LESNOTITIES POLITICOLOGIE
MARC HOOGHE
1e bachelor Communicatiewetenschappen KUL
Academiejaar 2025-2026
, 1 Inleiding
Ruime definitie politiek: “alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving”
• ruime betekenis: elke groep van ‘samen leven’
• beperkter: terretoriaal gebonden samenleving. Terretorium als voorwaarde voor soevereiniteit (cfr.
Vaticaanstad als lid van de Verenigde Naties – belang van erkenning Palestijnse staat)
Meer precieze definitie: het proces waarbij samenlevingen op een voor de leden bindende wijze de regels
van hun samenleven bepalen, bewaren, wijzigen of handhaven.
• Proces: politiek als dynamisch proces op meerdere niveaus: multi-level governance (nood aan
samenwerking tussen die niveaus). Structuren liggen niet vast doorheen de tijd.
• Samenlevingen: sociale groep die gemeenschappelijk terretorium en/of cultuur delen (óManuel
Castells: ‘network society’, niet langer terretoriaal gebonden, samenleving op basis van ‘weak ties’
en virtuele netwerken)
➝ veranderlijk gegeven: trend tot globalisering – maar ook tegenreactie door benadrukken
van lokale identiteiten
• Bindend: afdwingbaar, sanctioneerbaar, verschil met andere sociale systemen: monopolie op
legitiem geweld
• Voor de leden: macht van de staat is intern (op de eigen burgers). Niet ten aanzien van andere staten,
die elk soeverein zijn (interventie in soevereine landen blijft bijzonder moeilijk)
• Regels van hun samenleven: het gaat om wettelijke regels, niet om culturele normen. Regels als
beperkingen en als mogelijkheden scheppend.
• Bepalen, bewaren, wijzigen: verandering als strategie, bericht op bewaren legitimiteit van het
politiek systeem. Ideologisch debat tussen progressieven en conservatieven over gewenste mate van
staatsinterventie
• Handhaven: niet alleen regelopstelling, ook handhaving (is de overheid machteloos geworden, of
verwachten we juist steeds meer van de staat?).
Meer regels?
• uitbreiding van het politieke domein: meer impact op ons dagelijks leven ➝ wordt ook
nadrukkelijk gewenst door bevolking (althans in 1 richting)
• Historisch gezien willen we steeds meer overheid (bv. Covid, we wilden dat de overheid regels stelde
om ons te beschermen)
Vormen van politiek?
• Democratisch vs Autoritair
• Unitair vs Federaal
• Verschillende vormen (cfr. Kiessystemen)
• ➝ Nut van comparatieve benadering binnen politieke wetenschappen
Kunnen we ontsnappen aan de politiek?
• Aristoteles: mens als sociaal dier (zoön politikon)
• zonder politiek kunnen we niet leven/ blijven bestaan
2 Macht & Staat
Uitgangspunt = de staat legt bindende regels op aan leden van de samenleving (cfr. definitie h1)
➝ enkel door regels is een bepaalde manier van (samen)leven mogelijk
• Beperking van de vrijheid?: Bvb verkeer, regulering financiële markten
• OF garandeert juist menselijke vrijheid?: Bvb lage emissie-zone = vrijheid asthma-patiënt
(de beperking van de een is de vrijheid van een ander)
BASIS van de regelgeving = grondwet
• We hebben op een bepaald moment de afspraak gemaakt (1831) wat de staat wel en niet mag doen
, • 1. legt structuur en beslissingsvormen vast: Bvb België als federale staat, monarchie, instelling
parlement, rechtbanken, …
• 2. bepaalt de rechten van de burger – Rule of Law vanaf Magna Carta (1215): “No free man
shall be seized or imprisoned, or stripped of his rights or possessions, or outlawed or exiled (…)
except by the lawful judgement of his equals or by the law of the land.”
➝ Vrijheid voor vrije mannen, inperking macht Koning, geen willekeur meer, IEDEREEN
houdt zich aan de wetgeving – onze vrijheden komen van de “Rule of Law”
➝ Gedrurende de 20e eeuw uitgebreid met socio-economische grondrechten
Art. 10 GW: «De Belgen zijn gelijk voor de wet. De gelijkheid van vrouwen en mannen is
gewaarborgd.”
