswens / lactatie
Wat moet er aan bod komen: Vaccinaties, malariapreventie, reisapotheek (+advies), kwetsbare groep,...
1.2 VACCINATIES
1.2.1 BASISVACCINATIES
Mazelen-vaccin
vervroegd (12 -> 2
jaar) want ziekte
doet weer de ronde
Enkel polio is
verplicht (anderen
zijn sterk
aangeraden)
7
,• Polio:
o Volledig basisschema = levenslange individuele bescherming tegen ziekte, maar dragerschap en
verspreiding zijn nog mogelijk
o Sporadisch in delen van Afrika en Azië: éénmalige booster beschermt verre reizigers (>16 j) levenslang
tegen ziekte én dragerschap → wordt sterk aanbevolen
• Difterie, Tetanus, Pertussis (DTP): Booster nodig elke 10 jaar
• Mazelen, Bof, Rubella: vaccin overwegen bij personen geboren vanaf 1970 die de ziekten niet hebben
doorgemaakt of die niet volledig (2x) zijn gevaccineerd
• Hepatitis B: Iedereen geboren na 1987, die geen vaccinaties heeft geweigerd, is in principe gevaccineerd
1.2.2 REISVACCINATIES DIE VERPLICHT ZIJN
POLIO
Verplichte (bijkomende) booster voor reizigers die > 4 weken naar hoogrisicolanden gaan waar bepaalde
poliovarianten nog circuleren
➔ Tussen 4 weken en 12 maanden voor vertrek
GELE KOORTS
• Potentieel dodelijk
• Transmissie: via muggen (overdag)
• Gebied: bovenste deel van Zuid-Amerika en equatoriaal gebied van Afrika
• Geen genezende behandeling mogelijk
• Levend verzwakt vaccin: éénmalige inenting, levenslange bescherming bij personen
• Verplicht voor landen in risicogebied
• Vaccinatie alleen in gespecialiseerde centra
MENINGITIS
• Verplicht voor pelgrims naar Mekka (want vele nationaliteiten aanwezig)
• Aangeraden tijdens de meningitisperiode (van eind December tot eind juni) in landen vd subsaharische
meningitisgordel rondreizen, en nauw contact hebben met bevolking of er >4 weken verblijf
1.2.3 OVERIGE REISVACCINATIES (NIET VERPLICHT)
HEPATITIS A
• Aangeraden voor reizigers naar Afrika, Latijns-Amerika en Azië
• Aangeraden indien men reist in twijfelachtige hygiënische omstandigheden naar Caraïben, Oost-en Zuid-
Europa
• Feaco-orale overdacht
• 2 injecties met tussenperiode van 6 maanden à 1 jaar = levenslange bescherming
➔ Na 1e al beschermd, na 2e levenslang beschermd
HEPATITIS B
• 10% gevallen: chronische hepatitis met risico op cirrose en/ of hepatocellulair carcinoom
• Overdracht: percutaan/mucosaal contact met besmet bloed of lichaamsvloeistoffen (sperma, speeksel,
enz.)
8
, • Vaccinatie overwegen ifv risicoprofiel:
o Risicogedrag (sexueel, piercings/tattoos, risicovolle sporten, ...)
o Langdurig verblijf in of frequent reizen naar ontwikkelingslanden
o Gezondheidswerkers
• Schema IM: M0 – M1 – M4-12
Snel schema: D0– D7-D21– D365 (minstens 2 doses voor vertrek!)
• Levenslange bescherming na volledig schema (HBs titerbepaling)
• Ook gecombineerd vaccin Hepatitis A & B
BUIKTYFUS
• Salmonella typhi = bacterie
• Incubatietijd 1-3 weken
• Behandeling: AB
• Transmissie: faeco-oraal
• Aangeraden bij avontuurlijke reizen in slechte hygiënische omstandigheden in (sub)tropische landen
en bij >3 weken naar het Indisch subcontinent
➔ Hoogste Risico = India en verre oosten
• Injecteerbaar vaccin: één injectie
• Oraal vaccin: 3 x 1 capsule met intervallen van 48 uur
• Bescherming: 3 jaar
RABIES (HONDSDOLHEID)
• Transmissie: beten van zoogdieren (of likken van beschadigde huid)
• Streel nooit (tamme) wilde dieren en raak ook geen dode dieren aan!
