3/10/2023
Sociologie en rechtssociologie
College 1: Wat is rechtssociologie?
Wat is recht?
Juristen:
- Recht is het geheel v/ verschillende regels die samen een geheel vormen en die neerslag
vinden in bronnen v/h recht (wetten, gewoonten, …)
- Deze regels vinden toepassing in de praktijk v/ rechtspraak en rechtsleer.
- Recht heeft consistente structuur en een hiërarchische ordening.
Filosofen (natuurrecht):
- Recht in termen v/e ideaal die je moet nastreven in de maatschappij.
- Recht verwijst nr een ideaalbeeld als systeem v/ waarden en principes die het sociale
leven moeten structureren.
Sociologen:
- Het gaat niet om de vraag wat geldend recht is.
- Recht is een sociaal fenomeen.
- Recht (nauw): maatschappelijke controle uitgeoefend door systematische aanwending v/
macht.
- Recht (breed): geheel v/ collectieve gedragingen en normen die het sociale leven
structureren.
- Hoe bestaat recht als een sociaal fenomeen in de maatschappij? à sociologisch
perspectief.
Law in books vs law in action (Roscoe Pound, 1870-1964)
= Studie v/d wederzijdse beïnvloeding v/ recht en samenleving.
= De relatie tussen maatschappij en recht is tweezijdig en hebben invloed op elkaar.
Law in books: (juridisch perspectief)
- Recht zoals een jurist in de boeken kan bestuderen (wetboeken).
- Juristen die puzzels oplossen volgens de rechtsbronnen.
à als we een juridisch probleem hebben gaan we naar de wetboeken.
Law in action:
- Recht als sociaal fenomeen, hoe het daadwerkelijk bestaat in de maatschappij.
- Functioneren v/ juridische instituties in de maatschappij (bv: rechtbank).
- Structuren en personen v/h recht.
- Praktijk v/h recht (niet enkel boeken).
à welke invloed heeft recht op de maatschappij
à vooral sociologen werken hiemee
à Wetteksten zijn om een conflict op te lossen.
à Belangrijke bronnen voor een jurist.
à Vonnis lijkt een mooi overzicht te geven over het hele proces (misleidend beeld).
1
,Defenitie rechtssociologie
= een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, als
product van menselijke interactie’ (Huls)
à Empirisch onderzoek= waar te nemen met zintuigen, als we over het recht spreken moeten
we het kunnen observeren. We gaan geen assumpties maken. Data verzamelen over recht.
à een sociaal, maatschappelijk verschijnsel
Emerisch onderzoek: Zoektocht naar hoe recht betekenis krijgt in de maatschappij, door te
kijken naar achterliggende context bij totstandkoming en de effecten van recht.
à Ze houden zich niet alleen aan de bronnen, maar willen ervaringen testen (in het veld).
Sociale productie = invloed v/ samenleving op het recht.
à Hoe komt het recht tot stand en op welke factoren moeten we letten?
Sociale werking = invloed v/ recht op de samenleving.
à Heeft het recht invloed op de maatschappij? Gaan mensen wetten gehoorzamen?
Sociale productie v/ recht
Recht komt tot stand door formele bronnen v/ recht:
- Wetgeving
- Rechtspraak
- Doctrine = rechtsleer à schrijven over de ontwikkeling v/h recht
- Gewoonterecht
- Algemene rechtsbeginselen (redelijkheid)
Recht komt ook tot stand door de informele/maatschappelijke bronnen v/ recht:
1. Politieke machtsverhoudingen
- Recht is in belangrijke mate product van bestaande politieke besluitvormingsprocessen
in een land.
- Publieke machtsfactoren: politieke partijen, ambtenaren, bestuurders (grote invloed)
- Private machtsfactoren: lobby (zeer voorkomend) bedrijfsleven, vakbonden,
milieuorganisaties, consumentenorganisaties
à Organisaties die invloed kunnen hebben op proces v/ wetten.
- Internationale politiek: EU, Europese comissies, naties, NAVO (invloed op wetgeving)
à Ambtenaren zijn onzichtbare machtsfactoren die wetten uitschrijven en
onderhandelen, maar hebben even veel invloed tot de tot standkoming v/h recht.
à Recht heeft een bepaalde onafh.
2. Economisch-technologische ontwikkelingen
- De ondernemingsgewijze productie en technologische innovatie zijn sterk bepalend
voor de inrichting van het rechtssysteem.
