PERSONEN -, FAMILIE -, EN FAMILIAAL VERMOGENSRECHT
HOOFDSTUK 1 + 2 – Situering, ontwikkelingen en actuele tendensen:
1. Ancien Régime:
- Huwelijk als grondslag van de familie (huwelijk als sacrament)
- Echtscheiding verboden, tenzij huwelijk niet geconsumeerd
- Maritale macht van de man over echtgenote en vaderlijke macht
2. Negentiende eeuw tot eerste helft twintigste eeuw:
- Code Civil (1804): huwelijk als burgerlijk contract
- Benadeling van buitenhuwelijkse kinderen
- Geen erkenning van huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht
- Maritale macht van de man over echtgenote en vaderlijke macht
3. Ontwikkelingen vanaf tweede helft twintigste eeuw:
- Voortdurende daling van aantal nieuwe huwelijken en stijging van
echtscheidingen
- Gelijke rechten voor huwelijkse – en buitenhuwelijkse kinderen
- Wetgeving aangepast aan maatschappelijke ontwikkelingen
Gelijke rechten kinderen, echtscheidingsmogelijkheden verruimd,
wettelijke samenwoning wettelijk geregeld, huwelijk voor hetzelfde
geslacht, meemoederschap krijgt analoge regeling met het
vaderschap
Huwelijk niet langer enige wettelijke erkende relatievorm
- Emancipatie van vrouwen en veranderende rolpatronen in het gezin
- Kinderen als kern van het gezin: geen voorwerp meer van ouderlijke
macht
- Impact van medisch begeleide voortplanting op afstamming en
ouderschap (draagmoederschap is echter nog steeds niet wettelijk
geregeld)
Grote evolutie, maar wetgeving nog niet volledig aangepast
- Nadruk op autonomie van het individu en recht op zelfbepaling
Registratie van geslacht en begin en einde van het leven
In het relatievermogensrecht is de evolutie van de nadruk op autonomie van het
individu en recht op zelfbepaling, sterk aanwezig. Hier onderscheid men: interne
externe tendens:
Interne tendens: binnen het huwelijksvermogensrecht.
- Vroeger: huwelijksvermogensrecht als strak geregeld wettelijk domein.
Huwelijkscontract mogelijk, maar onveranderlijk gedurende huwelijk
- Nu: wet tot invoering van wijzigbaarheid van
huwelijksvermogensstelsel.
Oorspronkelijk veel formaliteiten, zoals rechterlijke goedkeuring
(afgeschaft)
1
, Externe tendens: waardoor het huwelijksvermogensrecht terrein verliest,
en er nood lijkt aan een breder relatievermogensrecht.
- Vroeger: geen enkele bepaling met betrekking tot samenwoners in BW.
- Nu: wet tot invoering van de wettelijke samenwoning.
1998: wettelijke samenwoning ingevoerd
ART. 1475 – 1479 oud BW: beperkt uitgewerkt vermogensrechtelijk regime voor
wettelijke samenwoners, contractuele autonomie blijft echter het principe!
Wettelijke samenwoners zijn in de zin van de wet personen die, overeenkomstig
ART. 1475 oud BW, een verklaring van wettelijke samenwoning hebben afgelegd.
Feitelijke samenwoning: samenwoning die in het geheel niet
geïnstitutionaliseerd is, maar louter berust op feitelijke realiteit dat twee
personen onder één dak leven. Hierbij is de autonomie onbeperkt, en enkel
begrensd door de basisprincipes van het gemene recht.
Aangenomen dat beperking van beschermingsregels, discriminatie inhoudt tov
mensen die leven vormgeven in duurzame, intieme relatie zonder te huwen.
Opvatting aanvaardt niet meer argument dat zij bewust kiezen voor alle
juridische (zelfs negatieve) gevolgen die voortvloeien uit keuze om niet te huwen
(cf. wilsgebrek van de liefde). Onderscheid tussen de soorten duurzame relaties
met telkens verschillende vermogensrechtelijke gevolgen, is niet meer van deze
tijd!