➔ Virus tast brei naan: lethargische <-> furische vorm (agressief met schuim in mond)
• Aangeraden bij langdurig verblijf & avontuurlijke reizen
➔ Overal Risico behalve Noord-Amerika, Australië en West-Europa
• Pre-exposure: 2 inentingen (D0-D7) (levenslang ‘boostable’)
• Beet? 5-80% transmissie, 2 weken tot maanden incubatie,
Symptomatisch = 100% dodelijk
Wonde uitwassen met water en zeep!
Niet gevaccineerd: antiserum + 5 vaccinaties
Post-exposure ‘boost’-vaccinatie: 2 extra vaccinaties D0 en D3
Geen GM beschikbaar
JAPANSE ENCEFALITIS
• Overdracht: muggen (bescherming!)
• Zuid-Oost Azië: India tot Japan
• Bij langdurig verblijf op platteland
• Seizoensafhankelijk (regenseizoen)
• Vaccin (M0-M1-M12-24) beschermt ≥10 jaar
EUROPESE TEKENENCEFALITIS (FSME)
• Overdracht: teek (bescherming + regelmatige controle op teken !)
• Bosrijke streken in West-, Centraal- en Oost-Europa + Zuid-Rusland, Mongolië, Noord-China
• FSME-vaccin (3 dosissen), 5 jaar geldig
• OPM Ziekte van Lyme, eveneens overgedragen door teken MAAR is een bacterie ipv virus
9
DE FARMACEUTISCHE ZORG
(PRAKTISCHE LESSEN)
1e Master Farmaceutische Zorg
ACADEMIEJAAR 2025-2026
,TABLE OF CONTENTS
1. reisgeneeskunde ................................................................................................................................................. 7
1.1 Algemeen: pre-travel consulatie................................................................................................................... 7
1.2 Vaccinaties .................................................................................................................................................... 7
1.2.1 Basisvaccinaties ..................................................................................................................................... 7
1.2.2 Reisvaccinaties die verplicht zijn ........................................................................................................... 8
1.2.3 Overige reisvaccinaties (niet verplicht) ................................................................................................. 8
1.3 Malaria ........................................................................................................................................................ 10
1.3.1 Wat is malaria? .................................................................................................................................... 10
1.3.2 ABCD van malaria ................................................................................................................................ 10
1.4 Reizigersdiarree .......................................................................................................................................... 11
1.4.1 Behandeling van reizigersdiarree ................................................................................................. 12
1.4.2 Preventie van reizigersdiarree ...................................................................................................... 12
1.5 Dengue, Zika en Chikungunya ................................................................................................................ 13
1.6 Schistosomiase (bilharziose) .................................................................................................................. 13
1.7 Ziekte van Chagas ................................................................................................................................... 13
1.8 Overige gezondheidsadviezen ................................................................................................................ 14
1.8.1 Preventie veneuze trombo-embolie ............................................................................................. 14
1.8.2 Hoogteziekte ................................................................................................................................. 14
1.8.3 Reizen en diabetes ........................................................................................................................ 14
1.8.4 Reisapotheek ................................................................................................................................ 15
2. Bloeddruk meting ............................................................................................................................................. 15
2.1 Wanneer spreekt men over hypertensie? .............................................................................................. 15
3. Bloedglucose meting ........................................................................................................................................ 17
3.1 Rol van de apotheker .................................................................................................................................. 18
3.2 Hoe wordt glucose gecontroleerd .............................................................................................................. 18
3.3 Zelfcontrole bloedglucose: nut? ................................................................................................................. 18
3.4 Indicaties voor zelfcontrole van bloedglucose (ZCBG) ............................................................................... 18
3.5 Hypoglycemie behandelen ......................................................................................................................... 19
3.6 Principe bloedglucosemeting ..................................................................................................................... 19
3.7 Meting van ketonen .................................................................................................................................... 20
3.8 Accuraatheid glucosemeting ...................................................................................................................... 20
3.9 Goede staalnametechniek .......................................................................................................................... 21
4. Ongewenste effecten van geneesmiddelen ..................................................................................................... 21
4.1 Allergie ........................................................................................................................................................ 21
4.2 Overgevoeligheid ........................................................................................................................................ 24
1
, Behandeling allergische en niet-allergische overgevoeligheid ..................................................................... 24
Casussen ....................................................................................................................................................... 25
4.3 Bijwerkingen ............................................................................................................................................... 26
