Toegepaste psychologie
Module 7: Psychodiagnostiek 3
Academiejaar: 2025-2026
,Practicum 1
Observeren
Handelingsgerichte diagnostiek:
In welke fasen observeren we?
- in de intakefase (= heel belangrijk)
- Vb. al in de wachtzaal
- in de onderzoeksfase
⇒ Eigenlijk observeren we CONTINUE
⇒ Je doet dit automatisch in alle fasen van
handelingsgerichte diagnostiek
5I-model:
⇒ We nemen al de I’s mee om te observeren
gedurende een traject
Wat is observeren?
⇒ het systematisch en doelgericht waarnemen en registreren van gedragingen, gebeurtenissen en
interacties.
Observeren is iets wat men moet leren:
↪ Vanaf onze geboorte zijn we voortdurend bezig met observeren, alledaags observeren.
- Denk aan hoe een baby, vanuit een babystoel, voortdurend haar spelende grote zus
observeert.
Wat zijn de doelen van alledaags observeren?
- Informatie verwerven over anderen.
- Informatie verwerven over relaties, gebeurtenissen en situaties.
- Informatie verwerven over onszelf, zelfobservatie.
We willen als mens ons eigen gedrag en dat van anderen graag begrijpen.
↪ Alledaags observeren helpt ons bij interacties in en met onze omgeving. We stemmen ons
eigen gedrag vaak af op basis van ons alledaags observeren.
1
,Observeren is een hulpmiddel om iemand beter te leren kennen, begrijpen, …
Alledaags observeren ≠ professioneel observeren:
↪ Er zijn zowel gelijkenissen als verschillen tussen alledaags observeren en professioneel
observeren.
Het belang van observeren gedurende het diagnostisch proces:
Naar wat gaan we als PC naar op zoek in het werkveld?
= naar antwoorden
↪ Je wil (in)zicht krijgen in het gedrag van cliënten.
↪ Het gedrag voorspellen, verbanden in de omgeving nagaan, …
Professionele observatiedoelen:
Wanneer je observeert, bepaal je eerst wat je precies te weten wilt komen.
Dat kan op twee manieren:
- je kan gedrag beschrijven
- je kan gedrag verklaren
Welke twee soorten observatiedoelen bestaan er?
Beschrijvend observatiedoel:
➢ enkel objectief vaststellen wat er gebeurt
➢ je noteert wat je ziet en hoort, zonder te oordelen of te zoeken naar oorzaken
➢ Je beantwoordt volgende vragen: Wat gebeurt er? Wanneer? Hoe vaak? Op welke manier?
- Voorbeeldvragen: Wat doet Wolf wanneer hij agressief reageert? Slaat hij, roept hij,
duwt hij…?, Wanneer is Sofie minder aandachtig tijdens de les?, In welke situaties
staat een kind op uit zijn stoel?
- Concreet voorbeeld: Doel = het gedrag van Wolf in de speeltijd in kaart brengen,
observatie (beschrijvend) = tijdens de speeltijd duwt Wolf twee keer een klasgenoot
wanneer hij moet wachten aan het voetbalveld. Hij roept luid en gebruikt
scheldwoorden. Na tussenkomst van de leerkracht stopt het gedrag.
⇒ Je beschrijft alleen wat je ziet, niet waarom hij het doet.
Verklarend observatiedoel:
➢ Je wil begrijpen waarom het gedrag plaatsvindt.
➢ Je zoekt naar mogelijke oorzaken, behoeften of omstandigheden die het gedrag beïnvloeden.
➢ Je beantwoordt dus vragen zoals: Waarom gebeurt dit? Waardoor wordt het uitgelokt? Wat
zit erachter?
- Voorbeeldvragen: Waarom heeft Melanie vaak ruzie op school?, Hoe komt het dat
Jolien niet graag alleen thuis is?, Waarom wordt een kind boos tijdens groepswerk?
- Concreet voorbeeld: Doel = nagaan waarom Wolf agressief reageert op de
speelplaats, interpretatie na meerdere observaties: Wolf wordt vooral boos wanneer
hij moet wachten of wanneer spelregels veranderen. Hij reageert minder agressief
wanneer hij vooraf weet wat er gaat gebeuren of wanneer hij een duidelijke taak
krijgt.
⇒ Hier ga je dus zoeken naar een verklaring (bv. moeite met wachten of onverwachte
veranderingen).