Art. 11 GW: « Het genot van de rechten en vrijheden aan de Belgen toegekend moet zonder
discriminatie verzekerd worden.”
Art. 18 GW: « De burgerlijke dood is afgeschaft en kan niet opnieuw worden ingevoerd. »
Burgelijke dood =
• Persoon wordt beschouwd als “niet-bestaand”
• Alle rechten vervallen: ook het eigendomsrecht
• Wordt uit de gemeenschap gestoten
• geen politieke rechten meer
• kan geen ouderlijk gezag meer uitoefenen
• « De burgerlijke dood is afgeschaft en kan niet opnieuw worden ingevoerd. »
➝ zeer strakke bepaling, als veroordeling van onmenselijke wreedheid van deze straf
➝ sterke bekommernis om elementaire menselijke waardigheid
HET FEDERALE BELGIË, ZIJN SAMENSTELLING EN ZIJN GRONDGEBIED
Art. 1. België is een federale Staat, samengesteld uit de gemeenschappen en de gewesten.
Art. 2. België omvat drie gemeenschappen : de Vlaamse Gemeenschap, de Franse Gemeenschap en de Duitstalige
Gemeenschap.
Art. 3. België omvat drie gewesten : het Vlaamse Gewest, het Waalse Gewest en het Brusselse Gewest.
Art. 4. België omvat vier taalgebieden (…)
Art. 5. Het Vlaamse Gewest omvat de provincies Antwerpen, Limburg, Oost-Vlaanderen, Vlaams-Brabant en West-
Vlaanderen. Het Waalse gewest omvat de provincies Henegouwen, Luik, Luxemburg, Namen en Waals-Brabant
• 3. symbolische zelf-indentificatie van samenleving: bvb.: Art. I-2: De waarden van de Europese
Unie, De waarden waarop de Unie berust, zijn eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid,
democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten
van personen die tot minderheden behoren. Deze waarden hebben de lidstaten gemeen in een
samenleving die gekenmerkt wordt door pluralisme, non-discriminatie, verdraagzaamheid,
rechtvaardigheid, solidariteit en gelijkheid van vrouwen en mannen.
➝ Europa heeft ook een eigen grondwet, met ook daar de vraag wat kenmerkend is voor
Europa, wat is het belang, waarvoor staan wij als normen en waarden
➝ Elke land dat die laatste bepalingen opneemt, is een lid van onze Europese club
Ook Spanje heeft een aantal basiswaarden die ze heel belangrijk vinden en daarom in de grondwet zetten
• Artículo 2, La Constitución se fundamenta en la indisoluble unidad de la Nación española, patria
común e indivisible de todos los españoles, y reconoce y garantiza el derecho a la autonomía de las
nacionalidades y regiones que la integran y la solidaridad entre todas ellas. (ó federale staat)
➝ Spanje is een nationale eenheid (Bvb Catalonië die zich afscheurde, was volledig in strijd
met de grondwet)
Overheid = machtsconcentratie
• Wat wordt er gedaan met die machtconcentratie?
• Bijna de helft van de BBP gaat naar de overheid (gezondheidszorg, onderwijs, pensioenen, sociale
zekerheid, politie, …)
, = Totale overheidsuitgaven als % van het Bruto Binnenlands Product (2023)
• Macht: “de mogelijkheid voor actor A om er voor te zorgen dat actor B een handeling stelt die B
anders niet zou doen”
• Probleem: “anders niet zou doen”? Amartya Sen: zonder machtsuitoefening/onderdrukking zouden
mensen al hun ‘capaciteiten’ benutten
Can individuals make a difference?