- Economie (kapitalistische productiewijze à BE)
- Contract & eigendomsrechten
- Vrije-markt economie
- Multinationals = grote bedrijven die actief zijn in meerdere landen
- Wetenschap & technologie
- Rampen
2
,3. Juridische professionals
- Rechtspraak: toepassing recht v/ rechters maar ook organisatie v/d rechterlijke macht
• “Recht is wat rechters doen in de praktijk” (Realisten)
• Abstracte wetten krijgen pas betekenis in hun toepassing door rechters.
• Organisatie: Hoe functioneert de rechtelijke macht, hoe is zij samengesteld en
zijn haar werkzaamheden georganiseerd? (hoge weklast is een groot probleem
als te veel zaken vr het gerecht komen ontstaan er langere wachtrijen)
- Advocatuur: verzakelijking en internationalisering. We hebben een commerciële kijk
op advocatuur. Ook de rol v/ internationale kantoren zijn zeer belangrijk.
- Ambtenaren: rechtsvormers + regelstoepassers bij de overheid. Rol in wetgeving.
4. Rechtsopvattingen burgers
à “Ieder wordt geacht de wet te kennen” Quod non (stelling uit recht)
Rechtssociologisch onderzoek naar:
- Welke kennis burgers paraat hebben over het recht.
- OpvaCngen over het funcEoneren van de insEtuEes van de rechtstaat.
- Vertrouwen in recht als oplossing voor hun geschillen.
Invloed burgers op recht via:
- Opeisen van rechten (vraagzijde)
- Verkiezingen (klassieke mechanism)
- DemonstraEes
Rechtscultuur:
- Kijk nr juridische insEtuEes (aanbodzijde, hoe we met recht omgaan in bep situaEes)
- Vergelijk omvang rechtssector (NL-DU, EU-Japan)
Bv: Japan à conflict vermijdende houding, recht wordt gezien als laatste kans.
VS à ondernemende en agresieve houding, opkomen v/ rechten.
Sociale werking v/ recht
Effecten v/ recht in de samenleving:
- Bedoelde effecten: wetgever heeft altijd bep idee over wat hij wil bereiken met die wet
- Onbedoeld effecten: er kunnen andere interpretaties geg worden aan een wet
Bestrijden v/ assumpties: Iedereen kent de wet en gehoorzaamt de wet.
- Bedoelde gevolgen: idee wetgever
- Onbedoelde gevolgen: effecten waar we geen genoeg aandacht aan geg hebben.
Langs welke wegen neemt de burger kennis v/h recht?
Wat is de rol v/ sociale verbanden en instituties op de effecten v/h recht?
Anti-instrumentalisme (onbedoelde gevolgen)
= sociologen gaan sterk in tegen het idee v/d intensie v/d wetgever
à anti-intentionalisme v/d wetgever
- Wetten hebben vaak andere gevolgen dan de wetgever beoogd. Gebruik door mensen
om andere redenenen dan wetgever voor ogen stond.
- Sociologische analyse gaat de normatieve veronderstellingen v/ wetgeving na en
vergelijkt deze met sociale werking.
à Op welke manieren beroepen sociale groepen op rechtsregels om hun belangen te
helpen (mobilisering theorieën).
à Wat zijn de typen v/ handhaving die dr ordehandhavers kunnen worden gehanteerd
(handhaving theorieën)
3
, Hoe bereikt het recht de burger?
NIET:
- Publicatie in het staatsblad à vanaf dan moet iedereen die wet kennen (niem leest dit)
- Contracten: Terms & Conditions
à niem leest contracten volledig + moeilijk juridisch taalgebruik
WEL:
Recht bereikt mensen via filterende instituties met eigen interpretatie v/ boodschap v/d
wetgever: - Media: TV, Radio, kranten à filter gepresenteerde wet = selectie.
- Intermediare organisatie: werkgever, vakbond, sportorganisatie. Regels worden
geselecteerd en doorgegeven vanuit het organisationeel belang.
Rol v/ sociale verbanden op de gehoorzaamheid v/h recht
= Mens als individu vs leven binnen sociale verbanden (familie, vrienden, clubs, organisaties)
à Hebben elk hun eigen normen en waarden, kunnen verschillen met die v/d samenleving.
Daadwerkelijk invloed landmark cases in de maatschappij?