2
, Focus van observeren bij diagnostiek:
Met welke 6 zaken moeten we rekening houden?
1. Objectiviteit voorop
Je noteert wat je ziet en hoort, zonder oordeel.
- Voorbeeld: “kind wiebelt met benen gedurende de taak” i.p.v. “kind is zenuwachtig”.
2. Gedrag in context
Hoe gedraagt iemand zich tijdens de testafname (of gesprek/situatie) en hoe beïnvloedt de
context dat?
- Voorbeeld: meer prutsen bij rekenopdrachten dan bij taalopdrachten.
3. Proces naast resultaat
Niet alleen of de cliënt een taak correct maakt, maar hoe hij/zij die taak aanpakt.
- Voorbeeld: blijft doorzetten, gebruikt strategie, vraagt herhaaldelijk om bevestiging.
4. Non-verbaal gedrag
Lichaamshouding, mimiek, motoriek, spanning → vaak veelzeggend naast verbale
antwoorden.
5. Interactie met de onderzoeker/testleider
Oogcontact, hulpvragen, samenwerking, afhankelijkheid → dit kan iets zeggen over
motivatie, sociaal functioneren of onzekerheid.
6. Sterke en zwakke momenten
Waar blinkt iemand uit (plezier, motivatie) en waar stokt het (frustratie, vermijding)?
Dit geeft diagnostisch zicht op dynamiek, niet alleen statisch niveau.
Waarom is de focus van observeren bij diagnostiek belangrijk?
Wat zijn doelen voor de PC?
- Inzicht krijgen in hoe een cliënt functioneert in
verschillende situaties.
- Nuanceren of verklaren van scores of antwoorden (bv.
lage testscore door faalangst of
concentratieproblemen).
- Onderbouwen van diagnostische conclusies en
aanbevelingen.
- Communicatie met cliënt en betrokkenen versterken
door concreet gedrag te kunnen benoemen.
Wat kunnen we besluiten?
⇒ de focus van observeren bij diagnostiek ligt op systematisch, objectief en contextueel beschrijven
van gedrag en proces, zodat testresultaten correct geïnterpreteerd en in de bredere persoonssituatie
geplaatst kunnen worden.
3
Module 7: Psychodiagnostiek 3
Academiejaar: 2025-2026
,Practicum 1
Observeren
Handelingsgerichte diagnostiek:
In welke fasen observeren we?
- in de intakefase (= heel belangrijk)
- Vb. al in de wachtzaal
- in de onderzoeksfase
⇒ Eigenlijk observeren we CONTINUE
⇒ Je doet dit automatisch in alle fasen van
handelingsgerichte diagnostiek
5I-model:
⇒ We nemen al de I’s mee om te observeren
gedurende een traject
Wat is observeren?
⇒ het systematisch en doelgericht waarnemen en registreren van gedragingen, gebeurtenissen en
interacties.
Observeren is iets wat men moet leren:
↪ Vanaf onze geboorte zijn we voortdurend bezig met observeren, alledaags observeren.
- Denk aan hoe een baby, vanuit een babystoel, voortdurend haar spelende grote zus
observeert.
Wat zijn de doelen van alledaags observeren?
- Informatie verwerven over anderen.
- Informatie verwerven over relaties, gebeurtenissen en situaties.
- Informatie verwerven over onszelf, zelfobservatie.
We willen als mens ons eigen gedrag en dat van anderen graag begrijpen.
↪ Alledaags observeren helpt ons bij interacties in en met onze omgeving. We stemmen ons
eigen gedrag vaak af op basis van ons alledaags observeren.
1
,Observeren is een hulpmiddel om iemand beter te leren kennen, begrijpen, …
Alledaags observeren ≠ professioneel observeren:
↪ Er zijn zowel gelijkenissen als verschillen tussen alledaags observeren en professioneel
observeren.
Het belang van observeren gedurende het diagnostisch proces:
Naar wat gaan we als PC naar op zoek in het werkveld?
= naar antwoorden
↪ Je wil (in)zicht krijgen in het gedrag van cliënten.
↪ Het gedrag voorspellen, verbanden in de omgeving nagaan, …
Professionele observatiedoelen:
Wanneer je observeert, bepaal je eerst wat je precies te weten wilt komen.
Dat kan op twee manieren:
- je kan gedrag beschrijven
- je kan gedrag verklaren
Welke twee soorten observatiedoelen bestaan er?