• Bvb Andreé De Jongh
• Een van de belangrijke Belgische verzetstrijdsters
Max Weber
Gezag = legitieme, aanvaarde vorm van macht (gaat een stap verder dan macht)
drie vormen van gezag:
• 1. traditioneel: niet gedifferentieerd: Bvb traditionele koningen/ genezers/
veldherzen/ warlords
• 2. charmismatisch: verbonden aan een persoon, Ook nu nog bvb koningshuis
• 3. rationeel/ legalistisch gezag: niet meer gekoppeld aan een persoon
(verderzetting van de Rule of Law)
Soorten macht
• 1. bevel
• 2. agenda-setting: macht om te bepalen waarover wordt gesproken of wat prioriteit krijgt (media/
politieke/ agenda) – de een heeft de macht om aandacht te vragen voor zijn thema’s en de andere
absoluut niet)
• 3. idelogische hegemonie: waarover gedacht kan worden (over heel veel dingen denken wij niet, of
zijn onmogelijk om te denken bvb het verbieden van auto’s)
(macht dus niet alleen in institutionele politiek)
De legitimiteit van de staat (de vraag naar het belang van een staat)
1. Natuurlijke perfectie – Plato (427-347 BC)
• Op zoek naar perfectie: aardse werkelijkheid als afspiegeling van het perfecte “idee”. De volmaakte
vormen van de vormenwereld (mythe van de grot)
➝ ons bestaan op aarde is niet zomaar toevallig: we hebben een doel, namelijk zo perfect
mogelijk worden. Een perfecte samenleving zou moeten kunnen bestaan. Het is gekend door
het opperwezen en daar moeten wij proberen naartoe te streven.
• Politiek gebaseerd op ‘rationele inzichten’: we weten min of meer wat een perfect politiek systeem
zou moeten zijn, en daar gaan we naartoe
➝ Drie functies: (1) nadenken, (2) handelen, en (3) handenarbeid
➝ Drie klassen: (1) de filosofen-heersers, (2) de soldaten, en (3) het “gewone volk”
(arbeids-specialisatie)
➝ Absolute heerschappij van de filosofen-heersers, andere klassen moeten dit aanvaarden
➝ Gevaar: Plato gaat er van uit dat er zoiets bestaat als “absolute waarheid”– het is
gevaarlijk dat een aantal mensen denken dat zij de “absolute waarheid” kennen (cfr. Karl
Popper)
MARC HOOGHE
1e bachelor Communicatiewetenschappen KUL
Academiejaar 2025-2026
, 1 Inleiding
Ruime definitie politiek: “alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving”
• ruime betekenis: elke groep van ‘samen leven’
• beperkter: terretoriaal gebonden samenleving. Terretorium als voorwaarde voor soevereiniteit (cfr.
Vaticaanstad als lid van de Verenigde Naties – belang van erkenning Palestijnse staat)
Meer precieze definitie: het proces waarbij samenlevingen op een voor de leden bindende wijze de regels
van hun samenleven bepalen, bewaren, wijzigen of handhaven.
• Proces: politiek als dynamisch proces op meerdere niveaus: multi-level governance (nood aan
samenwerking tussen die niveaus). Structuren liggen niet vast doorheen de tijd.
• Samenlevingen: sociale groep die gemeenschappelijk terretorium en/of cultuur delen (óManuel
Castells: ‘network society’, niet langer terretoriaal gebonden, samenleving op basis van ‘weak ties’
en virtuele netwerken)
➝ veranderlijk gegeven: trend tot globalisering – maar ook tegenreactie door benadrukken
van lokale identiteiten
• Bindend: afdwingbaar, sanctioneerbaar, verschil met andere sociale systemen: monopolie op
legitiem geweld
• Voor de leden: macht van de staat is intern (op de eigen burgers). Niet ten aanzien van andere staten,
die elk soeverein zijn (interventie in soevereine landen blijft bijzonder moeilijk)
• Regels van hun samenleven: het gaat om wettelijke regels, niet om culturele normen. Regels als
beperkingen en als mogelijkheden scheppend.
• Bepalen, bewaren, wijzigen: verandering als strategie, bericht op bewaren legitimiteit van het
politiek systeem. Ideologisch debat tussen progressieven en conservatieven over gewenste mate van
staatsinterventie
• Handhaven: niet alleen regelopstelling, ook handhaving (is de overheid machteloos geworden, of
verwachten we juist steeds meer van de staat?).