1. Wat als echtgenoten niets hebben geregeld default: wettelijk stelsel (secundair
stelsel)
2. Kan men een regeling treffen ja, contractuele vrijheid via huwelijkscontract
(secundair stelsel)
3. Waar ligt de grens dwingend recht (primair stelsel)
HOOFDSTUK 3 – Bronnen van het personen -, familie -, en familiaal
vermogensrecht:
Afdeling 1 – Nationale normen:
Nationale normen:
Oud BW: Boek I en Boek III titel Vbis
Nieuw BW: Boek II, Titel 3 (relatievermogensrecht) en Boek IV,
nalatenschappen, schenkingen en testamenten.
Gerechtelijk Wetboek: bevoegde rechtbank, rechtspleging,
tenuitvoerlegging
- Voorheen versnippering van jurisdictie, sinds 1 september 2014 is de
familie – en jeugdrechtbank bevoegd voor deze aangelegenheden (ART.
572bis Ger W).
2
, En geschillen over feitelijk samenwonenden, maakt dit een
schending van ART. 10 – 11 GW uit? Grondwettelijk Hof, nee geen
schending.
- Jeugdrechtbank: jeugdbeschermingsmaatregelen, en maatregelen
inzake ouderlijk gezag die samenhangen met bevolen
jeugdbeschermingsmaatregelen.
- Vrederechter: ART. 594 Ger W.
- Familierechtbank: bemiddeling en minnelijk oplossing van conflicten
(kamer voor minnelijke schikking, griffier moet partijen informeren,
persoonlijke verschijning).
Specifieke wetten en decreten
GW: toetsing aan ART. 10 – 11; 22 en 22bis GW
Afdeling 2 – Internationale normen:
Internationale normen:
Verdragen: mensenrechtenverdragen zoals onder andere EVRM,
Kinderrechtenverdrag of andere specifieke materies Unierecht.
EVRM: ART. 8, 12 en 14.
De rechtspraak van het EHRM zorgt voor convergentie tussen de lidstaten, ze
hebben vaak een ruime appreciatiemarge, maar ze moeten het buitenkader
ingesteld door het Hof respecteren.
Belang voor notie van gezins – en privéleven.
Negatieve verplichtingen: geen inmenging in privé – leven positieve
verplichtingen: maatregelen nemen (bv wetgeving uitvaardigen dat het
gezinsleven waarborgt).
- De positieve verplichtingen richten zich naar de wetgever.
Nationale rechtspraak: internationale norm met directe werking primeert.
- ART. 8 EVRM analoog aan ART. 22 GW: prejudiciële vraag Grondwettelijk
Hof.
Heeft ART. 8 EVRM directe werking? Antwoord door Hof van Cassatie:
De negatieve verplichting heeft directe werking, maar wat betreft de positieve
verplichting is er geen sprake van directe werking, want lidstaten hebben immers
een appreciatiemarge.
Arrest Marckx (EHRM): sindsdien aanvaard dat het EHRM de motor kan zijn voor
verandering van het nationale familierecht.
Kinderrechtenverdrag:
Verdragsluitende staten verbinden zich tot eerbiedigen en waarborgen van
de rechten:
- Recht op naam, recht om ouders te kennen (ART. 7)
3
, - Vrije meningsuiting en hoorrecht (ART. 12) ART. 1004/1 Ger. W.
- Vrijheid van godsdienst (ART. 14), privé – en gezinsleven (ART. 16)
ART. 3 KRV: belang van kind wordt als eerste in overweging (ART. 22bis, lid
4 GW)!
- Ratio legis: het kind kan niet over zichzelf beslissen (echter geen
directe werking).
Arrest Coman (Hof van Justitie): een homoseksueel paar dat zich wil vestigen in
Roemenië, maar waaraan de verblijfspapieren worden geweigerd (strijdig met het
Unierecht, namelijk het vrij verkeer van personen). Zo besliste het Hof van Justitie
dat Roemenië op grond van ART. 21, lid 1 VWEU verplicht is om het huwelijk te
erkennen. Het blijft lidstaten toch evenwel vrij om in nationale wetgeving al dan
niet huwelijk van personen van hetzelfde geslacht op te nemen.