Casussen ....................................................................................................................................................... 27
5. Communicatievaardigheden............................................................................................................................. 28
5.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 28
5.2 De eerste indruk ......................................................................................................................................... 30
5.3 Patiëntgerichte zorg ................................................................................................................................... 30
5.4 Spreken en luisteren ................................................................................................................................... 31
Spreken ......................................................................................................................................................... 31
Luisteren: actief luisteren ............................................................................................................................. 31
5.5 Informatie verzamelen ............................................................................................................................... 32
Type vragen .................................................................................................................................................. 32
Moeilijke of delicate vragen ......................................................................................................................... 33
Doorvragen ................................................................................................................................................... 33
WHAM – vragen bij zelfzorg ......................................................................................................................... 33
5.6 Vertrouwensrelatie ..................................................................................................................................... 34
5.7 Uitleg geven = BELANGRIJK!!! .................................................................................................................... 35
5.8 Omgaan met woede ................................................................................................................................... 35
Wat te doen? ................................................................................................................................................ 36
Assertief communiceren ............................................................................................................................... 36
Onderdrukte woede ..................................................................................................................................... 36
5.9 Steunende communicatie: angst, schaamte en schuldgevoel .................................................................... 37
Angst ............................................................................................................................................................. 37
Schaamte ...................................................................................................................................................... 37
Schuldgevoel ................................................................................................................................................. 37
Conclusie....................................................................................................................................................... 37
5.10 Steunende communicatie: omgaan met rouw en verdriet (niet te kennen) ............................................ 38
Rouwtheorieën ............................................................................................................................................. 38
Verdriet overleven ........................................................................................................................................ 38
Wat wel zeggen?........................................................................................................................................... 40
Wat niet zeggen? .......................................................................................................................................... 40
Wat schrijven? .............................................................................................................................................. 40
5.11 Suïcidepreventie in de apotheek (niet te kennen) ................................................................................... 40
Signalen herkennen ...................................................................................................................................... 40
Gesprek aangaan en risicoformulering ......................................................................................................... 41
5.12 Communiceren met artsen ....................................................................................................................... 42
2
,6. Substitutie en voorschrijven op stofnaam ........................................................................................................ 43
6.1 Bio-equivalentie .......................................................................................................................................... 43
6.2 Voorschrijven op stofnaam (VOS) ............................................................................................................... 44
Definitie ........................................................................................................................................................ 44
3 majeure kenmerken .................................................................................................................................. 45
Wat met zouten, esters of complexen ......................................................................................................... 45
Wat met hulptsoffen?................................................................................................................................... 45
NO-VOS: wanneer beter niet op stofnaam voorschrijven? .......................................................................... 45
No-switch: continuïteit respecteren bij aflevering ....................................................................................... 45
VOS-voorschrift ............................................................................................................................................. 46
6.3 Substitutie ................................................................................................................................................... 46
7. Injecteerbare geneesmiddelen ......................................................................................................................... 47