Meer regels?
• uitbreiding van het politieke domein: meer impact op ons dagelijks leven ➝ wordt ook
nadrukkelijk gewenst door bevolking (althans in 1 richting)
• Historisch gezien willen we steeds meer overheid (bv. Covid, we wilden dat de overheid regels stelde
om ons te beschermen)
Vormen van politiek?
• Democratisch vs Autoritair
• Unitair vs Federaal
• Verschillende vormen (cfr. Kiessystemen)
• ➝ Nut van comparatieve benadering binnen politieke wetenschappen
Kunnen we ontsnappen aan de politiek?
• Aristoteles: mens als sociaal dier (zoön politikon)
• zonder politiek kunnen we niet leven/ blijven bestaan
2 Macht & Staat
Uitgangspunt = de staat legt bindende regels op aan leden van de samenleving (cfr. definitie h1)
➝ enkel door regels is een bepaalde manier van (samen)leven mogelijk
• Beperking van de vrijheid?: Bvb verkeer, regulering financiële markten
• OF garandeert juist menselijke vrijheid?: Bvb lage emissie-zone = vrijheid asthma-patiënt
(de beperking van de een is de vrijheid van een ander)
BASIS van de regelgeving = grondwet
• We hebben op een bepaald moment de afspraak gemaakt (1831) wat de staat wel en niet mag doen
, • 1. legt structuur en beslissingsvormen vast: Bvb België als federale staat, monarchie, instelling
parlement, rechtbanken, …
• 2. bepaalt de rechten van de burger – Rule of Law vanaf Magna Carta (1215): “No free man
shall be seized or imprisoned, or stripped of his rights or possessions, or outlawed or exiled (…)
except by the lawful judgement of his equals or by the law of the land.”
➝ Vrijheid voor vrije mannen, inperking macht Koning, geen willekeur meer, IEDEREEN
houdt zich aan de wetgeving – onze vrijheden komen van de “Rule of Law”
➝ Gedrurende de 20e eeuw uitgebreid met socio-economische grondrechten
Art. 10 GW: «De Belgen zijn gelijk voor de wet. De gelijkheid van vrouwen en mannen is
gewaarborgd.”
Art. 11 GW: « Het genot van de rechten en vrijheden aan de Belgen toegekend moet zonder
discriminatie verzekerd worden.”
Art. 18 GW: « De burgerlijke dood is afgeschaft en kan niet opnieuw worden ingevoerd. »
Burgelijke dood =
• Persoon wordt beschouwd als “niet-bestaand”
• Alle rechten vervallen: ook het eigendomsrecht
• Wordt uit de gemeenschap gestoten
• geen politieke rechten meer
• kan geen ouderlijk gezag meer uitoefenen
• « De burgerlijke dood is afgeschaft en kan niet opnieuw worden ingevoerd. »
➝ zeer strakke bepaling, als veroordeling van onmenselijke wreedheid van deze straf
➝ sterke bekommernis om elementaire menselijke waardigheid
HET FEDERALE BELGIË, ZIJN SAMENSTELLING EN ZIJN GRONDGEBIED
Art. 1. België is een federale Staat, samengesteld uit de gemeenschappen en de gewesten.
Art. 2. België omvat drie gemeenschappen : de Vlaamse Gemeenschap, de Franse Gemeenschap en de Duitstalige
Gemeenschap.
Art. 3. België omvat drie gewesten : het Vlaamse Gewest, het Waalse Gewest en het Brusselse Gewest.
Art. 4. België omvat vier taalgebieden (…)
Art. 5. Het Vlaamse Gewest omvat de provincies Antwerpen, Limburg, Oost-Vlaanderen, Vlaams-Brabant en West-
Vlaanderen. Het Waalse gewest omvat de provincies Henegouwen, Luik, Luxemburg, Namen en Waals-Brabant
• 3. symbolische zelf-indentificatie van samenleving: bvb.: Art. I-2: De waarden van de Europese
Unie, De waarden waarop de Unie berust, zijn eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid,
democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten
van personen die tot minderheden behoren. Deze waarden hebben de lidstaten gemeen in een
samenleving die gekenmerkt wordt door pluralisme, non-discriminatie, verdraagzaamheid,
rechtvaardigheid, solidariteit en gelijkheid van vrouwen en mannen.