- Bottom-up perspectief: sociale werking vanuit maatsch
- Top-down perspectief: sociale werking vanuit bestuurder
Sociologische conclusie: wetten zijn minder effectief dan verwacht.
- Voor een jurist geldt het recht, een socioloog kijkt of het verschil maakt.
- Recht is veel minder effectief als gedragssturing dan mensen denken.
- Hoe invloedrijk zijn landmark cases daadwerkelijk in de maatschappij?
Semi-autonome Velden (=geroep met hetzelfde gedragsnorm):
- Hebben eigen doelen en formuleren en handhaven eigen formele en informele normen
voor leden. Deze hebben een hoge mate van autonomie (een vorm v/ onafhankelijkheid)
met beperkte invloed op de overheid.
à Bv: studentenvereniging, tuchtrecht, extern recht (=recht buiten landsgrenzen v/e land)
à Tuchtrecht = gericht op handhaven v/ professionele normen en reguleren v/ gedrag v/
professionals in een bep vakgebied.
- Maatschappelijke middenvelden bemoeilijken centrale sturing v/d overheid (hinderpaal),
maar zijn ook basis voor maatschappelijk draagvlak (partner) voor handhaving v/h recht.
Bep regels worden makkelijk gehoorzaamd en anderen niet.
Juristen & sociologen
Sommige rechtssociologen hebben neiging om juristen af te schilderen als wereldvreemde
letterknechten, die slechts geïnteresseerd zijn in de opl v/ juridische puzzels en niets begrijpen
v/d samenleving waarin zij functioneren. Er wordt dan een onoverbrugbare tegenstelling
gecreëerd tussen sociologen en politicologen enerzijds, die in sociaalwetenschappelijke
theoriëen en verklaringen geïnteresseerd zijn, en juristen anderzijds, die geen benul hebben
v/d sociale werkelijkheid.
Omgekeerd reageren juristen vaak arrogant en afwijzend op kritiek vanuit de sociale
wetenschappen, die tekortkomingen in het juridisch denken aantoont. Dit type jurist ziet de
sociale wetenschappen als een hulpwetenschap, waarvan hij gebruik kan maken als het hem
toevallig uitkomt. Dit soort wederzijdse stereotypering is weinig vruchtbaar.
4
Sociologie en rechtssociologie
College 1: Wat is rechtssociologie?
Wat is recht?
Juristen:
- Recht is het geheel v/ verschillende regels die samen een geheel vormen en die neerslag
vinden in bronnen v/h recht (wetten, gewoonten, …)
- Deze regels vinden toepassing in de praktijk v/ rechtspraak en rechtsleer.
- Recht heeft consistente structuur en een hiërarchische ordening.
Filosofen (natuurrecht):
- Recht in termen v/e ideaal die je moet nastreven in de maatschappij.
- Recht verwijst nr een ideaalbeeld als systeem v/ waarden en principes die het sociale
leven moeten structureren.
Sociologen:
- Het gaat niet om de vraag wat geldend recht is.
- Recht is een sociaal fenomeen.
- Recht (nauw): maatschappelijke controle uitgeoefend door systematische aanwending v/
macht.
- Recht (breed): geheel v/ collectieve gedragingen en normen die het sociale leven
structureren.
- Hoe bestaat recht als een sociaal fenomeen in de maatschappij? à sociologisch
perspectief.
Law in books vs law in action (Roscoe Pound, 1870-1964)
= Studie v/d wederzijdse beïnvloeding v/ recht en samenleving.
= De relatie tussen maatschappij en recht is tweezijdig en hebben invloed op elkaar.
Law in books: (juridisch perspectief)
- Recht zoals een jurist in de boeken kan bestuderen (wetboeken).
- Juristen die puzzels oplossen volgens de rechtsbronnen.
à als we een juridisch probleem hebben gaan we naar de wetboeken.
Law in action:
- Recht als sociaal fenomeen, hoe het daadwerkelijk bestaat in de maatschappij.
- Functioneren v/ juridische instituties in de maatschappij (bv: rechtbank).
- Structuren en personen v/h recht.
- Praktijk v/h recht (niet enkel boeken).
à welke invloed heeft recht op de maatschappij
à vooral sociologen werken hiemee
à Wetteksten zijn om een conflict op te lossen.
à Belangrijke bronnen voor een jurist.
à Vonnis lijkt een mooi overzicht te geven over het hele proces (misleidend beeld).