Het Unierecht:
ART. 81 VWEU (justitiële samenwerking in burgerlijke zaken met
grensoverschrijdende gevolgen): Europese regelgeving inzake
grensoverschrijdende familiezaken
Raakvlakken met o.a. vrij verkeer van personen, Unieburgerschap
Andere bronnen personen – familierecht: rechtspraak (nationaal internationaal)
en doctrine.
Internationale rechtspraak: bijvoorbeeld EHRM, de rechter moet immers
rechtstreeks werkende verdragsbepalingen voorrang verlenen op daarmee
strijdige nationale wetgeving.
DEEL I – AFSTAMMING EN ADOPTIE
HOOFDSTUK 1 – Afstamming:
Verhaal 1: kan een kind het vaderschap van de vermoedelijke biologische vader laten
vaststellen, ook al was de moeder op het ogenblik van de geboorte met iemand anders
gehuwd? Hoe en onder welke voorwaarden? Speelt de leeftijd van het kind hierbij een
rol? Kan het kind een DNA – test eisten en wat als de vermeende vader dit weigert?
Verhaal 2: Floris (37 j) heeft sinds enkele maanden een lat-relatie met Daisy (36 j). Ze
komen allebei uit een langdurige relatie en hebben geen van beiden kinderen. De relatie
tussen Floris en Daisy kent ups en downs. Daisy blijkt zwanger te zijn, dat was niet het
plan. Na veel gepieker beslist ze om het kind te houden, ook al wil Floris dat niet. Kan
Floris afstand doen van alle verantwoordelijkheden tegenover het kind of kan hij
gedwongen worden?
Verhaal 3: Helena heeft een friends – with – benefits relatie met Roy. Ze raakt ongepland
zwanger en in paniek verbreekt ze de relatie. Ze ziet in Roy geen geschikte vaderfiguur
en ze wil hem uit haar leven en dat van het kind. Nog tijdens de zwangerschap ontmoet
ze een al wat oudere man, Dennis, met wie ze nog een stabiele relatie uitbouwt. Dennis
erkent het kind bij de geboorte. Een paar jaar later, komen ze Roy tegen. Roy vindt dat
4
HOOFDSTUK 1 + 2 – Situering, ontwikkelingen en actuele tendensen:
1. Ancien Régime:
- Huwelijk als grondslag van de familie (huwelijk als sacrament)
- Echtscheiding verboden, tenzij huwelijk niet geconsumeerd
- Maritale macht van de man over echtgenote en vaderlijke macht
2. Negentiende eeuw tot eerste helft twintigste eeuw:
- Code Civil (1804): huwelijk als burgerlijk contract
- Benadeling van buitenhuwelijkse kinderen
- Geen erkenning van huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht
- Maritale macht van de man over echtgenote en vaderlijke macht
3. Ontwikkelingen vanaf tweede helft twintigste eeuw:
- Voortdurende daling van aantal nieuwe huwelijken en stijging van
echtscheidingen
- Gelijke rechten voor huwelijkse – en buitenhuwelijkse kinderen
- Wetgeving aangepast aan maatschappelijke ontwikkelingen
Gelijke rechten kinderen, echtscheidingsmogelijkheden verruimd,
wettelijke samenwoning wettelijk geregeld, huwelijk voor hetzelfde
geslacht, meemoederschap krijgt analoge regeling met het
vaderschap
Huwelijk niet langer enige wettelijke erkende relatievorm
- Emancipatie van vrouwen en veranderende rolpatronen in het gezin
- Kinderen als kern van het gezin: geen voorwerp meer van ouderlijke
macht
- Impact van medisch begeleide voortplanting op afstamming en
ouderschap (draagmoederschap is echter nog steeds niet wettelijk
geregeld)
Grote evolutie, maar wetgeving nog niet volledig aangepast
- Nadruk op autonomie van het individu en recht op zelfbepaling
Registratie van geslacht en begin en einde van het leven
In het relatievermogensrecht is de evolutie van de nadruk op autonomie van het
individu en recht op zelfbepaling, sterk aanwezig. Hier onderscheid men: interne
externe tendens:
Interne tendens: binnen het huwelijksvermogensrecht.
