LEVENSLANG LEREN EN
GELIJKE KANSEN
Professor Ides Nicaise
,Inhoud
1. Deel 1:Kennissamenleving en kenniseconomie..................................................................................5
1.1. De school van de ongelijkheid: inleiding......................................................................................5
1.2. Wat is een kennissamenleving?...................................................................................................5
1.3. Intensivering van… (deze zijn allemaal toegenomen)..................................................................6
1.4. Kwalitatieve evoluties..................................................................................................................6
1.5. Nieuwe vormen van kennisontwikkeling (Gibbons).....................................................................7
1.6. 1.1. Impact van kennissamenleving: economische aspecten.......................................................8
1.6.1. Waarom kenniseconomie?...................................................................................................8
1.6.2. Kennis en economische groei...............................................................................................8
1.6.3. Kenniseconomie en inkomensverdeling...............................................................................8
1.6.4. Niet-tewerkstelling naar scholingsniveau (EU25, 2004)......................................................10
1.6.5. Lonen en scholing typische looncurven per onderwijsniveau.............................................10
1.6.6. Menselijk kapitaal en arbeidsinkomen: commentaar.........................................................11
1.7. 1.2 impact van de Kennissamenleving: maatschappelijke aspecten..........................................12
1.7.1. Laaggeletterdheid...............................................................................................................12
1.7.2. Maatschappelijke baten van kennis....................................................................................13
1.7.3. Kennissamenleving: de nieuwe sociale kwestie..................................................................13
1.7.4. Armoederisico naar opleidingsniveau.................................................................................16
1.8. 1.3 Beleidsimplicaties algemeen................................................................................................17
1.8.1. Kenniseconomie: van Lissabon-strategie tot Europa 2020.................................................17
1.8.2. Hoe wordt kenniseconomie aangezwengeld?....................................................................17
1.8.3. Kennissamenleving en sociale cohesie: het ‘naïeve’ model................................................18
1.8.4. Kennissamenleving en sociale cohesie in de praktijk..........................................................18
1.8.5. Kennissamenleving en sociale cohesie: twee wegen..........................................................20
1.8.6. Kennissamenleving en sociale cohesie: naar een evenwichtigere mix...............................20
1.9. 1.4 Implicaties voor onderwijs en vorming................................................................................21
1.9.1. Wat is tweedekansonderwijs..............................................................................................21
1.9.2. Onderwijs en vorming in de kennissamenleving.................................................................21
1.9.3. Levenslang en -breed leren.................................................................................................22
1.9.4. Aanbod LLL (~volw. Educatie) in Vlaanderen (enkel grootste aanbieders).........................22
1.9.5. LLL in Vlaanderen................................................................................................................23
1.9.6. Anders leren (= 1 manier om volw. te stimuleren) (bevordering van niet-formeel &
informeel leren)............................................................................................................................24
1.9.7. Ongelijke deelname in VL. GEM. (aan LLL)..........................................................................25
1
, 1.9.8. Participatiebevordering bij ‘kansengroepen’ (als oplossing voor de verschillen)...............25
1.9.9. Paradox van flexibilisering..................................................................................................26
1.9.10. Tot besluit: kernvragen.....................................................................................................26
2. Deel 2: Sociale ongelijkheid in het onderwijs...................................................................................27
2.1. 2.1 Een cijfermatig beeld van de onderwijs ongelijkheid...........................................................27
2.1.1. Niet-participatie aan kleuteronderwijs op 2,5-3 jaar..........................................................27
2.1.2. Vertraging in het lager onderwijs........................................................................................28
2.1.3. Doorverwijzing naar het BLO..............................................................................................29
2.1.4. Oriëntering in het secundair onderwijs..............................................................................30
2.1.5. Maatstaven van sociale ongelijkheid..................................................................................32
2.1.6. Maatstaven van sociale ongelijkheid (vervolg)...................................................................32
2.1.7. Overgang secundair-hoger onderwijs.................................................................................33
2.1.8. Ho diploma op 25 jaar.........................................................................................................35
2.1.9. Sociaal ongelijke doorstroming...........................................................................................36
2.1.10. Deelname aan naschoolse opleidingen.............................................................................37
2.1.11. Vlaanderen vs. Wallonië (Pisa onderzoek)........................................................................37
2.1.12. Internationaal perspectief: intergenerationale onderwijsmobiliteit in de EU...................38
2.1.13. Persistente laaggeschooldheid per lidstaat......................................................................39
2.1.14. Vlaanderen in internationaal perspectief.........................................................................40
2.1.15. Internationaal perspectief (PISA)......................................................................................41