1
,Defenitie rechtssociologie
= een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, als
product van menselijke interactie’ (Huls)
à Empirisch onderzoek= waar te nemen met zintuigen, als we over het recht spreken moeten
we het kunnen observeren. We gaan geen assumpties maken. Data verzamelen over recht.
à een sociaal, maatschappelijk verschijnsel
Emerisch onderzoek: Zoektocht naar hoe recht betekenis krijgt in de maatschappij, door te
kijken naar achterliggende context bij totstandkoming en de effecten van recht.
à Ze houden zich niet alleen aan de bronnen, maar willen ervaringen testen (in het veld).
Sociale productie = invloed v/ samenleving op het recht.
à Hoe komt het recht tot stand en op welke factoren moeten we letten?
Sociale werking = invloed v/ recht op de samenleving.
à Heeft het recht invloed op de maatschappij? Gaan mensen wetten gehoorzamen?
Sociale productie v/ recht
Recht komt tot stand door formele bronnen v/ recht:
- Wetgeving
- Rechtspraak
- Doctrine = rechtsleer à schrijven over de ontwikkeling v/h recht
- Gewoonterecht
- Algemene rechtsbeginselen (redelijkheid)
Recht komt ook tot stand door de informele/maatschappelijke bronnen v/ recht:
1. Politieke machtsverhoudingen
- Recht is in belangrijke mate product van bestaande politieke besluitvormingsprocessen
in een land.
- Publieke machtsfactoren: politieke partijen, ambtenaren, bestuurders (grote invloed)
- Private machtsfactoren: lobby (zeer voorkomend) bedrijfsleven, vakbonden,
milieuorganisaties, consumentenorganisaties
à Organisaties die invloed kunnen hebben op proces v/ wetten.
- Internationale politiek: EU, Europese comissies, naties, NAVO (invloed op wetgeving)
à Ambtenaren zijn onzichtbare machtsfactoren die wetten uitschrijven en
onderhandelen, maar hebben even veel invloed tot de tot standkoming v/h recht.
à Recht heeft een bepaalde onafh.
2. Economisch-technologische ontwikkelingen
- De ondernemingsgewijze productie en technologische innovatie zijn sterk bepalend
voor de inrichting van het rechtssysteem.
- Economie (kapitalistische productiewijze à BE)
- Contract & eigendomsrechten
- Vrije-markt economie
- Multinationals = grote bedrijven die actief zijn in meerdere landen
- Wetenschap & technologie
- Rampen
2
,3. Juridische professionals
- Rechtspraak: toepassing recht v/ rechters maar ook organisatie v/d rechterlijke macht
• “Recht is wat rechters doen in de praktijk” (Realisten)
• Abstracte wetten krijgen pas betekenis in hun toepassing door rechters.
• Organisatie: Hoe functioneert de rechtelijke macht, hoe is zij samengesteld en
zijn haar werkzaamheden georganiseerd? (hoge weklast is een groot probleem
als te veel zaken vr het gerecht komen ontstaan er langere wachtrijen)
- Advocatuur: verzakelijking en internationalisering. We hebben een commerciële kijk
op advocatuur. Ook de rol v/ internationale kantoren zijn zeer belangrijk.
- Ambtenaren: rechtsvormers + regelstoepassers bij de overheid. Rol in wetgeving.
4. Rechtsopvattingen burgers
à “Ieder wordt geacht de wet te kennen” Quod non (stelling uit recht)
Rechtssociologisch onderzoek naar:
- Welke kennis burgers paraat hebben over het recht.
- OpvaCngen over het funcEoneren van de insEtuEes van de rechtstaat.
- Vertrouwen in recht als oplossing voor hun geschillen.
Invloed burgers op recht via:
- Opeisen van rechten (vraagzijde)
- Verkiezingen (klassieke mechanism)
- DemonstraEes
Rechtscultuur:
- Kijk nr juridische insEtuEes (aanbodzijde, hoe we met recht omgaan in bep situaEes)
- Vergelijk omvang rechtssector (NL-DU, EU-Japan)
Bv: Japan à conflict vermijdende houding, recht wordt gezien als laatste kans.
VS à ondernemende en agresieve houding, opkomen v/ rechten.
Sociale werking v/ recht
Effecten v/ recht in de samenleving:
- Bedoelde effecten: wetgever heeft altijd bep idee over wat hij wil bereiken met die wet
- Onbedoeld effecten: er kunnen andere interpretaties geg worden aan een wet
Bestrijden v/ assumpties: Iedereen kent de wet en gehoorzaamt de wet.