➝ Europa heeft ook een eigen grondwet, met ook daar de vraag wat kenmerkend is voor
Europa, wat is het belang, waarvoor staan wij als normen en waarden
➝ Elke land dat die laatste bepalingen opneemt, is een lid van onze Europese club
Ook Spanje heeft een aantal basiswaarden die ze heel belangrijk vinden en daarom in de grondwet zetten
• Artículo 2, La Constitución se fundamenta en la indisoluble unidad de la Nación española, patria
común e indivisible de todos los españoles, y reconoce y garantiza el derecho a la autonomía de las
nacionalidades y regiones que la integran y la solidaridad entre todas ellas. (ó federale staat)
➝ Spanje is een nationale eenheid (Bvb Catalonië die zich afscheurde, was volledig in strijd
met de grondwet)
Overheid = machtsconcentratie
• Wat wordt er gedaan met die machtconcentratie?
• Bijna de helft van de BBP gaat naar de overheid (gezondheidszorg, onderwijs, pensioenen, sociale
zekerheid, politie, …)
, = Totale overheidsuitgaven als % van het Bruto Binnenlands Product (2023)
• Macht: “de mogelijkheid voor actor A om er voor te zorgen dat actor B een handeling stelt die B
anders niet zou doen”
• Probleem: “anders niet zou doen”? Amartya Sen: zonder machtsuitoefening/onderdrukking zouden
mensen al hun ‘capaciteiten’ benutten
Can individuals make a difference?
• Bvb Andreé De Jongh
• Een van de belangrijke Belgische verzetstrijdsters
Max Weber
Gezag = legitieme, aanvaarde vorm van macht (gaat een stap verder dan macht)
drie vormen van gezag:
• 1. traditioneel: niet gedifferentieerd: Bvb traditionele koningen/ genezers/
veldherzen/ warlords
• 2. charmismatisch: verbonden aan een persoon, Ook nu nog bvb koningshuis
• 3. rationeel/ legalistisch gezag: niet meer gekoppeld aan een persoon
(verderzetting van de Rule of Law)
Soorten macht
• 1. bevel
• 2. agenda-setting: macht om te bepalen waarover wordt gesproken of wat prioriteit krijgt (media/
politieke/ agenda) – de een heeft de macht om aandacht te vragen voor zijn thema’s en de andere
absoluut niet)
• 3. idelogische hegemonie: waarover gedacht kan worden (over heel veel dingen denken wij niet, of
zijn onmogelijk om te denken bvb het verbieden van auto’s)
(macht dus niet alleen in institutionele politiek)
De legitimiteit van de staat (de vraag naar het belang van een staat)
1. Natuurlijke perfectie – Plato (427-347 BC)
• Op zoek naar perfectie: aardse werkelijkheid als afspiegeling van het perfecte “idee”. De volmaakte
vormen van de vormenwereld (mythe van de grot)
➝ ons bestaan op aarde is niet zomaar toevallig: we hebben een doel, namelijk zo perfect
mogelijk worden. Een perfecte samenleving zou moeten kunnen bestaan. Het is gekend door
het opperwezen en daar moeten wij proberen naartoe te streven.
• Politiek gebaseerd op ‘rationele inzichten’: we weten min of meer wat een perfect politiek systeem
zou moeten zijn, en daar gaan we naartoe
➝ Drie functies: (1) nadenken, (2) handelen, en (3) handenarbeid
➝ Drie klassen: (1) de filosofen-heersers, (2) de soldaten, en (3) het “gewone volk”
(arbeids-specialisatie)
➝ Absolute heerschappij van de filosofen-heersers, andere klassen moeten dit aanvaarden
➝ Gevaar: Plato gaat er van uit dat er zoiets bestaat als “absolute waarheid”– het is
gevaarlijk dat een aantal mensen denken dat zij de “absolute waarheid” kennen (cfr. Karl
Popper)