2.1.16. Internationaal perspectief: participatie aan volwasseneneducatie, naar initieel diploma42
2.1.17. Conclusies.........................................................................................................................42
2.2. 2.2 Oorzaken van sociale ongelijkheid in het onderwijs............................................................43
2.2.1. Begrippen...........................................................................................................................43
2.2.2. Vier soorten van ongelijkheid.............................................................................................43
2.2.3. Ongelijke behandeling: motieven voor discriminatie..........................................................44
2.2.4. Ongelijke behandeling: uitingen.........................................................................................45
2.2.5. Uitdieping : het verhaal van Stan........................................................................................45
2.2.6. Afroming en segregatie.......................................................................................................46
2.2.7. Afroming en segregatie…en socio-culturele vertekening in toetsen...................................47
2.2.8. Afroming en segregatie + onderschatting...........................................................................47
2.2.9. Afroming en segregatie…en socio-culturele vertekening: gevolgen...................................48
2.2.10. Afroming en segregatie: toepassingen..............................................................................48
2.2.11. Socio-cultureel vertekende curricula................................................................................49
2.2.12. Onderwijs als quasi-markt en segregatie..........................................................................50
2.2.13. Mattheüseffect.................................................................................................................51
2
, 2.2.14. Leerkrachtverwachtingen (= Pygmalion-effecten ?).........................................................51
2.2.15. Vertekende (IQ-)testen.....................................................................................................51
2.2.16. IQ-meting: vertekend en statisch......................................................................................53
2.3. 2.3 Theorieën van sociale ongelijkheid: het Vlaamse onderwijs tussen meritocratie en
egalitarisme......................................................................................................................................53
2.3.1. Van ontwikkelingsland tot wereldtop.................................................................................54
2.3.2. Theoretisch kader: ‘O-E-D’ model.......................................................................................56
2.3.3. Theoretisch kader (+LLL).....................................................................................................56
2.3.4. Ongelijkheid ingebakken in het systeem?...........................................................................57
2.3.5. Meritocratie als ideologie van gelijke kansen (P.Saunders) MAAR niet van gelijke
behandeling en uitkomsten..........................................................................................................57
2.3.6. Meritocratie........................................................................................................................58
2.3.7. Meritocratisch beleid..........................................................................................................58
2.3.8. De meritocratie getoetst in Vlaanderen.............................................................................59
2.3.9. Kritiek op de meritocratie...................................................................................................59
2.3.10. De meritocratie voltooid?.................................................................................................59
2.4. Egalitarisme (J. Dewey)..............................................................................................................59
2.4.1. Egalitarisme en gelijke uitkomsten.....................................................................................60
2.4.2. Egalitarisme in Vlaams onderwijs.......................................................................................60
2.4.3. Kritiek op het egalitarisme..................................................................................................60
2.4.4. Besluit.................................................................................................................................61
2.5. 2.4 Strategieën voor meer gelijke kansen..................................................................................61
2.5.1. Kenmerken/voorbeelden....................................................................................................61
2.5.2. 1. Vóór- en vroegschoolse educatie....................................................................................61
2.5.3. Invloed van kansarme versus kansrijke omgeving in de prille kindertijd op cognitieve
ontwikkeling – Feinstein (GB).......................................................................................................62
2.5.4. Invloed van kansarme versus kansrijke omeving in de prille kindertijd op cognitieve
ontwikkeling.................................................................................................................................63
2.5.5. Theorie van dynamische vaardigheidsontwikkeling............................................................63
2.5.6. Langetermijneffecten van VVE evidentie uit PISA...............................................................64
2.5.7. Headstart (VS).....................................................................................................................65
2.5.8. Headstart – evaluatie..........................................................................................................65
2.5.9. Initiatieven in Vlaanderen...................................................................................................65
2.5.10. Lessen voor geintegreerd aanbod 0-6 jaar........................................................................66
2.5.11. Besluit...............................................................................................................................66
2.5.12. Lessen voor Kind & Gezin..................................................................................................67
2.5.13. Lessen voor onderwijs......................................................................................................68