Beschrijvend observatiedoel:
➢ enkel objectief vaststellen wat er gebeurt
➢ je noteert wat je ziet en hoort, zonder te oordelen of te zoeken naar oorzaken
➢ Je beantwoordt volgende vragen: Wat gebeurt er? Wanneer? Hoe vaak? Op welke manier?
- Voorbeeldvragen: Wat doet Wolf wanneer hij agressief reageert? Slaat hij, roept hij,
duwt hij…?, Wanneer is Sofie minder aandachtig tijdens de les?, In welke situaties
staat een kind op uit zijn stoel?
- Concreet voorbeeld: Doel = het gedrag van Wolf in de speeltijd in kaart brengen,
observatie (beschrijvend) = tijdens de speeltijd duwt Wolf twee keer een klasgenoot
wanneer hij moet wachten aan het voetbalveld. Hij roept luid en gebruikt
scheldwoorden. Na tussenkomst van de leerkracht stopt het gedrag.
⇒ Je beschrijft alleen wat je ziet, niet waarom hij het doet.
Verklarend observatiedoel:
➢ Je wil begrijpen waarom het gedrag plaatsvindt.
➢ Je zoekt naar mogelijke oorzaken, behoeften of omstandigheden die het gedrag beïnvloeden.
➢ Je beantwoordt dus vragen zoals: Waarom gebeurt dit? Waardoor wordt het uitgelokt? Wat
zit erachter?
- Voorbeeldvragen: Waarom heeft Melanie vaak ruzie op school?, Hoe komt het dat
Jolien niet graag alleen thuis is?, Waarom wordt een kind boos tijdens groepswerk?
- Concreet voorbeeld: Doel = nagaan waarom Wolf agressief reageert op de
speelplaats, interpretatie na meerdere observaties: Wolf wordt vooral boos wanneer
hij moet wachten of wanneer spelregels veranderen. Hij reageert minder agressief
wanneer hij vooraf weet wat er gaat gebeuren of wanneer hij een duidelijke taak
krijgt.
⇒ Hier ga je dus zoeken naar een verklaring (bv. moeite met wachten of onverwachte
veranderingen).
2
, Focus van observeren bij diagnostiek:
Met welke 6 zaken moeten we rekening houden?
1. Objectiviteit voorop
Je noteert wat je ziet en hoort, zonder oordeel.
- Voorbeeld: “kind wiebelt met benen gedurende de taak” i.p.v. “kind is zenuwachtig”.
2. Gedrag in context
Hoe gedraagt iemand zich tijdens de testafname (of gesprek/situatie) en hoe beïnvloedt de
context dat?
- Voorbeeld: meer prutsen bij rekenopdrachten dan bij taalopdrachten.
3. Proces naast resultaat
Niet alleen of de cliënt een taak correct maakt, maar hoe hij/zij die taak aanpakt.
- Voorbeeld: blijft doorzetten, gebruikt strategie, vraagt herhaaldelijk om bevestiging.
4. Non-verbaal gedrag
Lichaamshouding, mimiek, motoriek, spanning → vaak veelzeggend naast verbale
antwoorden.
5. Interactie met de onderzoeker/testleider
Oogcontact, hulpvragen, samenwerking, afhankelijkheid → dit kan iets zeggen over
motivatie, sociaal functioneren of onzekerheid.
6. Sterke en zwakke momenten
Waar blinkt iemand uit (plezier, motivatie) en waar stokt het (frustratie, vermijding)?
Dit geeft diagnostisch zicht op dynamiek, niet alleen statisch niveau.
Waarom is de focus van observeren bij diagnostiek belangrijk?
Wat zijn doelen voor de PC?
- Inzicht krijgen in hoe een cliënt functioneert in
verschillende situaties.
- Nuanceren of verklaren van scores of antwoorden (bv.
lage testscore door faalangst of
concentratieproblemen).
- Onderbouwen van diagnostische conclusies en
aanbevelingen.
- Communicatie met cliënt en betrokkenen versterken
door concreet gedrag te kunnen benoemen.
Wat kunnen we besluiten?
⇒ de focus van observeren bij diagnostiek ligt op systematisch, objectief en contextueel beschrijven
van gedrag en proces, zodat testresultaten correct geïnterpreteerd en in de bredere persoonssituatie
geplaatst kunnen worden.
3
