Sociologie
LES 1 sociologie, een eerste kennismaking
Studieobject: het sociale
Startpunt : sociale verbeelding
Microsociologie : interactie tussen individuen of kleine groepen (vb. het verklaren dat
iemand diefstal pleegt door te verwijzen naar de al of niet aanwezigheid van criminelen
in zijn vriendengroep).
macrosociologie (organisaties, regio’s…) vb. verklaring van sociale ongelijkheid in
westerse landen door te verwijzen naar verschillen in sociaal beleid in die landen.
1.1 NIET IEDEREEN LEEF EVEN LANG
Vrouwen hebben een hogere levensverwachtingen dan mannen maar zowel mannen als
vrouwen kunnen een betere gezondheid verwachten als ze een hogere diploma
behalen. Maar hoe komt het?
- Gebeurtenissen, biografieën en individuele verschillen in een samenleving
vanuit het geheel van sociale relaties.
Opleidingsverschillen leiden tot sociale ongelijkheid, wat leidt tot verschillende
levenskansen. Zorgt voor hogere inkomen en dus leven in betere buurten of
uitgebreide medische verzorging bekostigen.
Hoge opleiding leidt tot materiële voordelen en bepaalt ook de persoonlijke
vorming, heb je je eigen leven beter in hand, gezonder leven…
Sociologische redenering, centraal : de wijze waarop mensen samen iets
doen (het volgen van onderwijs, concurreren voor een job…) oefent een
invloed uit op het leven van die mensen.
Sociologen verwerpen het biologische en het psychologische niet maar
zeggen dat de sociale omgeving ook heel belangrijk is.
Actoren zien als knooppunt binnen complexe sociale relaties, actor is een handelend
subject en handelingen kunnen we dus verklaren vanuit geheel van sociale relaties.
Kenmerken van de sociologische zienswijze:
1) Relationeel denken: Sociale relaties bepalen andere sociale relaties,
interacties tussen individuen of grotere sociale eenheden.
2) Sociale relaties hebben een historische oorsprong.
MAAR: gerichtheid op de hedendaagse samenleving ! De wijze waarop onze
samenleving er nu uitziet, wordt bepaald door historische verloop.
Zoeken naar algemene wetmatigheden als verklaring
➔ Specifiek begrippenkader
➔ Empirische onderbouwing
1.2 DE SOCIOLOGISCHE VERBEELDING
,= startpunt van sociologische verklaring, wijze van kijken naar wat er met mensen in
hun leven gebeurt. Alles wat mensen ervaren, maakt deel uit van hun biografie.
Die gebeurtenissen kunnen verklaren vanuit geheel van sociale relaties.
Sociale relaties bepalen onze biografie; die sociale relaties zelf zijn een
resultaat van historisch proces.
SAMENGEVAT
Biografie : ondergaat invloed v/h geheel v/d sociale relaties waar we deel van uitmaken.
Historische ontwikkeling : onze samenleving is resultaat v/e historische ontwikkeling,
bepaalt het uitzicht v/e specifieke samenleving.
Waarom zijn er mensen zonder werk?
Waarom beperken sommige mensen zich tot twee kinderen? Sociologen gebruiken hun
sociologische verbeelding om op zulke vragen een antwoord te geven.
VOORBEELD
Sociologische verbeelding hanteren
- UNIVERSITAIR ONDERWIJS
Jongeren volgen universitair onderwijs : biografische kenmerk.
Intelligentie van jongeren : individueel biografische kenmerk.
Intelligentie is niet het enigste dat ervoor zorgt dat veel jongeren universitair onderwijs
volgen. De samenleving beïnvloedt hun aspiraties ook door bijvoorbeeld veel bedrijven
die zoeken naar hooggeschoolden.
Dat kennisbehoefte is pas ontstaan tijdens de 19de -eeuwse industrialisatieproces.