- Bedoelde gevolgen: idee wetgever
- Onbedoelde gevolgen: effecten waar we geen genoeg aandacht aan geg hebben.
Langs welke wegen neemt de burger kennis v/h recht?
Wat is de rol v/ sociale verbanden en instituties op de effecten v/h recht?
Anti-instrumentalisme (onbedoelde gevolgen)
= sociologen gaan sterk in tegen het idee v/d intensie v/d wetgever
à anti-intentionalisme v/d wetgever
- Wetten hebben vaak andere gevolgen dan de wetgever beoogd. Gebruik door mensen
om andere redenenen dan wetgever voor ogen stond.
- Sociologische analyse gaat de normatieve veronderstellingen v/ wetgeving na en
vergelijkt deze met sociale werking.
à Op welke manieren beroepen sociale groepen op rechtsregels om hun belangen te
helpen (mobilisering theorieën).
à Wat zijn de typen v/ handhaving die dr ordehandhavers kunnen worden gehanteerd
(handhaving theorieën)
3
, Hoe bereikt het recht de burger?
NIET:
- Publicatie in het staatsblad à vanaf dan moet iedereen die wet kennen (niem leest dit)
- Contracten: Terms & Conditions
à niem leest contracten volledig + moeilijk juridisch taalgebruik
WEL:
Recht bereikt mensen via filterende instituties met eigen interpretatie v/ boodschap v/d
wetgever: - Media: TV, Radio, kranten à filter gepresenteerde wet = selectie.
- Intermediare organisatie: werkgever, vakbond, sportorganisatie. Regels worden
geselecteerd en doorgegeven vanuit het organisationeel belang.
Rol v/ sociale verbanden op de gehoorzaamheid v/h recht
= Mens als individu vs leven binnen sociale verbanden (familie, vrienden, clubs, organisaties)
à Hebben elk hun eigen normen en waarden, kunnen verschillen met die v/d samenleving.
Daadwerkelijk invloed landmark cases in de maatschappij?
- Bottom-up perspectief: sociale werking vanuit maatsch
- Top-down perspectief: sociale werking vanuit bestuurder
Sociologische conclusie: wetten zijn minder effectief dan verwacht.
- Voor een jurist geldt het recht, een socioloog kijkt of het verschil maakt.
- Recht is veel minder effectief als gedragssturing dan mensen denken.
- Hoe invloedrijk zijn landmark cases daadwerkelijk in de maatschappij?
Semi-autonome Velden (=geroep met hetzelfde gedragsnorm):
- Hebben eigen doelen en formuleren en handhaven eigen formele en informele normen
voor leden. Deze hebben een hoge mate van autonomie (een vorm v/ onafhankelijkheid)
met beperkte invloed op de overheid.
à Bv: studentenvereniging, tuchtrecht, extern recht (=recht buiten landsgrenzen v/e land)
à Tuchtrecht = gericht op handhaven v/ professionele normen en reguleren v/ gedrag v/
professionals in een bep vakgebied.
- Maatschappelijke middenvelden bemoeilijken centrale sturing v/d overheid (hinderpaal),
maar zijn ook basis voor maatschappelijk draagvlak (partner) voor handhaving v/h recht.
Bep regels worden makkelijk gehoorzaamd en anderen niet.
Juristen & sociologen
Sommige rechtssociologen hebben neiging om juristen af te schilderen als wereldvreemde
letterknechten, die slechts geïnteresseerd zijn in de opl v/ juridische puzzels en niets begrijpen
v/d samenleving waarin zij functioneren. Er wordt dan een onoverbrugbare tegenstelling
gecreëerd tussen sociologen en politicologen enerzijds, die in sociaalwetenschappelijke
theoriëen en verklaringen geïnteresseerd zijn, en juristen anderzijds, die geen benul hebben
v/d sociale werkelijkheid.
Omgekeerd reageren juristen vaak arrogant en afwijzend op kritiek vanuit de sociale
wetenschappen, die tekortkomingen in het juridisch denken aantoont. Dit type jurist ziet de
sociale wetenschappen als een hulpwetenschap, waarvan hij gebruik kan maken als het hem
toevallig uitkomt. Dit soort wederzijdse stereotypering is weinig vruchtbaar.
4