7.1 Intramusculaire injecties ............................................................................................................................ 47
Waarom intramusculair? .............................................................................................................................. 47
Kenmerken ................................................................................................................................................... 47
Hoe toedienen? ............................................................................................................................................ 47
Welke medicatie? ......................................................................................................................................... 48
7.2 Subcutane injecties ..................................................................................................................................... 48
Waarom subcutaan?..................................................................................................................................... 48
Welke medicatie subcutaan toedienen? ...................................................................................................... 48
Hoe toedienen? ............................................................................................................................................ 48
Adrenaline pen (epipen) ............................................................................................................................... 49
Glucagon ....................................................................................................................................................... 50
Heparines met laag moleculair gewicht (LMWH) ......................................................................................... 50
Insuline ......................................................................................................................................................... 51
7.3 Intraveneuze toediening ............................................................................................................................. 51
Vasculaire katheters ..................................................................................................................................... 51
Infectiepreventie in intraveneuze katheterzorg ........................................................................................... 51
Foutenpreventie bij intraveneuze katheterzorg: double check! .................................................................. 52
8. KWaliteitsaspecten en zorgmanagement ......................................................................................................... 52
8.1 Patiëntenzorg in de belgische openbare apotheek .................................................................................... 52
Basis farmaceutische zorg: wat zegt de wet? ............................................................................................... 52
Concept huisapotheker ................................................................................................................................ 53
Voortgezette farmaceutische zorg ............................................................................................................... 53
8.2 De apotheek als schakel in de eerste lijn .................................................................................................... 57
interdisciplinaire overlegstructuren ............................................................................................................. 57
e-Health ........................................................................................................................................................ 58
3
, 8.3 Kwaliteitszorg in de belgische apotheek .................................................................................................... 60
Kwaliteit producten ...................................................................................................................................... 60
Kwaliteit van diensten .................................................................................................................................. 61
9. Motiverende gespreksvoering .......................................................................................................................... 62
9.1 Situering: de apotheker 2.0 ........................................................................................................................ 62
9.2 Gedragsverandering: kernbegrippen .......................................................................................................... 62
Gezondheidsgedrag ...................................................................................................................................... 62
Waarom gedragen mensen zich (on)gezond? .............................................................................................. 62
Het proces van gedragsverandering ............................................................................................................. 63
9.3 Motiverende gespreksvoering .................................................................................................................... 64
De valkuilen bij motiveren ............................................................................................................................ 64
Wat is motiverende gespreksvoering en hoe werkt het? ............................................................................. 65
Basisvaardigheden ........................................................................................................................................ 66
9.4 Specifieke technieken van motiverende gespreksvoering ......................................................................... 67
Informatie uitwisselen .................................................................................................................................. 67
Verandertaal oproepen ................................................................................................................................ 68
Omgaan met weerstand ............................................................................................................................... 70
Wat is de evidentie voor de werking van motiverende gespreksvoering? ................................................... 71
9.5 Rookstop in de apotheek ............................................................................................................................ 71
10. Inhalatietherapie ............................................................................................................................................ 72
10.1 Inleiding: Waarom is educatie zo belangrijk? ........................................................................................... 72