- 50-PLUSSERS WERKLOOSHEID
Vroeger waren de kansen op de arbeidsmarkt redelijk goed met een diploma hoger
secundair onderwijs. Nu is het niet meer zo door de snelle technologische evolutie (link
biografie – sociale ontwikkeling).
1.3 VAN GEDRAG TOT SAMENLEVING
Omgeving
Sociale Gedrag
Interactie
1.3.1 GEDRAG
Gedrag: actie of reactie van individu (lichamelijke beweging, verbale uiting…)
- Objectief waarneembaar (externe component) : waarneembaar door ten
minste twee personen Alter en Ego, zoals gebaren of bewegingen in het algemeen.
- Subjectief waarneembaar (interne component) : waarneembaar door één
waarnemen, Ego.
➢ Motivationele component : wat aanzet of motiveert tot gedrag.
Vb. winstmaximalisatie, sociale erkenning, controle, seksuele lust.
➢ Emotionele component : gevoelens van vb. angst, schaamte…
, ➢ Cognitieve component : beelden die we ons vormen van de
werkelijkheid.
➢ Reflexieve component : beeld dat je van jezelf hebt.
Externe en interne dimensies zijn met elkaar verweven zoals vb. dat de meeste emoties
samengaan met specifieke gelaatsuitdrukkingen (soms onbewust zoals zweten of
blozen).
1.3.2 SOCIAAL HANDELEN
Handeling: doelgericht gedrag!
> Objectgerichtheid : handelen heeft als finaliteit de realisatie van een doel.
> Rationalisaties : mentale projectie van de voltooide handeling.
Door de doelgerichtheid krijgt het handelen een betekenis! De betekenis van de
handeling = mentale voorbereiding, gaat dus aan de handeling vooraf.
VOORBEELD
Wanneer we kijken naar waar de uitgang van een lokaal zich bevindt, zijn we het
verlaten van dat lokaal aan het voorbereiden.
Kijken : handeling met bepaald doel (weten komen hoe we het lokaal verlaten).
Zonder obstakels -> niet echt bewust van die mentale voorbereiding. Hindernissen ->
verlaten van lokaal veel bewuster mentaal voorbereiden.
De stappen die ik zet, hebben als betekenis het verlaten van het lokaal.
Bij moeilijkere handelingen maken we een mentale plan met stappen.
Sociale handeling (Max Weber) : gericht op het vroegere, huidige of toekomstige
gedrag van anderen (alter). Wanneer je bij het plannen rekening houdt met wat de
anderen deden, doen of zullen doen.
- Wederzijdse betrokkenheid
- Sociaal handelen is betekenisvol door gedeelde betekenis (die tot stand komt in
sociale interactie).
- Afhankelijk van de interpretatie van alter -> toekomstgericht (doel: reactie Alter)
- Gebeurt via anticipatie /verwachtingen
- Gedeelde rationalisaties
Dus: interindividuele benadering noodzakelijk
Weber ontwierp een sociale handelingstypologie :
1) Instrumenteel rationeel handelen (Zweckrational)
- Doel bereiken binnen de condities van een specifieke handelingssituatie.
- Handelingssituatie : bestaan uit andere objecten/mensen.
- Condities : voorwaarden bepalen om tot doelrealisatie te komen (niet vrij
manipuleren, conditionerend).
- Faciliterend werken : de aanwezig middelen zo efficiënt mogelijk inzetten
om een doel te bereiken.
Elke situatie waar je doel wil bereiken, bevat zowel condities als middelen.
➢ KORT :
Doel : efficiëntie
, Condities (beperkingen) : niet te wijzigen elementen
Middelen (mogelijkheden) : te wijzigen elementen
2) Waarde rationeel handelen (Wertrational)
Doel/rationalisatie: inherente waardevolheid (vaak bewuste geloof centraal)
Dus: sterk bewustzijn van de betekenis van de handeling, handeling is waardevol op
zichzelf, geen middel tot een doel.