- Vroeger: huwelijksvermogensrecht als strak geregeld wettelijk domein.
Huwelijkscontract mogelijk, maar onveranderlijk gedurende huwelijk
- Nu: wet tot invoering van wijzigbaarheid van
huwelijksvermogensstelsel.
Oorspronkelijk veel formaliteiten, zoals rechterlijke goedkeuring
(afgeschaft)
1
, Externe tendens: waardoor het huwelijksvermogensrecht terrein verliest,
en er nood lijkt aan een breder relatievermogensrecht.
- Vroeger: geen enkele bepaling met betrekking tot samenwoners in BW.
- Nu: wet tot invoering van de wettelijke samenwoning.
1998: wettelijke samenwoning ingevoerd
ART. 1475 – 1479 oud BW: beperkt uitgewerkt vermogensrechtelijk regime voor
wettelijke samenwoners, contractuele autonomie blijft echter het principe!
Wettelijke samenwoners zijn in de zin van de wet personen die, overeenkomstig
ART. 1475 oud BW, een verklaring van wettelijke samenwoning hebben afgelegd.
Feitelijke samenwoning: samenwoning die in het geheel niet
geïnstitutionaliseerd is, maar louter berust op feitelijke realiteit dat twee
personen onder één dak leven. Hierbij is de autonomie onbeperkt, en enkel
begrensd door de basisprincipes van het gemene recht.
Aangenomen dat beperking van beschermingsregels, discriminatie inhoudt tov
mensen die leven vormgeven in duurzame, intieme relatie zonder te huwen.
Opvatting aanvaardt niet meer argument dat zij bewust kiezen voor alle
juridische (zelfs negatieve) gevolgen die voortvloeien uit keuze om niet te huwen
(cf. wilsgebrek van de liefde). Onderscheid tussen de soorten duurzame relaties
met telkens verschillende vermogensrechtelijke gevolgen, is niet meer van deze
tijd!
1. Wat als echtgenoten niets hebben geregeld default: wettelijk stelsel (secundair
stelsel)
2. Kan men een regeling treffen ja, contractuele vrijheid via huwelijkscontract
(secundair stelsel)
3. Waar ligt de grens dwingend recht (primair stelsel)
HOOFDSTUK 3 – Bronnen van het personen -, familie -, en familiaal
vermogensrecht:
Afdeling 1 – Nationale normen:
Nationale normen:
Oud BW: Boek I en Boek III titel Vbis
Nieuw BW: Boek II, Titel 3 (relatievermogensrecht) en Boek IV,
nalatenschappen, schenkingen en testamenten.
Gerechtelijk Wetboek: bevoegde rechtbank, rechtspleging,
tenuitvoerlegging
- Voorheen versnippering van jurisdictie, sinds 1 september 2014 is de
familie – en jeugdrechtbank bevoegd voor deze aangelegenheden (ART.
572bis Ger W).
2
, En geschillen over feitelijk samenwonenden, maakt dit een
schending van ART. 10 – 11 GW uit? Grondwettelijk Hof, nee geen
schending.
- Jeugdrechtbank: jeugdbeschermingsmaatregelen, en maatregelen
inzake ouderlijk gezag die samenhangen met bevolen
jeugdbeschermingsmaatregelen.
- Vrederechter: ART. 594 Ger W.
- Familierechtbank: bemiddeling en minnelijk oplossing van conflicten
(kamer voor minnelijke schikking, griffier moet partijen informeren,
persoonlijke verschijning).
Specifieke wetten en decreten
GW: toetsing aan ART. 10 – 11; 22 en 22bis GW
Afdeling 2 – Internationale normen:
Internationale normen:
Verdragen: mensenrechtenverdragen zoals onder andere EVRM,
Kinderrechtenverdrag of andere specifieke materies Unierecht.
EVRM: ART. 8, 12 en 14.
De rechtspraak van het EHRM zorgt voor convergentie tussen de lidstaten, ze
hebben vaak een ruime appreciatiemarge, maar ze moeten het buitenkader
ingesteld door het Hof respecteren.
Belang voor notie van gezins – en privéleven.