Therapietrouw .............................................................................................................................................. 72
10.2 Theorie ...................................................................................................................................................... 73
Waarom aerosol? ......................................................................................................................................... 73
Aerosoldepositie ........................................................................................................................................... 74
10.3 De verschillende types inhalatoren .......................................................................................................... 74
Dosisaerosol of pMDI.................................................................................................................................... 75
Ademhalingsgestuurde dosisaerosol ............................................................................................................ 76
Soft mist inhaler............................................................................................................................................ 76
Droogpoederinhalatoren (PDI) ..................................................................................................................... 76
Verneverlaars................................................................................................................................................ 77
11. Medicatieschema opstellen ............................................................................................................................ 79
STap 2A: medicatiebegeleiding – indicaties ..................................................................................................... 80
Stap 2B: medicatiebegeleiding – adviezen ....................................................................................................... 80
Stap 3: medicatiebewaking ............................................................................................................................... 80
12. Labodiagnoses ................................................................................................................................................ 81
12. Inleiding ...................................................................................................................................................... 81
4
, Waarom laboratoriumtesten? ...................................................................................................................... 81
Soorten laboratoriumtesten ......................................................................................................................... 81
Selectiviteit en specificteit ............................................................................................................................ 81
Predictieve waarde van een test .................................................................................................................. 81
Referentie-interval........................................................................................................................................ 82
Interpretatie testresultaten .......................................................................................................................... 82
12.2 Hematologie ............................................................................................................................................. 83
Hematopoëse ............................................................................................................................................... 83
Vitamine B12 en foliumzuur ......................................................................................................................... 83
Ijzer onder de loop........................................................................................................................................ 83
Hemoglobine onder de loop ......................................................................................................................... 83
RBC – parameters ......................................................................................................................................... 84
Anemie.......................................................................................................................................................... 86
12.3 Endocrinologie .......................................................................................................................................... 86
Glucosemetabolsime .................................................................................................................................... 86
Algemene testen ........................................................................................................................................... 87
Laboparameters specifiek voor diabetes mellitus type 1 ............................................................................. 87
urinetesten in het kader van diabetes .......................................................................................................... 88
Varia .............................................................................................................................................................. 88
De schildklier ................................................................................................................................................ 89
12.4 Nierfunctie en elektrolyten....................................................................................................................... 90
Acuut verminderde nierfunctie .................................................................................................................... 90
Chronisch verminderde nierfunctie .............................................................................................................. 90
Glomerulaire filtratiesnelheid ...................................................................................................................... 90
Exacte creatinineklaring ............................................................................................................................... 91
Cockroft-Gault .............................................................................................................................................. 91
MDRD, CKD-EPI ............................................................................................................................................. 91
Interpretatie ontvangen waarde .................................................................................................................. 92
Dosisaanpassingen tgv verminderde nierfunctie ......................................................................................... 92