Vb. vrijheidsstrijders en religieuze leiders.
➔ Kan wel in een situatie zijn met middelen en condities dus onderscheid? Is doel
efficiëntie of waardelheid?
3) Affectief handelen
Emotionele (affectieve) component overheerst, navolgen van gevoelens.
Kan ongecontroleerde reactie zijn op stimulus (meestal weten mensen de betekenis van
hun handelingen niet als het gedreven wordt op gevoelens)/
➔ Reflectie komt vaak pas achteraf (kan gerationaliseerd worden).
4) Traditioneel handelen
Op basis van ‘gewoonte’ (reflexieve component is minder sterk aanwezig, reflexief =
onzekerheid want stoppen denken en kiezen) en heeft een sociale dimensie eerder dan
individuele.
➔ Verleden belangrijk/bepalend voor vorming van toekomst want iets dat je veel
gedaan hebt (traditie), zet je aan om het te herhalen, krijgt “verplicht” karakter.
VOORBEELD (traditie)
Kerkelijk huwelijk
Een traditie wordt waarderationeel handelen als mensen zich bewust zijn van die
traditie en die op zichzelf gaan waarderen (eerder dan onbewust gewoonte).
1.3.3 INTERACTIE
Sociaal handelen = onderbouw voor interactie.
➔ Wordt gevormd door handelingen v/e persoon én de reactie daarop door een
ander persoon (Alter-Ego)
➔ Mensen hebben dan gedeelde of complementaire betekenis (zinvol) = handeling
herkenbaar en voorspelbaar.
➔ Creëert verwachtingen
➔ Wederzijdse afhankelijkheid (interdependentie)
Gevolg
➔ Reageren op handelen van anderen
➔ Anticiperen op gevolgen van eigen handelen
Verschillende motieven
> Opdat motieven : pragmatisch, axiologisch (volgens waarden), affectief of
traditioneel…we willen iets realiseren, een doel.
> Omdat motieven : reactie op opdat motieven.
VOORBEELD
LES 1 sociologie, een eerste kennismaking
Studieobject: het sociale
Startpunt : sociale verbeelding
Microsociologie : interactie tussen individuen of kleine groepen (vb. het verklaren dat
iemand diefstal pleegt door te verwijzen naar de al of niet aanwezigheid van criminelen
in zijn vriendengroep).
macrosociologie (organisaties, regio’s…) vb. verklaring van sociale ongelijkheid in
westerse landen door te verwijzen naar verschillen in sociaal beleid in die landen.
1.1 NIET IEDEREEN LEEF EVEN LANG
Vrouwen hebben een hogere levensverwachtingen dan mannen maar zowel mannen als
vrouwen kunnen een betere gezondheid verwachten als ze een hogere diploma
behalen. Maar hoe komt het?
- Gebeurtenissen, biografieën en individuele verschillen in een samenleving
vanuit het geheel van sociale relaties.
Opleidingsverschillen leiden tot sociale ongelijkheid, wat leidt tot verschillende
levenskansen. Zorgt voor hogere inkomen en dus leven in betere buurten of
uitgebreide medische verzorging bekostigen.
Hoge opleiding leidt tot materiële voordelen en bepaalt ook de persoonlijke
vorming, heb je je eigen leven beter in hand, gezonder leven…
Sociologische redenering, centraal : de wijze waarop mensen samen iets
doen (het volgen van onderwijs, concurreren voor een job…) oefent een
invloed uit op het leven van die mensen.
Sociologen verwerpen het biologische en het psychologische niet maar
zeggen dat de sociale omgeving ook heel belangrijk is.
Actoren zien als knooppunt binnen complexe sociale relaties, actor is een handelend
subject en handelingen kunnen we dus verklaren vanuit geheel van sociale relaties.
Kenmerken van de sociologische zienswijze:
1) Relationeel denken: Sociale relaties bepalen andere sociale relaties,
interacties tussen individuen of grotere sociale eenheden.