3
GELIJKE KANSEN
Professor Ides Nicaise
,Inhoud
1. Deel 1:Kennissamenleving en kenniseconomie..................................................................................5
1.1. De school van de ongelijkheid: inleiding......................................................................................5
1.2. Wat is een kennissamenleving?...................................................................................................5
1.3. Intensivering van… (deze zijn allemaal toegenomen)..................................................................6
1.4. Kwalitatieve evoluties..................................................................................................................6
1.5. Nieuwe vormen van kennisontwikkeling (Gibbons).....................................................................7
1.6. 1.1. Impact van kennissamenleving: economische aspecten.......................................................8
1.6.1. Waarom kenniseconomie?...................................................................................................8
1.6.2. Kennis en economische groei...............................................................................................8
1.6.3. Kenniseconomie en inkomensverdeling...............................................................................8
1.6.4. Niet-tewerkstelling naar scholingsniveau (EU25, 2004)......................................................10
1.6.5. Lonen en scholing typische looncurven per onderwijsniveau.............................................10
1.6.6. Menselijk kapitaal en arbeidsinkomen: commentaar.........................................................11
1.7. 1.2 impact van de Kennissamenleving: maatschappelijke aspecten..........................................12
1.7.1. Laaggeletterdheid...............................................................................................................12
1.7.2. Maatschappelijke baten van kennis....................................................................................13
1.7.3. Kennissamenleving: de nieuwe sociale kwestie..................................................................13
1.7.4. Armoederisico naar opleidingsniveau.................................................................................16
1.8. 1.3 Beleidsimplicaties algemeen................................................................................................17
1.8.1. Kenniseconomie: van Lissabon-strategie tot Europa 2020.................................................17
1.8.2. Hoe wordt kenniseconomie aangezwengeld?....................................................................17
1.8.3. Kennissamenleving en sociale cohesie: het ‘naïeve’ model................................................18
1.8.4. Kennissamenleving en sociale cohesie in de praktijk..........................................................18
1.8.5. Kennissamenleving en sociale cohesie: twee wegen..........................................................20
1.8.6. Kennissamenleving en sociale cohesie: naar een evenwichtigere mix...............................20
1.9. 1.4 Implicaties voor onderwijs en vorming................................................................................21
1.9.1. Wat is tweedekansonderwijs..............................................................................................21
1.9.2. Onderwijs en vorming in de kennissamenleving.................................................................21
1.9.3. Levenslang en -breed leren.................................................................................................22
1.9.4. Aanbod LLL (~volw. Educatie) in Vlaanderen (enkel grootste aanbieders).........................22
1.9.5. LLL in Vlaanderen................................................................................................................23
1.9.6. Anders leren (= 1 manier om volw. te stimuleren) (bevordering van niet-formeel &
informeel leren)............................................................................................................................24
1.9.7. Ongelijke deelname in VL. GEM. (aan LLL)..........................................................................25
1
, 1.9.8. Participatiebevordering bij ‘kansengroepen’ (als oplossing voor de verschillen)...............25
1.9.9. Paradox van flexibilisering..................................................................................................26
1.9.10. Tot besluit: kernvragen.....................................................................................................26
2. Deel 2: Sociale ongelijkheid in het onderwijs...................................................................................27
2.1. 2.1 Een cijfermatig beeld van de onderwijs ongelijkheid...........................................................27
2.1.1. Niet-participatie aan kleuteronderwijs op 2,5-3 jaar..........................................................27
2.1.2. Vertraging in het lager onderwijs........................................................................................28
2.1.3. Doorverwijzing naar het BLO..............................................................................................29
2.1.4. Oriëntering in het secundair onderwijs..............................................................................30
2.1.5. Maatstaven van sociale ongelijkheid..................................................................................32
2.1.6. Maatstaven van sociale ongelijkheid (vervolg)...................................................................32
2.1.7. Overgang secundair-hoger onderwijs.................................................................................33
2.1.8. Ho diploma op 25 jaar.........................................................................................................35
2.1.9. Sociaal ongelijke doorstroming...........................................................................................36
2.1.10. Deelname aan naschoolse opleidingen.............................................................................37
2.1.11. Vlaanderen vs. Wallonië (Pisa onderzoek)........................................................................37
2.1.12. Internationaal perspectief: intergenerationale onderwijsmobiliteit in de EU...................38
2.1.13. Persistente laaggeschooldheid per lidstaat......................................................................39
2.1.14. Vlaanderen in internationaal perspectief.........................................................................40
2.1.15. Internationaal perspectief (PISA)......................................................................................41