Elektrolytstoornissen .................................................................................................................................... 92
12.5 Cardiovasculair risicomanagement ........................................................................................................... 92
Lipoproteïnes ................................................................................................................................................ 92
Screening ...................................................................................................................................................... 93
Preventie....................................................................................................................................................... 93
12.6 Varia .......................................................................................................................................................... 93
Bloedstolling ................................................................................................................................................. 93
Lever en gal ................................................................................................................................................... 94
5
,Diversen ........................................................................................................................................................ 96
Farmacogenetica .......................................................................................................................................... 96
Zelftesten ...................................................................................................................................................... 97
6
,PRAKTISCHE LESSEN PAFZ
1. REISGENEESKUNDE
1.1 ALGEMEEN: PRE-TRAVEL CONSULATIE
Anamnese:
• Vragen over de reis
o Wat: reisdoel (Professioneel? Toerisme?), speciale activiteiten (duiken, bergklimmen, trekking...)?
o Waar: welk land, welke streken?
o Wanneer: wanneer vertrek? Hoe lang in welke streek?
o Hoe: Welke transportmiddelen? Hoe overnachten? (primitief >< hotel)
o Vroegere reiservaringen?
o Toekomstige reisplannen?
• Vragen over de reiziger
o Antecedenten (gebruik PPI - diabetes - epilepsie -hartritmestoornissen - zware COPD – nierziekten –
stollingsstoornissen - immuun suppressie - kanker - psychische/psychiatrische stoornissen ...)
o Allergieën (kippeneiwit - medicatie - andere...) of intoleranties
o Vaccinatiestatus
o Geneesmiddelengebruik
o Risicogedrag: alcohol, drugs, seksueel, risicosporten, ...
o Leeftijd (oud of heel jong)
o Zwangerschap of zwangerschapswens / lactatie
Wat moet er aan bod komen: Vaccinaties, malariapreventie, reisapotheek (+advies), kwetsbare groep,...
1.2 VACCINATIES
1.2.1 BASISVACCINATIES
Mazelen-vaccin
vervroegd (12 -> 2
jaar) want ziekte
doet weer de ronde
Enkel polio is
verplicht (anderen
zijn sterk
aangeraden)
7
,• Polio:
o Volledig basisschema = levenslange individuele bescherming tegen ziekte, maar dragerschap en
verspreiding zijn nog mogelijk
o Sporadisch in delen van Afrika en Azië: éénmalige booster beschermt verre reizigers (>16 j) levenslang
tegen ziekte én dragerschap → wordt sterk aanbevolen
• Difterie, Tetanus, Pertussis (DTP): Booster nodig elke 10 jaar
• Mazelen, Bof, Rubella: vaccin overwegen bij personen geboren vanaf 1970 die de ziekten niet hebben
doorgemaakt of die niet volledig (2x) zijn gevaccineerd
• Hepatitis B: Iedereen geboren na 1987, die geen vaccinaties heeft geweigerd, is in principe gevaccineerd
1.2.2 REISVACCINATIES DIE VERPLICHT ZIJN
POLIO
Verplichte (bijkomende) booster voor reizigers die > 4 weken naar hoogrisicolanden gaan waar bepaalde
poliovarianten nog circuleren
➔ Tussen 4 weken en 12 maanden voor vertrek
GELE KOORTS
• Potentieel dodelijk
• Transmissie: via muggen (overdag)
• Gebied: bovenste deel van Zuid-Amerika en equatoriaal gebied van Afrika
• Geen genezende behandeling mogelijk
• Levend verzwakt vaccin: éénmalige inenting, levenslange bescherming bij personen
• Verplicht voor landen in risicogebied
• Vaccinatie alleen in gespecialiseerde centra
MENINGITIS
• Verplicht voor pelgrims naar Mekka (want vele nationaliteiten aanwezig)
• Aangeraden tijdens de meningitisperiode (van eind December tot eind juni) in landen vd subsaharische
meningitisgordel rondreizen, en nauw contact hebben met bevolking of er >4 weken verblijf
1.2.3 OVERIGE REISVACCINATIES (NIET VERPLICHT)
HEPATITIS A
• Aangeraden voor reizigers naar Afrika, Latijns-Amerika en Azië
• Aangeraden indien men reist in twijfelachtige hygiënische omstandigheden naar Caraïben, Oost-en Zuid-
Europa
• Feaco-orale overdacht
• 2 injecties met tussenperiode van 6 maanden à 1 jaar = levenslange bescherming
➔ Na 1e al beschermd, na 2e levenslang beschermd
HEPATITIS B
• 10% gevallen: chronische hepatitis met risico op cirrose en/ of hepatocellulair carcinoom
• Overdracht: percutaan/mucosaal contact met besmet bloed of lichaamsvloeistoffen (sperma, speeksel,
enz.)
8
, • Vaccinatie overwegen ifv risicoprofiel:
o Risicogedrag (sexueel, piercings/tattoos, risicovolle sporten, ...)
o Langdurig verblijf in of frequent reizen naar ontwikkelingslanden
o Gezondheidswerkers
• Schema IM: M0 – M1 – M4-12
Snel schema: D0– D7-D21– D365 (minstens 2 doses voor vertrek!)
• Levenslange bescherming na volledig schema (HBs titerbepaling)
• Ook gecombineerd vaccin Hepatitis A & B
BUIKTYFUS
• Salmonella typhi = bacterie
• Incubatietijd 1-3 weken
• Behandeling: AB
• Transmissie: faeco-oraal
• Aangeraden bij avontuurlijke reizen in slechte hygiënische omstandigheden in (sub)tropische landen
en bij >3 weken naar het Indisch subcontinent
➔ Hoogste Risico = India en verre oosten
• Injecteerbaar vaccin: één injectie
• Oraal vaccin: 3 x 1 capsule met intervallen van 48 uur
• Bescherming: 3 jaar
RABIES (HONDSDOLHEID)
• Transmissie: beten van zoogdieren (of likken van beschadigde huid)
• Streel nooit (tamme) wilde dieren en raak ook geen dode dieren aan!
➔ Virus tast brei naan: lethargische <-> furische vorm (agressief met schuim in mond)
• Aangeraden bij langdurig verblijf & avontuurlijke reizen
➔ Overal Risico behalve Noord-Amerika, Australië en West-Europa
• Pre-exposure: 2 inentingen (D0-D7) (levenslang ‘boostable’)
• Beet? 5-80% transmissie, 2 weken tot maanden incubatie,
Symptomatisch = 100% dodelijk
Wonde uitwassen met water en zeep!
Niet gevaccineerd: antiserum + 5 vaccinaties
Post-exposure ‘boost’-vaccinatie: 2 extra vaccinaties D0 en D3
Geen GM beschikbaar
JAPANSE ENCEFALITIS
• Overdracht: muggen (bescherming!)
• Zuid-Oost Azië: India tot Japan
• Bij langdurig verblijf op platteland
• Seizoensafhankelijk (regenseizoen)
• Vaccin (M0-M1-M12-24) beschermt ≥10 jaar
EUROPESE TEKENENCEFALITIS (FSME)
• Overdracht: teek (bescherming + regelmatige controle op teken !)
• Bosrijke streken in West-, Centraal- en Oost-Europa + Zuid-Rusland, Mongolië, Noord-China
• FSME-vaccin (3 dosissen), 5 jaar geldig
• OPM Ziekte van Lyme, eveneens overgedragen door teken MAAR is een bacterie ipv virus
9