2) Sociale relaties hebben een historische oorsprong.
MAAR: gerichtheid op de hedendaagse samenleving ! De wijze waarop onze
samenleving er nu uitziet, wordt bepaald door historische verloop.
Zoeken naar algemene wetmatigheden als verklaring
➔ Specifiek begrippenkader
➔ Empirische onderbouwing
1.2 DE SOCIOLOGISCHE VERBEELDING
,= startpunt van sociologische verklaring, wijze van kijken naar wat er met mensen in
hun leven gebeurt. Alles wat mensen ervaren, maakt deel uit van hun biografie.
Die gebeurtenissen kunnen verklaren vanuit geheel van sociale relaties.
Sociale relaties bepalen onze biografie; die sociale relaties zelf zijn een
resultaat van historisch proces.
SAMENGEVAT
Biografie : ondergaat invloed v/h geheel v/d sociale relaties waar we deel van uitmaken.
Historische ontwikkeling : onze samenleving is resultaat v/e historische ontwikkeling,
bepaalt het uitzicht v/e specifieke samenleving.
Waarom zijn er mensen zonder werk?
Waarom beperken sommige mensen zich tot twee kinderen? Sociologen gebruiken hun
sociologische verbeelding om op zulke vragen een antwoord te geven.
VOORBEELD
Sociologische verbeelding hanteren
- UNIVERSITAIR ONDERWIJS
Jongeren volgen universitair onderwijs : biografische kenmerk.
Intelligentie van jongeren : individueel biografische kenmerk.
Intelligentie is niet het enigste dat ervoor zorgt dat veel jongeren universitair onderwijs
volgen. De samenleving beïnvloedt hun aspiraties ook door bijvoorbeeld veel bedrijven
die zoeken naar hooggeschoolden.
Dat kennisbehoefte is pas ontstaan tijdens de 19de -eeuwse industrialisatieproces.
- 50-PLUSSERS WERKLOOSHEID
Vroeger waren de kansen op de arbeidsmarkt redelijk goed met een diploma hoger
secundair onderwijs. Nu is het niet meer zo door de snelle technologische evolutie (link
biografie – sociale ontwikkeling).
1.3 VAN GEDRAG TOT SAMENLEVING
Omgeving
Sociale Gedrag
Interactie
1.3.1 GEDRAG
Gedrag: actie of reactie van individu (lichamelijke beweging, verbale uiting…)
- Objectief waarneembaar (externe component) : waarneembaar door ten
minste twee personen Alter en Ego, zoals gebaren of bewegingen in het algemeen.
- Subjectief waarneembaar (interne component) : waarneembaar door één
waarnemen, Ego.
➢ Motivationele component : wat aanzet of motiveert tot gedrag.
Vb. winstmaximalisatie, sociale erkenning, controle, seksuele lust.
➢ Emotionele component : gevoelens van vb. angst, schaamte…
, ➢ Cognitieve component : beelden die we ons vormen van de
werkelijkheid.
➢ Reflexieve component : beeld dat je van jezelf hebt.
Externe en interne dimensies zijn met elkaar verweven zoals vb. dat de meeste emoties
samengaan met specifieke gelaatsuitdrukkingen (soms onbewust zoals zweten of
blozen).
1.3.2 SOCIAAL HANDELEN
Handeling: doelgericht gedrag!
> Objectgerichtheid : handelen heeft als finaliteit de realisatie van een doel.
> Rationalisaties : mentale projectie van de voltooide handeling.
Door de doelgerichtheid krijgt het handelen een betekenis! De betekenis van de
handeling = mentale voorbereiding, gaat dus aan de handeling vooraf.
VOORBEELD
Wanneer we kijken naar waar de uitgang van een lokaal zich bevindt, zijn we het
verlaten van dat lokaal aan het voorbereiden.
Kijken : handeling met bepaald doel (weten komen hoe we het lokaal verlaten).