2.1.16. Internationaal perspectief: participatie aan volwasseneneducatie, naar initieel diploma42
2.1.17. Conclusies.........................................................................................................................42
2.2. 2.2 Oorzaken van sociale ongelijkheid in het onderwijs............................................................43
2.2.1. Begrippen...........................................................................................................................43
2.2.2. Vier soorten van ongelijkheid.............................................................................................43
2.2.3. Ongelijke behandeling: motieven voor discriminatie..........................................................44
2.2.4. Ongelijke behandeling: uitingen.........................................................................................45
2.2.5. Uitdieping : het verhaal van Stan........................................................................................45
2.2.6. Afroming en segregatie.......................................................................................................46
2.2.7. Afroming en segregatie…en socio-culturele vertekening in toetsen...................................47
2.2.8. Afroming en segregatie + onderschatting...........................................................................47
2.2.9. Afroming en segregatie…en socio-culturele vertekening: gevolgen...................................48
2.2.10. Afroming en segregatie: toepassingen..............................................................................48
2.2.11. Socio-cultureel vertekende curricula................................................................................49
2.2.12. Onderwijs als quasi-markt en segregatie..........................................................................50
2.2.13. Mattheüseffect.................................................................................................................51
2
, 2.2.14. Leerkrachtverwachtingen (= Pygmalion-effecten ?).........................................................51
2.2.15. Vertekende (IQ-)testen.....................................................................................................51
2.2.16. IQ-meting: vertekend en statisch......................................................................................53
2.3. 2.3 Theorieën van sociale ongelijkheid: het Vlaamse onderwijs tussen meritocratie en
egalitarisme......................................................................................................................................53
2.3.1. Van ontwikkelingsland tot wereldtop.................................................................................54
2.3.2. Theoretisch kader: ‘O-E-D’ model.......................................................................................56
2.3.3. Theoretisch kader (+LLL).....................................................................................................56
2.3.4. Ongelijkheid ingebakken in het systeem?...........................................................................57
2.3.5. Meritocratie als ideologie van gelijke kansen (P.Saunders) MAAR niet van gelijke
behandeling en uitkomsten..........................................................................................................57
2.3.6. Meritocratie........................................................................................................................58
2.3.7. Meritocratisch beleid..........................................................................................................58
2.3.8. De meritocratie getoetst in Vlaanderen.............................................................................59
2.3.9. Kritiek op de meritocratie...................................................................................................59
2.3.10. De meritocratie voltooid?.................................................................................................59
2.4. Egalitarisme (J. Dewey)..............................................................................................................59
2.4.1. Egalitarisme en gelijke uitkomsten.....................................................................................60
2.4.2. Egalitarisme in Vlaams onderwijs.......................................................................................60
2.4.3. Kritiek op het egalitarisme..................................................................................................60
2.4.4. Besluit.................................................................................................................................61
2.5. 2.4 Strategieën voor meer gelijke kansen..................................................................................61
2.5.1. Kenmerken/voorbeelden....................................................................................................61
2.5.2. 1. Vóór- en vroegschoolse educatie....................................................................................61
2.5.3. Invloed van kansarme versus kansrijke omgeving in de prille kindertijd op cognitieve
ontwikkeling – Feinstein (GB).......................................................................................................62
2.5.4. Invloed van kansarme versus kansrijke omeving in de prille kindertijd op cognitieve
ontwikkeling.................................................................................................................................63
2.5.5. Theorie van dynamische vaardigheidsontwikkeling............................................................63
2.5.6. Langetermijneffecten van VVE evidentie uit PISA...............................................................64
2.5.7. Headstart (VS).....................................................................................................................65
2.5.8. Headstart – evaluatie..........................................................................................................65
2.5.9. Initiatieven in Vlaanderen...................................................................................................65
2.5.10. Lessen voor geintegreerd aanbod 0-6 jaar........................................................................66
2.5.11. Besluit...............................................................................................................................66
2.5.12. Lessen voor Kind & Gezin..................................................................................................67
2.5.13. Lessen voor onderwijs......................................................................................................68
3