Negatieve verplichtingen: geen inmenging in privé – leven positieve
verplichtingen: maatregelen nemen (bv wetgeving uitvaardigen dat het
gezinsleven waarborgt).
- De positieve verplichtingen richten zich naar de wetgever.
Nationale rechtspraak: internationale norm met directe werking primeert.
- ART. 8 EVRM analoog aan ART. 22 GW: prejudiciële vraag Grondwettelijk
Hof.
Heeft ART. 8 EVRM directe werking? Antwoord door Hof van Cassatie:
De negatieve verplichting heeft directe werking, maar wat betreft de positieve
verplichting is er geen sprake van directe werking, want lidstaten hebben immers
een appreciatiemarge.
Arrest Marckx (EHRM): sindsdien aanvaard dat het EHRM de motor kan zijn voor
verandering van het nationale familierecht.
Kinderrechtenverdrag:
Verdragsluitende staten verbinden zich tot eerbiedigen en waarborgen van
de rechten:
- Recht op naam, recht om ouders te kennen (ART. 7)
3
, - Vrije meningsuiting en hoorrecht (ART. 12) ART. 1004/1 Ger. W.
- Vrijheid van godsdienst (ART. 14), privé – en gezinsleven (ART. 16)
ART. 3 KRV: belang van kind wordt als eerste in overweging (ART. 22bis, lid
4 GW)!
- Ratio legis: het kind kan niet over zichzelf beslissen (echter geen
directe werking).
Arrest Coman (Hof van Justitie): een homoseksueel paar dat zich wil vestigen in
Roemenië, maar waaraan de verblijfspapieren worden geweigerd (strijdig met het
Unierecht, namelijk het vrij verkeer van personen). Zo besliste het Hof van Justitie
dat Roemenië op grond van ART. 21, lid 1 VWEU verplicht is om het huwelijk te
erkennen. Het blijft lidstaten toch evenwel vrij om in nationale wetgeving al dan
niet huwelijk van personen van hetzelfde geslacht op te nemen.
Het Unierecht:
ART. 81 VWEU (justitiële samenwerking in burgerlijke zaken met
grensoverschrijdende gevolgen): Europese regelgeving inzake
grensoverschrijdende familiezaken
Raakvlakken met o.a. vrij verkeer van personen, Unieburgerschap
Andere bronnen personen – familierecht: rechtspraak (nationaal internationaal)
en doctrine.
Internationale rechtspraak: bijvoorbeeld EHRM, de rechter moet immers
rechtstreeks werkende verdragsbepalingen voorrang verlenen op daarmee
strijdige nationale wetgeving.
DEEL I – AFSTAMMING EN ADOPTIE
HOOFDSTUK 1 – Afstamming:
Verhaal 1: kan een kind het vaderschap van de vermoedelijke biologische vader laten
vaststellen, ook al was de moeder op het ogenblik van de geboorte met iemand anders
gehuwd? Hoe en onder welke voorwaarden? Speelt de leeftijd van het kind hierbij een
rol? Kan het kind een DNA – test eisten en wat als de vermeende vader dit weigert?
Verhaal 2: Floris (37 j) heeft sinds enkele maanden een lat-relatie met Daisy (36 j). Ze
komen allebei uit een langdurige relatie en hebben geen van beiden kinderen. De relatie
tussen Floris en Daisy kent ups en downs. Daisy blijkt zwanger te zijn, dat was niet het
plan. Na veel gepieker beslist ze om het kind te houden, ook al wil Floris dat niet. Kan
Floris afstand doen van alle verantwoordelijkheden tegenover het kind of kan hij
gedwongen worden?
Verhaal 3: Helena heeft een friends – with – benefits relatie met Roy. Ze raakt ongepland
zwanger en in paniek verbreekt ze de relatie. Ze ziet in Roy geen geschikte vaderfiguur
en ze wil hem uit haar leven en dat van het kind. Nog tijdens de zwangerschap ontmoet
ze een al wat oudere man, Dennis, met wie ze nog een stabiele relatie uitbouwt. Dennis
erkent het kind bij de geboorte. Een paar jaar later, komen ze Roy tegen. Roy vindt dat
4