Zonder obstakels -> niet echt bewust van die mentale voorbereiding. Hindernissen ->
verlaten van lokaal veel bewuster mentaal voorbereiden.
De stappen die ik zet, hebben als betekenis het verlaten van het lokaal.
Bij moeilijkere handelingen maken we een mentale plan met stappen.
Sociale handeling (Max Weber) : gericht op het vroegere, huidige of toekomstige
gedrag van anderen (alter). Wanneer je bij het plannen rekening houdt met wat de
anderen deden, doen of zullen doen.
- Wederzijdse betrokkenheid
- Sociaal handelen is betekenisvol door gedeelde betekenis (die tot stand komt in
sociale interactie).
- Afhankelijk van de interpretatie van alter -> toekomstgericht (doel: reactie Alter)
- Gebeurt via anticipatie /verwachtingen
- Gedeelde rationalisaties
Dus: interindividuele benadering noodzakelijk
Weber ontwierp een sociale handelingstypologie :
1) Instrumenteel rationeel handelen (Zweckrational)
- Doel bereiken binnen de condities van een specifieke handelingssituatie.
- Handelingssituatie : bestaan uit andere objecten/mensen.
- Condities : voorwaarden bepalen om tot doelrealisatie te komen (niet vrij
manipuleren, conditionerend).
- Faciliterend werken : de aanwezig middelen zo efficiënt mogelijk inzetten
om een doel te bereiken.
Elke situatie waar je doel wil bereiken, bevat zowel condities als middelen.
➢ KORT :
Doel : efficiëntie
, Condities (beperkingen) : niet te wijzigen elementen
Middelen (mogelijkheden) : te wijzigen elementen
2) Waarde rationeel handelen (Wertrational)
Doel/rationalisatie: inherente waardevolheid (vaak bewuste geloof centraal)
Dus: sterk bewustzijn van de betekenis van de handeling, handeling is waardevol op
zichzelf, geen middel tot een doel.
Vb. vrijheidsstrijders en religieuze leiders.
➔ Kan wel in een situatie zijn met middelen en condities dus onderscheid? Is doel
efficiëntie of waardelheid?
3) Affectief handelen
Emotionele (affectieve) component overheerst, navolgen van gevoelens.
Kan ongecontroleerde reactie zijn op stimulus (meestal weten mensen de betekenis van
hun handelingen niet als het gedreven wordt op gevoelens)/
➔ Reflectie komt vaak pas achteraf (kan gerationaliseerd worden).
4) Traditioneel handelen
Op basis van ‘gewoonte’ (reflexieve component is minder sterk aanwezig, reflexief =
onzekerheid want stoppen denken en kiezen) en heeft een sociale dimensie eerder dan
individuele.
➔ Verleden belangrijk/bepalend voor vorming van toekomst want iets dat je veel
gedaan hebt (traditie), zet je aan om het te herhalen, krijgt “verplicht” karakter.
VOORBEELD (traditie)
Kerkelijk huwelijk
Een traditie wordt waarderationeel handelen als mensen zich bewust zijn van die
traditie en die op zichzelf gaan waarderen (eerder dan onbewust gewoonte).
1.3.3 INTERACTIE
Sociaal handelen = onderbouw voor interactie.
➔ Wordt gevormd door handelingen v/e persoon én de reactie daarop door een
ander persoon (Alter-Ego)
➔ Mensen hebben dan gedeelde of complementaire betekenis (zinvol) = handeling
herkenbaar en voorspelbaar.
➔ Creëert verwachtingen
➔ Wederzijdse afhankelijkheid (interdependentie)
Gevolg
➔ Reageren op handelen van anderen
➔ Anticiperen op gevolgen van eigen handelen
Verschillende motieven
> Opdat motieven : pragmatisch, axiologisch (volgens waarden), affectief of
traditioneel…we willen iets realiseren, een doel.
> Omdat motieven : reactie op opdat motieven.
VOORBEELD
